Śiśupālavadha · Chapter 15
athatatra pāṇḍutanayena sadasi vihitaṃ muradviṣaḥ /
mānamasahata na cedipatiḥ paravṛddhimatsari mano hi māninām
pura eva śārṅgiṇi savairamatha punaramuṃ tadarcayā /
manyurabhajadavagāḍhataraḥ samadoṣakāla iva dehinaṃ jvaraḥ
abhitarjayanniva samastanṛpagaṇamasāvakampayat /
lolamukuṭamaṇiraśmi śanairaśanaiḥ prakampitajagattrayaṃ śiraḥ
sa vamanruṣāśru ghanagharmavigaladurugaṇḍamaṇḍalaḥ /
svedajalakaṇakarālakaro vyarucatprabhinna iva kuñjarastridhā
sa nikāmagharmitamabhīkṣṇamadhuvadavadhūtarājakaḥ /
kṣiptabahulajalabindu vapuḥ pralayārṇavotthita ivādiśūkaraḥ
kṣaṇamāśliṣaddghaṭitaśailaśikharakaṭhināṃsamaṇḍanaḥ /
stambhamupahitavidhūtimasāvadhikāvadhūnitasamastasaṃsadam
kanakāṅgadadyutibhirasya gamitamarucatpiśaṅgatām /
krodhamayaśikhiśikhāpaṭalaiḥ paritaḥ parītamiva bāhumaṇḍalam
kṛtasannidhānamiva tasya punarapi tṛtīyacakṣuṣā /
krūramajani kuṭilabhru gurubhrukuṭīkaṭhoritalalāṭamānanam
atiraktabhāvamupagamya kṛtamatiramuṣya sāhase /
dṛṣṭiragaṇitabhayāsilatāmalambate sma sabhayā sakhīmiva
karakuḍmalena nijamūrumurutaranagāśmakarkaśam /
trastacapalacalamānajanaśrutabhīmanādamayamāhatoccakaiḥ
iti cakrudhe bhṛśamanena nanu mahadavāpya vipriyam /
yāti vikṛtimapi saṃvṛtimatkimu yannisarganiravagrahaṃ manaḥ
prathamaṃ śarīrajavikārakṛtamukulabandhamavyathī /
bhāvikalahaphalayogamasau vacanena kopakusumaṃ vyacīkasat
dhvanayansabhāmatha sanīraghanaravagabhīravāgabhīḥ /
vācamavadadatiroṣavaśādatiniṣṭhurasphuṭatarākṣaramasau
yadapūpujastvamiha pārtha murajitamapūjitaṃ satām /
prema vilasati mahattadaho dayitaṃ janaḥ khalu guṇīti manyate
yadarājñi rājavadihārghyamupahitamidaṃ muradviṣi /
grāmyamṛga iva havistadayaṃ bhajate jvalatsu na mahīśavahniṣu
anṛtāṃ giraṃ na gadasīti jagati paṭahairvighuṣyase /
nindyamatha ca harimarcayatastava karmaṇaiva vikasatyasatyatā
tava dharmarāja iti nāma kathamidamapaṣṭhu paṭhyate /
bhaumadinamabhidadhatyathavā bhṛśamapraśastamapi maṅgalaṃ janāḥ
yadi vārcanīyatama eṣa kimapi bhavatāṃ pṛthāsutāḥ /
śauriravanipatibhirnikhilairavamānanārthamiha kiṃ nimantritaiḥ
athavā na dharmamasubodhasamayamavayāta bāliśāḥ /
khāmamayamiha vṛthāpālito hatabuddhirapraṇihitaḥ saritsutaḥ
svayameva śantanutanūja yamapi gaṇamarghyamabhyadhāḥ /
tatra muraripurayaṃ katamo yamanindyabandivadabhiṣṭuṣe vṛthā
avanībhṛtāṃ tvamapahāya gaṇamatijaḍaḥ samunnatam /
nīci niyatamiha yaccapalo nirataḥ sphuṭaṃ bhavasi nimnagāsutaḥ
pratipattumaṅga ghaṭate ca na tava nṛpayogyamarhaṇam /
kṛṣṇa kalaya nanu ko 'hamiti sphuṭamāpadāṃ padamanātmaveditā
asurastvayā nyavadhi ko 'pi madhuriti kathaṃ pratīyate /
daṇḍadalitasaraghaḥ prathase madhusūdanastvamiti sūdayanmadhu
mucukundatalpaśaraṇasya magadhapatiśātitaujasaḥ /
siddhamabala sabalatvamaho tava rohiṇītatanayasāhacaryataḥ
