Śiśupālavadha · Chapter 16
damaghoṣasutena kaścana pratiśiṣṭaḥ pratibhānavānatha /
upagamyahariṃ sadasyadaḥ sphuṭabhinnārthamudāharadvacaḥ
abhidhāya tadā tadapriyaṃ śiśupālo 'nuśayaṃ paraṃ gataḥ /
bhavato 'bhimanāḥ samīhate saruṣaḥ kartumupetya mānanām
vipulena nipīḍya nirdayaṃ mudamāyātu nitāntamunmanāḥ /
pracurādhigatāṅganirvṛtiṃ paritastvāṃ khalu vigraheṇa saḥ
praṇataḥ śirasā kariṣyate sakalairetya samaṃ dharādhipaiḥ /
tava śāsanamāśu bhūpatiḥ paravānadya yatastvayaiva saḥ
adhivahnipataṅgatejaso niyatasvāntasamarthakarmaṇaḥ /
tava sarvavidheyavartinaḥ praṇatiṃ bibhrati kena bhūbhṛtaḥ
janatāṃ bhayaśūnyadhīḥ parairabhibhūtāmavalambase yataḥ /
tava kṛṣṇa guṇāstato narairasamānasya dadhatyagaṇyatām
ahitādanapatrapastrasannatimātrojjhitabhīranāstikaḥ /
vinayopahitastvayā kutaḥ sadṛśonyo guṇavānavismayaḥ
kṛtagopavadhūraterghnato vṛṣamugre narake 'pi saṃprati /
pratipattiradhaḥkṛtainaso janatābhistava sādhu varṇyate
vihitāpacitirmahībhṛtāṃ dviṣatāmāhitasādhvaso balaiḥ /
bhava sānucarastvamuccakairmahatāmapyupari kṣamābhṛtām
ghanajālanibhairdurāsadāḥ parito nāgakadambakaistava /
nagareṣu bhavantu vīthayaḥ parikīrṇā vanajairmṛgādibhiḥ
sakalāpihitasvapauruṣo niyatavyāpadavardhitodayaḥ /
ripurunnatadhīracetasaḥ satatavyādhiranītirastu te
vikacotpalacārulocanastava caidyena ghaṭāmupeyuṣaḥ /
yadupuṅgava bandhusauhṛdāttvayi pātā sasuro navāsavaḥ
calitānakadundubhiḥ puraḥ sabalastvaṃ saha sāraṇena tam /
samitau rabhasādupāgataḥ sagadaḥ saṃpratipattumarhasi
samareṣu ripūnvinighnatā śiśupālena sametya saṃprati /
suciraṃ saha sarvasātvatairbhava viśvastavilāsinījanaḥ
vijitakrudhamīkṣatāmasau mahatāṃ tvāmahitaṃ mahībhṛtām /
asakṛjjitasaṃyataṃ puro muditaḥ sapramadaṃ mahīpatiḥ
iti joṣamavasthitaṃ dviṣaḥ praṇidhiṃ gāmabhidhāya sātyakiḥ /
vadati sma vaco 'tha coditaścalitaikabhrū rathāṅgapāṇinā
madhuraṃ bahirantarapriyaṃ kṛtināvāci vacastathā tvayā /
sakalārthatayā vibhāvyate priyamantarbahirapriyaṃ yathā
atikomalamekatonyataḥ sarasāmbhoruhavṛntakarkaśam /
vahati sphuṭamekameva te vacanaṃ śākapalāśadeśyatām
prakaṭaṃ mṛdu nāma jalpataḥ paruṣaṃ sūcayatorthamantarā /
śakunādiva mārgavartibhiḥ paruṣādudvijitavyamīdṛśāt
harimarcitavānmahīpatiryadi rājñastava ko 'tra matsaraḥ /
nyasanāya sasaurabhasya kastarusūnasya śirasyasūyati
sukumāramaho laghīyasāṃ hṛdayaṃ tadgatamapriyaṃ yataḥ /
sahasaiva samudgirantyamī jarayantyeva hi tanmanīṣiṇaḥ
upakāraparaḥ svabhāvataḥ satataṃ sarvajanasya sajjanaḥ /
asatāmaniśaṃ tathāpyaho guruhṛdrogakarī tadunnatiḥ
