Śiśupālavadha · Chapter 18

sañjagmāte tāvapāyanapekṣau senāmbhodhī dhīranādau rayeṇa /
pakṣacchedātpūrvamekatra deśe vāñchantau vā vindhyasahyau niletum

pattiḥ pattiṃ vāhameyāya vājī nāgaṃ nāgaḥ syandanastho rathastham /
itthaṃ senā vallabhasyeva rāgādaṅgenāṅgaṃ pratyanīkasya bheje

rathyāghoṣairbṛṃhaṇairvāraṇānāmaikyaṃ gacchanvājināṃ hreṣayā ca /
vyomavyāpī santataṃ dundubhīnāmavyakto 'bhūdīśiteva praṇādaḥ

roṣāveśādgacchatāṃ pratyamitraṃ dūrotkṣiptasthūlabāhudhvajānām /
dīrghāstiryagvaijayantīsadṛśyaḥ pādātānāṃ bhrejire khaḍgalekhāḥ

vardhrābaddhā dhauritena prayātāmaśvīyānāmuccakairuccalantaḥ /
raukmā rejuḥ sthāsakā mūrtibhājo darpasyeva vyāptadehasyaśeṣāḥ

sāndratvakkāstalpalāśliṣṭakakṣā āṅgīṃ śobhāmāpnuvantaścaturthīm /
kalpasyānte mārutenopanunnāśceluścaṇḍaṃ gaṇḍaśailā ivebhāḥ

saṃkrīḍantī tejitāśvasya rāgādudyamyārāmagrakāyotthitasya /
raṃhobhājāmakṣadhūḥ syandanānāṃ hāhākāraṃ prājituḥ pratyanandat

kurvāṇānāṃ sāmparāyāntarāyaṃ bhūreṇūnāṃ mṛtyunā mārjanāya /
sammārjanyo nūnamuddhūyamānā bhānti smoccaiḥ ketanānāṃ patākā

udyannādaṃ dhanvibhirniṣṭhurāṇi sthūlānyuccairmaṇḍalatvaṃ dadhanti /
āsphālyante kārmukāṇi sma kāmaṃ hastyārohaiḥ kuñjarāṇāṃ śirāṃsi

ghaṇḍānādo nisvano ḍiṇḍimānāṃ graiveyāṇāmāravo bṛṃhitāni /
āmetīva pratyavocan gajānāmutsāhārthaṃ vācamādhoraṇasya

yātaiścāturvidhyamastrādibhedādavyāsaṅgaiḥ sauṣṭhavāllāghavācca /
śikṣāśaktiṃ prāharandarśayanto muktāmuktairāyudhairāyudhīyāḥ

roṣāveśādābhimukhyena kaucitpāṇigrāhaṃ raṃhasaivopayātau /
hitvā hetīrmallavanmuṣṭighātaṃ ghnantau bāhūbāhavi vyāsṛjetām

śuddhāḥ saṅgaṃ na kaucitprāptavanto dūrānmuktā śīghratāṃ darśayantaḥ /
antaḥsenaṃ vidviṣāmāviśanto yuktaṃ cakruḥ sāyakā vājitāyāḥ

ākramyājeragrimaskandhamuccairāsthāyātho vītaśaṅkaṃ śiraśca /
helālolā vartma gatvātimartyaṃ dyāmārohanmānabhājaḥ sukhena

rodorandhraṃ vyaśnuvānāni lolairaṅgasyāntarmāditaiḥ sthāvarāṇi /
kecitgurvīmetya saṃyanniṣadyāṃ krīṇanti sma prāṇamūlyairyaśāṃsi

vīryotsāhaślāghi kṛtvāvadānaṃ saṅgrāmāgre mānināṃ lajjitānām /
ajñātānāṃ śatrubhiryuktamuccaiḥ śrīmannāma śrāvayanti sma nagnāḥ