chalayanprajāstvamanṛtena kapaṭapaṭuraindrajālikaḥ /
prītimanubhavasi nagnajitaḥ sutayeṣṭasatya iti sampratīyase
dhṛtavānna cakramaricakrabhayacakitamāhave nijam /
cakradhara iti rathāṅgamadaḥ satataṃ bibharṣi bhuvaneṣu rūḍhaye
jagati śriyā virahito 'pi yadudadhisutāmupāyathāḥ /
jñātijanajanitanāmapadāṃ tvamataḥ śriyaḥ patiriti prathāmagāḥ
abhiśatru saṃyati kadācidavihitaparākramo 'pi yat /
vyomni kathamapi cakartha padaṃ vyapadiśyate jagati vikramītyataḥ
pṛthivīṃ bibhartha yadi pūrvamidamapi guṇāya vartate /
bhūmibhṛditi parahāritabhūstvamudāhriyasva kathamanyathā janaiḥ
tava dhanyateyamapi sarvanṛpatitulito 'pi yatkṣaṇam /
klāntakarataladhṛtācalakaḥ pṛthivītale tulitabhūbhṛducyase
tvamaśaknuvanna śubhakarmanirataḥ paripākadāruṇam /
jetumakuśalamatirnarakaṃ yaśase 'dhilokamajayaḥ sutaṃ bhuvaḥ
sakalairvapuḥ sakaladoṣasamuditamidaṃ guṇaistava /
tyaktamapaguṇa guṇastritayatyajanaprayāsamupayāsi kiṃ mudhā
tvayi pūjanaṃ jagati jālma kṛtamidamapākṛte guṇaiḥ /
hāsakaramaghaṭate nitarāṃ śirasīva kaṅkatamapetamūrdhaje
mṛgavidviṣāmiva yaditthamajani miṣatāṃ pṛthāsutaiḥ /
asya vanaśuna ivāpacitiḥ paribhāva eva bhavatāṃ bhuvo 'dhipāḥ
avadhījjanaṅgama ivaiṣa yadi hatavṛṣo vṛṣaṃ nanu /
sparśamaśucivapurarhati na pratimānanāṃ tu nitarāṃ nṛpocitām
yadi nāṅganeti matirasya mṛdurajani pūtanāṃ prati /
stanyamaghṛṇamanasaḥ pibataḥ kila dharmato bhavati sā jananyapi
śakaṭavyudāsatarubhaṅgadharaṇidharadhāraṇādikam /
karma yadayamakarottaralaḥ sthiracetasāṃ ka iva tena vismayaḥ
ayamugrasenatanayasya nṛpaśuraparaḥ paśūnavan /
svamivadhamasukaraṃ puruṣaiḥ kurute sma yatparamametadadbhutam
itivācamuddhatamudīrya sapadi saha veṇudāriṇā /
soḍharipubalabharo 'sahanaḥ sa jahāsa dattakaratālamuccakaiḥ
kaṭunāpi caidyavacanena vikṛtimagamanna mādhavaḥ /
satyaniyatavacasaṃ vacasā sujanaṃ janāścalayituṃ ka īśate
na cataṃ tadeti śapamānamapi yadunṛpāḥ pracukrudhuḥ /
śaurisamayanigṛhītadhiyaḥ prabhucittameva hi jano 'nuvartate
vihitāgaso muhurasaṅghyanijavacanadāmasaṃyataḥ /
tasya katitha iti tatprathamaṃ manasā samākhyadaparādhamacyutaḥ
smṛtivartma tasya na samastamapakṛtamiyāya vidviṣaḥ /
smartumadhigataguṇasmaraṇāḥ paṭavo na doṣamakhilaṃ khalūttamāḥ
nṛpatāvadhikṣipati śaurimatha surasaritsuto vacaḥ /
smāha calayati bhuvaṃ maruti kṣubhitasya nādamanukurvadambudheḥ
atha gauraveṇa parivādamaparigaṇayaṃstamātmanaḥ /
prāha murariputiraskaraṇakṣubhitaḥ sma vācamiti jāhnavīsutaḥ
vihitaṃ mayādya sadasīdamapamṛṣitamacyutārcanam /
yasya namayatu sa cāpamayaṃ caraṇaḥ kṛtaḥ śirasi sarvabhūbhṛtām
itibhīṣmabhāṣitavacor'thamadhigatavatāmiva kṣaṇāt /
kṣobhamagamadatimātramatho śiśupālapakṣapṛthivībhṛtāṃ gaṇaḥ
śititārakānumitatāmranayanamaruṇīkṛtaṃ krudhā /
bāṇavadanamudadīpi bhiye jagataḥ sakīlamiva sūryamaṇḍalam
pravidāritāruṇatarogranayanakusumojjvalaḥ sphuran /