paritapyata eva nottamaḥ paritapto 'pyaparaḥ susaṃvṛtiḥ /
paravṛddhibhirāhitavyathaḥ sphuṭanirbhinnadurāśayo 'dhamaḥ
anirākṛtatāpasaṃpadaṃ phalahīnāṃ sumanobhirujjhitām /
khalatāṃ khalatāmivāsatīṃ pratipadyeta kathaṃ budho janaḥ
prativācamadatta keśavaḥ śapamānāya na cedibhūbhuje /
anuhuṅkurute ghanadhvaniṃ na hi gomāyurutāni kesarī
jitaroṣarayā mahādhiyaḥ sapadi krodhajito laghurjanaḥ /
vijitena jitasya durmatermatimadbhiḥ saha kā virodhitā
vacanairasatāṃ mahīyaso na khalu vyeti gurutvamuddhataiḥ /
kimapaiti rajobhiraurvarairavakīrṇasya maṇermahārghatā
paritoṣayitā na kaścana svagato yasya guṇo 'sti dehinaḥ /
paradoṣakathābhiralpakaḥ svajanaṃ toṣayituṃ kilecchati
sahajāndhadṛśaḥ svadurnaye paradoṣekṣaṇadivyacakṣuṣaḥ /
svaguṇoccagiro munivratāḥ paravarṇagrahaṇeṣvasādhavaḥ
prakaṭānyapi naipuṇaṃ mahatparavācyāni cirāya gopitum /
vivarītumathātmano guṇānbhṛśamākauśalamāryacetasām
kimivākhilalokakīrtitaṃ kathayatyātmaguṇaṃ mahāmanāḥ /
vaditā na laghīyaso 'paraḥ svaguṇaṃ tena vadatyasau svayam
visṛjantyavikatthinaḥ pare viṣamāśīviṣavannarāḥ krudham /
dadhato 'ntarasārarūpatāṃ dhvanisārāḥ paṭahā ivetare
narakacchidamicchatīkṣituṃ vidhinā yena sa cedibhūpatiḥ /
drutametu na hāpayiṣyate sadṛśaṃ tasya vidhātumuttaram
samanaddha kimaṅga bhūpatiryadi saṃdhitsurasau sahāmunā /
harirākramaṇena saṃnati kila vibhrati bhiyetyasaṃbhavaḥ
mahatastarasā vilaṅghayannijadoṣeṇa kudhīrvinaśyati /
kurute na khalu svayecchayā śalabhānindhanamiddhadīdhitiḥ
yadapūri purā mahīpatirna mukhena svayamagasā śatam /
atha saṃprati paryapūpurattadasau dūtamukhena śārṅgiṇaḥ
yadanargalagopurānanastvamito vakṣyasi kiñcidapriyam /
vivariṣyati taccirasya naḥ samayodvīkṣaṇarakṣitāṃ krudham
niśamya tadūrjitaṃ śinervacanaṃ napturanāpturenasām /
punarujjhitasādhvaso dviṣāmabhidhatte sma vaco vacoharaḥ
vivinakti na buddhidurvidhaḥ svayameva svahitaṃ pṛthagjanaḥ /
yadudīritamapyadaḥ parairna vijānāti tadadbhutaṃ mahat
vidureṣyadapāyamātmanā parataḥ śraddadhate 'thavā budhāḥ /
na paropahitaṃ na ca svataḥ pramimīte 'nubhavādṛte 'lpadhīḥ
kuśalaṃ khalu tubhyameva tadvacanaṃ kṛṣṇa yadabhyadhāmaham /
upadeśaparāḥ pareṣvapi svavināśābhimukheṣu sādhavaḥ
ubhayaṃ yugapanmayoditaṃ tvarayā sāntvamathetaracca te /
pravibhajya pṛthaṅmanīṣayā svaguṇaṃ yatkila tatkariṣyasi
athavābhiniviṣṭabuddhiṣu vrajati vyarthakatāṃ subhāṣitam /
ravirāgiṣu śītarociṣaḥ karajālaṃ kamalākareṣviva
anapekṣya guṇāguṇau janaḥ svaruciṃ niścayatonudhāvati /