ādhāvantaḥ sammukhaṃ dhāritānāmanyairanye tīkṣṇakaukṣeyakāṇām /
vakṣaḥpīṭhairātsarorātmanaiva krodhenāndhāḥ praviśanpuṣkarāṇi

miśrībhūte tatra sainyadvaye 'pi prāyeṇāyaṃ vyaktamāsīdviśeṣaḥ /
ātmīyāste ye parāñcaḥ purastādabhyāvartī saṃmukho yaḥ paro 'sau

sadvaṃśatvādaṅgasaṃsaṅginītvaṃ nītvā kāmaṃ gauraveṇābababddhā /
nītā hastaṃ vañcayitvā pareṇa drohaṃ cakre kasyacitsvā kṛpāṇī

nīte bhedaṃ dhautadhārābhighātādambhodābhe śātraveṇāparasya /
sāsṛgrājistīkṣṇamārgasya mārgo vidyuddīptaḥ kaṅkaṭe lakṣyate sma

āmūlāntātsāyakenāyatena syūte bāhau maṇḍukaśliṣṭamuṣṭeḥ /
prapyāsahyāṃ vedanāmastadhairyādapyabhraśyaccarma nānyasya pāṇeḥ

bhitvā ghoṇāmāyasenādhivakṣaḥ sthūrīpṛṣṭho gārdhrapakṣeṇa viddhaḥ /
śikṣāhetorgāḍharajjveva baddho hartuṃ vaktraṃ nāśakaddurmukho 'pi

kuntenoccaiḥ sādinā hantumiṣṭānnājāneyo dantinastrasyati sma /
karmodāraṃ kīrtaye kartukāmānkiṃvā jātyāḥ svāminohrepayanti

jetuṃ jaitrāḥ śekire nārisainyaiḥ paśyanto 'dho lokamasteṣujālāḥ /
nāgārūḍhāḥ pārvatāni śrayanto durgāṇīva trāsahīnāstrasāni

viṣvadrīcīrvikṣapansainyavīcīrājāvantaḥ kvāpi dūraṃ prayātam /
babhrāmaikobandhumiṣṭaṃ didṛkṣuḥ sindhau vādyo maṇḍalaṃ gorvarāhaḥ

yāvaccakre nāñjanaṃ bodhanāya vyutthānajño hasticārī madasya /
senāsvānāddantināmātmanaiva sthūlāstāvatprāvahandānakulyāḥ

krudhyan gandhādanyanāgāya dūrādāroḍhāraṃ dhūtamūrdhāvamatya /
ghorārāvadhvanitāśeṣadikke viṣke nāgaḥ paryāṇaṃsītsva eva

pratyāsanne dantini prātipakṣe yantrā nāgaḥ prāstavaktracchado 'pi /
krodhākrāntaḥ krūranirdāritākṣaḥ prekṣāṃcakre naiva kiñcinmadāndhaḥ

tūrṇaṃ yāvannāpaninye niṣādī vāsaścakṣurvāraṇaṃ vāraṇasya /
tāvatpūgairanyanāgādhirūḍhaḥ kādambānāmekapātairasīvyat

āsthaddṛṣṭerācchadaṃ ca pramatto yantā yātuḥ pratyarībhaṃ dvipasya /
bhagnasyoccairbarhabhāreṇa śaṅkoravavrāte vīkṣaṇe ca kṣaṇena

yatnādrakṣansusthitatvādanāśaṃ niścatyanyaścetasā bhāvitena /
antyāvasthākālayogyopayogaṃ dadhre 'bhīṣṭaṃ rāgamāpaddhanaṃ vā

anyonyeṣāṃ puṣkarairāmṛśanto dānodbhedānuccakaibhugnavālāḥ /
unmūrdhānaḥ sannipatyaparāntaiḥ prāyudhyanta spaṣṭadantadhvanībhāḥ