prātarahimakaratāmratanurviṣajadrumo 'para ivābhavaddrumaḥ
aniśāntavairadahanena virahitavatāntarārdratām /
kopamarudabhihitena bhṛśaṃ narakātmajena taruṇeva jajvale
abhidhitsataḥ kimapi rāhuvadanavikṛtaṃ vyabhāvyata /
grastaśaśadharamivopalasatsitadantapaṅkti mukhamuttamaujasaḥ
kupitākṛtiṃ prathamameva hasitamaśanairasūcayat /
kruddhamaśanidalitādritaṭadhvani dantavakramaricakrabhīṣaṇam
pratighaḥ kuto 'pi samupetya narapatigaṇaṃ samāśrayat /
jāmiharaṇajanitānuśayaḥ samudācacāra nija eva rukmiṇaḥ
caraṇena hanti subalaḥ sma śithilitamahīdhrabandhanām /
tīrataralajalarāśijalāmavabhugnabhogiphaṇamaṇḍalāṃ bhuvam
kupiteṣu rājaṣu tathāpi rathacaraṇapāṇipūjayā /
cittakalitakalahāgamano mudamāhukiḥ suhṛdivādhikāṃ dadhau
gurukoparuddhapadamāpadasitayavanasya rodratām /
vyāttamaśitumiva sarvajagadvikarālamāsyakuharaṃ vivakṣataḥ
vivṛtorubāhuparigheṇa sarabhasapadaṃ nidhitsatā /
hantumakhilanṛpatīnvasunā vasane vilambini nije vicaskhale
iti tattadā vikṛtarūpamabhajattadavibhinnacetasam /
mārabalamiva bhayaṅkaratāṃ haribodhisatvamabhi rājamaṇḍalam
ramasādudasthuratha yuddhamanucitabhiyo 'bhilāṣukāḥ /
sāndramukuṭakiraṇocchalitasphaṭikāṃśavaḥ sadasi medinībhṛtaḥ
sphuramāṇanetrakusumoṣṭhadalamabhṛtabhūbhṛdaṅghripaiḥ /
dhūtapṛthubhujalataṃ calitairdrutavātapātavanavibhramaṃ sadaḥ
harimapyamaṃsata tṛṇāya kurupatimajīgaṇanna vā /
mānatulitabhuvanatritayāḥ saritaḥ sutādabibhayurnabhūbhṛtaḥ
guruniḥśvasannatha vilolasadavathuvapurvacoviṣam /
kīrṇadaśanakiraṇāgnikaṇaḥ phaṇavānivaiṣa visasarja cedipaḥ
kimaho nṛpāḥ samamamībhirupapatisutairna pañcabhiḥ /
vadhyamabhihata bhujiṣyamamuṃ saha cānayā sthavirarājakanyayā
athavādhvameva khalu yūyamagaṇitamarudgaṇaujasaḥ /
vastu kiyadidamayaṃ na mṛdhe mama kevalamasya mukhamīkṣituṃ kṣamaḥ
vidaturyamuttamaśeṣapariṣadi nadījadharmajau /
yātu nikaṣamadhiyuddhamasau vacanena kiṃ bhavatu sādhvasādhu vā
acirānmayā saha gatasya samaramuragārilakṣmaṇaḥ /
tīkṣṇaviśikhamukhapītamasṛkpatatāṃ gaṇaiḥ pibatu sārdhamurvarā
abhidhāya rūkṣamiti mā sma gama iti pṛthāsuteritām /
vācamanunayaparāṃ sa tataḥ sahasāvakarṇya niriyāya saṃsadaḥ
gṛhamāgatāya kṛpayā ca kathamapi nisargadakṣiṇāḥ /
kṣāntimahitamanaso jananīsvasurātmajāya cukupurna pāṇḍavāḥ
calitaṃ tato 'nabhihatecchamavanipatiyajñabhūmitaḥ /
tūrṇamatha yayumivānuyayurdamaghoṣasūnumavanīśasūnavaḥ
viśikhāntarāṇyatipapāta sapadi javanaiḥ sa vājibhiḥ /
draṣṭumalaghurabhasāpātitā vanitāścakāra na sakāmacetasaḥ
kṣaṇamīkṣataḥ pathi janena kimidamiti jalpatā mithaḥ /
prāpya śibiramaviśaṅkimanāḥ samanīnahaddrutamanīkinīmasau
tvaramāṇaśāṅkhikasavegavadanapavanābhipūritaḥ /
śailakaṭakataṭabhinnaravaḥ praṇanāda sāṃnahaniko 'sya vārijaḥ
jagadantakālasamavetaviṣadaviṣameritāravam /
dhīranijaravavilīnagurupratiśabdamasya raṇatūryamāvadhi