apahāya mahīśamarcicatsadati tvāṃ nanu bhīmapūrvajaḥ
tvayi bhaktimatā na satkṛtaḥ kururājā gurureva cedipaḥ /
priyamāṃsamṛgādhipojjhitaḥ kimavadyaḥ karikumbhajo maṇiḥ
kriyate dhavalaḥ khalūccakairdhavalaireva sitetarairadhaḥ /
śirasaudhamadhatta śṅkaraḥ surasindhormadhujittamaṅghriṇā
abudhaiḥ kṛtamānasamvidastava pārthaiḥ kuta eva yogyatā /
sahasi plavagairupāsitaṃ na hi guñjāphalameti soṣmatām
aparādhaśatakṣamaṃ nṛpaḥ kṣamayātyeti bhavantamekayā /
hṛtavatyapi bhīṣmakātmajāṃ tvayi cakṣāma samartha eva yat
gurubhiḥ pratipāditāṃ vadhūmapahṛtya svajanasya bhūpateḥ /
janako 'si janārdana sphuṭaṃ hatadharmārthatayā manobhuvaḥ
anirūpirūpasaṃpadastamaso vānyabhṛtacchadacchaveḥ /
tava sarvagatasya saṃprati kṣitipaḥ kṣipnurabhīśumāniva
kṣubhitasya mahībhṛtastvayi praśamopanyasanaṃ vṛthā mama /
pralayollasitasya vāridheḥ parivāho jagataḥ karoti kim
prahitaḥ pradhanāya mādhavānahamākārayituṃ mahībhṛtā /
na pareṣu mahaujasaśchalādapakurvanti malimlucā iva
tadayaṃ samupaiti bhūpatiḥ payasāṃ pūra ivānivāritaḥ /
avilambitamedhi vetasastaruvanmādhava mā sma bhajyathāḥ
paripāti sa kevalaṃ śiśūniti tannāmani mā sma viśvasīḥ /
taruṇānapi rakṣati kṣamī sa śaraṇyaḥ śaraṇāgatāndviṣaḥ
na vidadhyuraśaṅkamapriyaṃ mahataḥ svārthaparāḥ pare katham /
bhajate kupito 'pyudāradhīranunītiṃ natimātrakeṇa saḥ
hitamapriyamicchasi śrutaṃ yadi saṃdhatsva purā na naśyasi /
anṛtairatha tuṣyasi priyairjayatājjīva bhavāvanīśvaraḥ
pratipakṣajidapyasaṃśayaṃ yudhi caidyena vijeṣyate bhavān /
grasate hi tamopahaṃ muhurnanu rāhvāhvamaharpatiṃ tamaḥ
acirājjitamīnaketano vilasanvṛṣṇigaṇairnamaskṛtaḥ /
kṣitipaḥ kṣayitoddhatāntako haralīlāṃ sa viḍambayiṣyati
nihatonmadaduṣṭakuñjarāddadhato bhūri yaśaḥ kramārjitam /
na bibheti raṇe harerapi kṣitipaḥ kā gaṇanāsya vṛṣṇiṣu
na tadadbhutamasya yanmukhaṃ yudhi paśyanti bhiyā na śatravaḥ /
dravatāṃ nanu pṛṣṭhamīkṣate vadanaṃ so 'pi na jātu vidviṣām
pratanūllasitāciradyutaḥ śaradaṃ prāpya vikhaṇḍitāyudhāḥ /
dadhate 'ribhirasya tulyatāṃ yadi nāsārabhṛtaḥ payobhṛtaḥ
malinaṃ raṇareṇubhirmuhurdviṣatāṃ kṣālitamaṅganāśrubhiḥ /
nṛpamaulimarīcivarṇakairatha yasyāṅghiyugaṃ vilipyate
samarāya nikāmakarkaśaṃ kṣaṇamākṛṣṭamupaiti yasya ca /
dhanuṣā samamāśu vidviṣāṃ kulamāśaṅkitabhaṅgamānatim
tuhināṃśumamuṃ suhṛjjanāḥ kalayantyuṣṇakaraṃ virodhinaḥ /
kṛtibhiḥ kṛtadṛṣṭivibhramāḥ srajameke bhujagaṃ yathāpare
dadhato 'sulabhakṣayāgamāstanumekāntaratāmamānuṣīm /
bhuvi samprati na pratiṣṭhitāḥ sadṛśā yasya surairarātayaḥ
ativismayanīyakarmaṇo nṛpateryasya virodhi kiñcana /