drādhīyāṃsa saṃhatāḥ sthemabhājaścārūdagrāstīkṣṇatāmatyajantaḥ /
dantā dantairāhatāḥ sāmajānāṃ bhaṅgaṃ jagmurna svayaṃ sāmajātāḥ

mātaṅgānāṃ dantasaṃghaṭṭajanmā hemacchedachchāyācañcacchikhāgraḥ /
lagno 'pyagniścāmareṣu prakāmaṃ māñjiṣṭheṣu vyajyate na sma sainyaiḥ

oṣāmāse matsarotpātavātāśliṣyaddantakṣmāruhāṃ gharṣaṇotthaiḥ /
yogāntairvā vahnibhirvāraṇānāmuccairmūrdhavyomni nakṣatramālā

sāndrāṇbhodaśyāmale sāmajānāṃ vṛnde nītāḥ śoṇitaiḥ śoṇimānam /
dantāḥ śobhāmāpurambhonidhīnāṃ kandodbhedā vaidrumā vāriṇīva

ākampāgraiḥ ketubhiḥ sannipātaṃ tārodīrṇagraivanādaṃ vrajantaḥ /
magnānaṅge gāḍhamanyadvipānāṃ dantānduḥkhāduttkhananti sma nāgāḥ

utkṣapyoccaiḥ prasphurantaṃ radābhyāmīṣādantaḥ kuñjaraṃ śātravīyam /
śṛṅgaprotaprāvṛṣeṇyāmbudasya spaṣṭaṃ prāpatsāmyamurvīdharasya

bhagne 'pībhe sve parāvartya dehaṃ yoddhrā sārdhaṃ vrīḍayā muñcateṣūn /
sākaṃ yantuḥ saṃmadenānubandhī dūno 'bhīkṣṇaṃ vāraṇaḥ pratyarodhi

vyāptaṃ lokairduḥkhalabhyāpasāraṃ saṃraṃbhitvādetya dhīro mahīyaḥ /
senāmadhyaṃ gāhate vāraṇaḥ sma brahmaiva prāgādidevodarāntaḥ

bhṛṅgaśreṇīśyāmabhāsāṃ samūhairnārācānāṃ viddhanīrandhradehaḥ /
nirbhīkatvādāhavenāhateccho hṛṣyanhastī hṛṣṭaromeva reje

ātāmrābhā roṣabhājaḥ kaṭāntādāśūtkhāte mārgaṇe dhūrgatena /
niścyotantī nāgarājasya jajñe dānasyāho lohitasyeva dhārā

krāmandantau dantinaḥ sāhasikyādīṣādaṇḍau mṛtyuśayyātalasya /
sainyairanyastatkṣaṇādāśaśaṅke svargasyoccairardhamārgādhirūḍhaḥ

kurvañjyotsnāvipruṣāṃ tulyarūpastārastārājālasārāmiva dyām /
khaḍgāghātairdāritāddantikumbhādābhāti sma procchalanmauktikaughaḥ

dūrotkṣiptakṣipracakreṇa kṛttaṃ matto hastaṃ hastirājaḥ svameva /
bhīmaṃ bhūmau lolamānaṃ saroṣaḥ pādenāsṛkpaṅkapeṣaṃ pipeṣa

āpaskārāllūnagātrasya bhūmiṃ niḥsādhāraṃ gacchatopāṅmukhasya /
labdhāyāmaṃ dantayoryugmameva svaṃ nāgasya prāpaduttambhanatvam

labdhasparśaṃ bhūvyadhādavyathena sthitvā kiṃciddantayorantarāle /
ūrdhvārdhāsicchinnadantapraveṣṭaṃ jitvottasthe nāgamanyena sadyaḥ

hastenāgre vītabhītiṃ gṛhītvā kañcidvyālaḥ kṣiptavānūrdhvamuccaiḥ /
āsīnānāṃ vyomni tasyaiva hetoḥ svargastrīṇāmarpayāmāsa nūnam

kaṃciddūrādāyatena draḍhīyaḥprāsaprotasrotasāntaḥkṣatena /
hastāgreṇa prāptamapyagrato 'bhūdānaiśvaryaṃ vāraṇasya grahītum

tanvāḥ puṃso nanda gopātmajāyāḥ kaṃseneva sphoṭitāyāḥ gajena /
divyā mūrtirvyomagairutpatantī vīkṣāmāse vismitaiścaṇḍikeva