sahasā sasabhramavilolasakalajanatāsamākulam /
sthānamagamadatha tatparitaścalitoḍumaṇḍalanabhaḥsthalopamām
dadhato bhayānakataratvamupagatavataḥ samānatām /
dhūmapaṭalapihitasya gireḥ samavarmayansapadi medinībhṛtaḥ
parimohiṇā parijanena kathamapi cirādupāhṛtam /
varma karatalayugena mahattanucūrṇapeṣamapiṣadruṣā paraḥ
raṇasaṃmadodayavikāsibalakalakalākulīkṛte /
śārimaśakadhiropayituṃ dvirade madacyuti janaḥ kathañcana
paritaśca dhautamukharukmavilasadahimāṃśumaṇḍalāḥ /
tenuratanuvapuṣaḥ pṛthivīṃ sphuṭalakṣyatejasa ivātmajāḥ śriyaḥ
pradhimaṇḍaloddhataparāgaghanavalayamadhyavartinaḥ /
peturaśanāya ivāśanakairguruniḥsvanavyathitajantavo rathāḥ
dadhataḥ śaśāṅkitaśaśāṅkaruci lasaduraśchadaṃ vapuḥ /
cakruratha saha purandhijanairayathārthasiddhiṃ sarakaṃ mahībhṛtaḥ
dayitāya sāsavamudastamapatadavasādinaḥ karāt /
kāṃsyamupahitasarojapatadbhramaraughabhāraguru rājayoṣitaḥ
bhṛśamaṅgasādakaruṇatvamaviśadadṛśaḥ kapolayoḥ /
vākyamasakalamapāsya madaṃ vidadhustadīyaguṇamātmanā śucaḥ
sudṛśaḥ samīkagamanāya yuvabhiratha saṃbabhāṣire /
śokapihitagalaruddhagirastarasāgatāśrujalakevalottarāḥ
vipulācalasthalaghanena jigamiṣubhiraṅganāḥ priyaiḥ /
pīnakucataṭanipīḍadaladvaravārabāṇamurasāliliṅgire
na mumoca locanajalāni dayitajayamaṅgalaiṣiṇi /
yātamavanibhavasannabhujānna galadviveda valayaṃ vilāsinī
pravivatsataḥ priyatamasya nigaḍamiva cakṣurakṣipat /
nīlanalinadaladāmaruci pratipādayugmamaciroḍhasundarī
vrajataḥ kva tāta vajasīti paricayagatārthamasphuṭam /
dhairyamabhinaduditaṃ śiśunā jananīnirbhatsanavivṛddhamanyunā
śaṭha nākalokalalanābhiraviratarataṃ riraṃsase /
tena vahasi mudamityavadadraṇarāgiṇaṃ ramaṇamīrṣyayāparā
dhriyamāṇamapyagaladaśru calati dayite natabhruvaḥ /
snehamakṛtakarasaṃ dadhatāmidameva yuktamatimugdhacetasām
saha kajjalena virarāja nayanakamalāmbusantatiḥ /
gaṇḍaphalakamabhitaḥ sutanoḥ padavīva śokamayakṛṣṇavartmanaḥ
kṣaṇamātrarodhi calitena katipayapadaṃ natabhruvaḥ /
srastabhujayugagaladvalayasvanitaṃ pratikṣutamivopaśuśruve
abhivartma vallabhatamasya vigaladamalāyatāṃśukā /
bhūminabhasi rabhasena yatī virarāja kācana samaṃ maholkayā
samaronmukhe nṛpagaṇe 'pi tadanumaraṇodyataikadhīḥ /
dīnaparijanakṛtāśrujalo na bhaṭījanaḥ sthiramanāḥ vicaklame
viduṣīva darśanamamuṣya yuvatiratidurlabhaṃ punaḥ /
yāntamanimiṣamatṛptamanāḥ patimīkṣate sma bhṛśayā dṛśaḥ pathaḥ
sampratyupeyāḥ kuśalī punaryudhaḥ sasnehamāśīriti bharturīritā /
sadyaḥ prasahya dvitayena netrayoḥ pratyācacakṣe galatā bhaṭastriyāḥ
kācitkīrṇā rajobhirdivamanuvidadhe bhinnavaktrendulakṣmīr aśrīkāḥ kāścidantardiśa iva dadhire dāhamudbhrāntasatvāḥ /
bhremurvātyā ivānyāḥ pratipadamaparā bhūmivatkampamāpuḥ prasthāne pārthivānāmaśivamiti puro bhāvi nāryaḥ śaśaṃsuḥ
Original text: Śiśupālavadha · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0