yadumuktanayo nayatyasāvahitānāṃ kulamakṣayaṃ kṣayam
calitordhvakabandhasampado makaravyūhanirūddhavartmanaḥ /
ataratsvabhujaujasā muhurmahataḥ saṅgarasāgarānasau
na cikīrṣati yaḥ smayoddhato nṛpatittaccaraṇopapagaṃ śiraḥ /
caraṇaṃ kurute gatasmayaḥ smasāveva tadīyamūrdhani
svabhujadvayakevalāyudhaścaturaṅgāmapahāya vāhinīm /
bahuśaḥ saha śakradantinā sa caturdantamagacchadāhavam
avicālitacārucakrayoranurāgādupagūḍhayoḥ śriyā /
yuvayoridameva bhidyate yadupendrastvamatīndra eva saḥ
bhūtabhūtirahīnabhogabhāgvijitānekapuro 'pi vidviṣām /
rucimindudale karotyajaḥ paripūrṇendurucirmahīpatiḥ
nayati drutamuddhatiśritaḥ prasabhaṃ bhaṅgamabhaṅgurodayaḥ /
gamayatyavanītalasphuradbhujaśākhaṃ bhṛśamanyamunnatim
adhigamya ca randhramantarā janayanmaṇḍalabhedamanyataḥ /
khanati kṣatasaṃhati kṣaṇādapi mūlāni mahānti kasyacit
ghanapatrabhṛto 'nugāminastarasākṛṣya karoti kāṃścana /
dṛḍhamapyaparaṃ pratiṣṭhitaṃ pratikūlaṃ nitarāṃ nirasyati
iti pūra ivodakasya yaḥ saritāṃ prāvṛṣijas taṭadrumaiḥ /
kvacanāpi mahānakhaṇḍitaprasaraḥ krīḍati bhūbhṛtāṃ gaṇaiḥ
alaghūpalapaṅktiśālinīḥ parito ruddhanirantarāmbarāḥ /
adhirūḍhanitambabhūmayo na vimuñcanti cirāya mekhalāḥ
kaṭakāni bhajanti cārubhirnavamuktāphalabhūṣaṇairbhujaiḥ /
niyataṃ dadhate ca citrakairaviyogaṃ pṛthugaṇḍaśailataḥ
itiyasya sasaṃpadaḥ purā yadavāpurbhavaneṣvaristriyaḥ /
sphuṭameva samastamāpadā tadidānīmavanīdhramūrdhasu
mahataḥ kukurāndhakadrumānatimātraṃ davavaddahannapi /
aticitramidaṃ mahīpatiryadakṛṣṇāmavanīṃ kariṣyati
paritaḥ pramitākṣarāpi sarvaṃ viṣayaṃ vyāptavatī gatā pratiṣṭhām /
na khalu pratihanyate kutaścitparibhāṣeva garīyasī yadājñā
yāmūḍhavānūḍhavarāhamūrtirmuhūrtamādau puruṣaḥ purāṇaḥ /
tenohyate sāṃpratamakṣataiva kṣatāriṇā samyagasau punarbhūḥ
bhūyāṃsa kvacidapi kāmamaskhalantastuṅgatvaṃ dadhati ca yadyapi dvaye 'pi /
kallolāḥ salilanidheravāpya pāraṃ śīryante na guṇamahormayastadīyāḥ
lokālokavyāhataṃ gharmaraśmeḥ śālīnaṃ vā dhāma nālaṃ prasartum /
lokasyāgre paśyato dhṛṣṭamāśu krāmatyuccairbhūbhṛto yasya tejaḥ
vicchittirnavacandanena vapuṣo bhinno 'dharo 'laktakair acchācche patitāñjane ca nayane śroṇyo 'lasanmekhalāḥ /
prāpto mauktikahāramunnatakucābhogastadīyadviṣām itthaṃ nityavibhūṣaṇā yuvatayaḥ saṃpatsu cāpatsvapi
vinihatya bhavantamūrjitaśrīyudhi sadyaḥ śiśupālatāṃ yathārthām /
rudatāṃ bhavadaṅganāgaṇānāṅkaruṇāntaḥkaraṇaḥ kariṣyate 'sau
Original text: Śiśupālavadha · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0