ākramyaikāmagrapādena jaṅghāmanyāmuccairādadānaḥ kareṇa /
saṃsthitasvānaṃ dāruvaddāruṇātmā kañcinmadhyātpāṭayāmāsa dantī

śocitvāgre bhṛtyayormṛtyubhājoraryaḥ premṇā no tathā vallabhasya /
pūrvaṃ kṛtvā netarasya prasādaṃ paścāttāpādāpa dāhaṃ yathāntaḥ

utplutyārādardhacandreṇa lūne vaktre 'nyasya krodhadaṣṭoṣṭhadante /
sainyaiḥ kaṇṭhacchedalīne kabandhādbhūyo bibhye valgataḥ sāsipāṇeḥ

tūryārāvairāhitottālatālairgāyantībhiḥ kāhalaṃ kāhalābhiḥ /
nṛtte cakṣuḥśūnyahastaprayogaṃ kāye kūjankamburuccairjahāsa

pratyāvṛttaṃ bhaṅgabhāji svasainye tulyaṃ muktairākiranti sma kaścit /
ekaughena svarṇapuṅkhairdviṣantaḥ siddhāḥ mālyaiḥ sādhuvādairdvaye 'pi

bāṇākṣiptārohaśūnyāsanānāṃ prakrāntānāmanyasainyaigrahītum /
saṃrabdhānāṃ bhrāmyatāmājibhūmau vārī vāraiḥ sasmare vāraṇānām

paunaḥ punyādasragandhena matto mṛdgankopāllokamāyodhanorvyāṃ /
pāde lagnamatra mālāmibhendraḥ pāśīkalpāmāyatāmācakarṣa

kaścinmūrcchāmetya gāḍhaprahāraḥ siktaḥ śītaiḥ śīkarairvāraṇasya /
ucchvāsa prasthitā taṃ jighṛkṣurvyarthākūtā nākanārī mumūrccha

lūnagrīvātsāyakenāparasya dyāmatyuccairānanādutpatiṣṇoḥ /
trese mugdhaiḥ saiṃhikeyānukārādraudrākārādapsarovaktracandraiḥ

vṛttaṃ yuddhe śūramāśliṣya kācidrantuṃ tūrṇaṃ merukuñjaṃ jagāma /
tyaktvā nāgnau dehameti sma yāvatpatnī sadyastadviyogāsamarthā

tyaktaprāṇaṃ saṃyuge hastinīsthā vīkṣya premṇā tatkṣaṇādudgatāsu /
prāpyākhaṇḍaṃ devabhūyaṃ satītvādāśiśleṣa svaiva kañcitpurandhrī

svargevāsaṃ kārayantyā cirāya pratyagratvaṃ pratyahaṃ dhārayantyā /
kaścidbheje divyanāryā parasmiṃlloke lokaṃ prīṇayantyeha kīrtyā

gatvā nūnaṃ vaibudhaṃ sadma ramyaṃ mūcchābhājāmājagāmāntarātmā /
bhūyo dṛṣṭapratyayāḥ prāptasaṃjñāḥ sādhīyaste yadraṇāyādriyante

kaścicchstrāpātamūḍho 'pavoḍhurlabdhvā bhūyaścetanāmāhavāya /
vyāvartiṣṭa krośataḥ sakhyuruccaistyaktaścātmā kā ca lokānuvṛttiḥ

bhinnoraskauśatruṇākṛṣya dūrādāsannatvātkaucidekeṣeṇaiva /
anyo 'nyāvaṣṭambhasāmarthyayogārdhvāveva svargatāvapyabhūtām

bhinnānastrairmohabhājo 'bhijātānhantuṃ lolaṃ vārayantaḥ svavargam /
jīvagrāhaṃ grāhayāmāsuranye yogyenārthāḥ kasya na syājjanena

bhagnairdaṇḍairātapatrāṇi bhūmau paryastāni prauḍhacandradyutīni /
āhārāya pretarājasya raupyasthālānīva sthāpitāni sma bhānti

rejurbhraṣṭā vakṣasaḥ kuṅkumāṅkā muktāhārāḥ pārthivānāṃ vyasūnām /
hāsāllakṣyāḥ pūrṇakāmasya manye mṛtyordantāḥ pītaraktāsavasya

nimneṣvodhībhūtamastrakṣatānāmasraṃ bhūmau yaccakāsāñcakāra /
rāgārthaṃ tatkiṃ nu kausumbhamambhaḥ saṃvyānānāmantakāntaḥ purasya

rāmeṇa triḥsaptakṛtvo hradānāṃ citraṃ cakre pañcakaṃ kṣatriyāstraiḥ /
raktāmbhobhiḥstatkṣaṇādeva tasminsaṃkhye 'saṃkhyāḥ pravahandvīpavatyaḥ

saṃdānāntādastribhiḥ śikṣitāstrairaviśyādhaḥ śātaśastrāvalūnāḥ /
kūrmaupamyaṃ vktamantarnadīnāmaibhāḥ prāpannaṅghrayo 'sṛṅmayīnām

padmākārairyodhavaktrairibhānāṃ karṇabhraṣṭaiścāmaraireva haṃsaiḥ /
sopaskārāḥ prāvahannasratoyāḥ srotasvinyo vīciṣuccaistaradbhiḥ

utkrāntānāmāmiṣāyopariṣṭādadhyākāśaṃ babhrumuḥ patravāhāḥ /
mūrtāḥ prāṇāḥ nūnamadyāpyavekṣāmāsuḥ kāyaṃ tyajitāḥ dāruṇāstraiḥ

ātanvadbhirdikṣu patrāgranādaṃ prāptaidūrādāśu tīkṣṇairmukhāgraiḥ /
ādau raktaṃ sainikānāmajīvairjīvaiḥ paścātpatripūgairapāyi

ojobhājāṃ yadraṇe saṃsthitānāmādattīvraṃ sārdhamaṅgena nūnam /
jvālāvyājādudvamantī tadantastejastāraṃ dīptajihvā vavāśe

nairantaryacchinnadehāntarālaṃ durbhakṣasya jvālinā vāśitena /
yoddhurbāṇaprotamādīpya māṃsaṃ pākāpūrvasvādamāde śivābhiḥ

glānicchedi kṣutprabodhāya pītvā raktāriṣṭaṃ śoṣitājīrṇaśeṣam /
svāduṃkāraṃ kālakhaṇḍopadaṃśaṃ kroṣṭā ḍimbaṃ vyaṣvaṇadvyasvanañca

kravyātpūgaiḥ puṣkarāṇyanakānāṃ pratyāśābhirmedaso dāritāni /
ābhīlāni prāṇinaḥ pratyavasyankālo nūnaṃ vyadadāvānanāni

kīrṇā reje sājibhūmiḥ samantādaprāṇadbhiḥ prāṇabhājāṃ pratīkaiḥ /
bahvārambhairardhasaṃyojitairvā rūpaiḥ sraṣṭuḥ sṛṣṭikarmāntaśālā

āyantīnāmaviratarayaṃrājakānīkinīnām itthaṃ sainyaiḥ samamalughubhiḥ śrīpaterūrmimadbhiḥ /
āsīdoghairmuhuriva mahadvāridherāpagānāṃ dolāyuddhaṃ kṛtagurutaradhvānamauddhatyabhājām