શિશુપાલવધ · અધ્યાય 16

દમઘોષસુતેન કશ્ચન પ્રતિશિષ્ટઃ પ્રતિભાનવાનથ ।
ઉપગમ્યહરિં સદસ્યદઃ સ્ફુટભિન્નાર્થમુદાહરદ્વચઃ

અભિધાય તદા તદપ્રિયં શિશુપાલો ઽનુશયં પરં ગતઃ ।
ભવતો ઽભિમનાઃ સમીહતે સરુષઃ કર્તુમુપેત્ય માનનામ્

વિપુલેન નિપીડ્ય નિર્દયં મુદમાયાતુ નિતાન્તમુન્મનાઃ ।
પ્રચુરાધિગતાઙ્ગનિર્વૃતિં પરિતસ્ત્વાં ખલુ વિગ્રહેણ સઃ

પ્રણતઃ શિરસા કરિષ્યતે સકલૈરેત્ય સમં ધરાધિપૈઃ ।
તવ શાસનમાશુ ભૂપતિઃ પરવાનદ્ય યતસ્ત્વયૈવ સઃ

અધિવહ્નિપતઙ્ગતેજસો નિયતસ્વાન્તસમર્થકર્મણઃ ।
તવ સર્વવિધેયવર્તિનઃ પ્રણતિં બિભ્રતિ કેન ભૂભૃતઃ

જનતાં ભયશૂન્યધીઃ પરૈરભિભૂતામવલમ્બસે યતઃ ।
તવ કૃષ્ણ ગુણાસ્તતો નરૈરસમાનસ્ય દધત્યગણ્યતામ્

અહિતાદનપત્રપસ્ત્રસન્નતિમાત્રોજ્ઝિતભીરનાસ્તિકઃ ।
વિનયોપહિતસ્ત્વયા કુતઃ સદૃશોન્યો ગુણવાનવિસ્મયઃ

કૃતગોપવધૂરતેર્ઘ્નતો વૃષમુગ્રે નરકે ઽપિ સંપ્રતિ ।
પ્રતિપત્તિરધઃકૃતૈનસો જનતાભિસ્તવ સાધુ વર્ણ્યતે

વિહિતાપચિતિર્મહીભૃતાં દ્વિષતામાહિતસાધ્વસો બલૈઃ ।
ભવ સાનુચરસ્ત્વમુચ્ચકૈર્મહતામપ્યુપરિ ક્ષમાભૃતામ્

ઘનજાલનિભૈર્દુરાસદાઃ પરિતો નાગકદમ્બકૈસ્તવ ।
નગરેષુ ભવન્તુ વીથયઃ પરિકીર્ણા વનજૈર્મૃગાદિભિઃ

સકલાપિહિતસ્વપૌરુષો નિયતવ્યાપદવર્ધિતોદયઃ ।
રિપુરુન્નતધીરચેતસઃ સતતવ્યાધિરનીતિરસ્તુ તે

વિકચોત્પલચારુલોચનસ્તવ ચૈદ્યેન ઘટામુપેયુષઃ ।
યદુપુઙ્ગવ બન્ધુસૌહૃદાત્ત્વયિ પાતા સસુરો નવાસવઃ

ચલિતાનકદુન્દુભિઃ પુરઃ સબલસ્ત્વં સહ સારણેન તમ્ ।
સમિતૌ રભસાદુપાગતઃ સગદઃ સંપ્રતિપત્તુમર્હસિ

સમરેષુ રિપૂન્વિનિઘ્નતા શિશુપાલેન સમેત્ય સંપ્રતિ ।
સુચિરં સહ સર્વસાત્વતૈર્ભવ વિશ્વસ્તવિલાસિનીજનઃ

વિજિતક્રુધમીક્ષતામસૌ મહતાં ત્વામહિતં મહીભૃતામ્ ।
અસકૃજ્જિતસંયતં પુરો મુદિતઃ સપ્રમદં મહીપતિઃ

ઇતિ જોષમવસ્થિતં દ્વિષઃ પ્રણિધિં ગામભિધાય સાત્યકિઃ ।
વદતિ સ્મ વચો ઽથ ચોદિતશ્ચલિતૈકભ્રૂ રથાઙ્ગપાણિના

મધુરં બહિરન્તરપ્રિયં કૃતિનાવાચિ વચસ્તથા ત્વયા ।
સકલાર્થતયા વિભાવ્યતે પ્રિયમન્તર્બહિરપ્રિયં યથા

અતિકોમલમેકતોન્યતઃ સરસામ્ભોરુહવૃન્તકર્કશમ્ ।
વહતિ સ્ફુટમેકમેવ તે વચનં શાકપલાશદેશ્યતામ્

પ્રકટં મૃદુ નામ જલ્પતઃ પરુષં સૂચયતોર્થમન્તરા ।
શકુનાદિવ માર્ગવર્તિભિઃ પરુષાદુદ્વિજિતવ્યમીદૃશાત્

હરિમર્ચિતવાન્મહીપતિર્યદિ રાજ્ઞસ્તવ કો ઽત્ર મત્સરઃ ।
ન્યસનાય સસૌરભસ્ય કસ્તરુસૂનસ્ય શિરસ્યસૂયતિ

સુકુમારમહો લઘીયસાં હૃદયં તદ્ગતમપ્રિયં યતઃ ।
સહસૈવ સમુદ્ગિરન્ત્યમી જરયન્ત્યેવ હિ તન્મનીષિણઃ

ઉપકારપરઃ સ્વભાવતઃ સતતં સર્વજનસ્ય સજ્જનઃ ।
અસતામનિશં તથાપ્યહો ગુરુહૃદ્રોગકરી તદુન્નતિઃ

પરિતપ્યત એવ નોત્તમઃ પરિતપ્તો ઽપ્યપરઃ સુસંવૃતિઃ ।
પરવૃદ્ધિભિરાહિતવ્યથઃ સ્ફુટનિર્ભિન્નદુરાશયો ઽધમઃ

અનિરાકૃતતાપસંપદં ફલહીનાં સુમનોભિરુજ્ઝિતામ્ ।
ખલતાં ખલતામિવાસતીં પ્રતિપદ્યેત કથં બુધો જનઃ

પ્રતિવાચમદત્ત કેશવઃ શપમાનાય ન ચેદિભૂભુજે ।
અનુહુઙ્કુરુતે ઘનધ્વનિં ન હિ ગોમાયુરુતાનિ કેસરી

જિતરોષરયા મહાધિયઃ સપદિ ક્રોધજિતો લઘુર્જનઃ ।
વિજિતેન જિતસ્ય દુર્મતેર્મતિમદ્ભિઃ સહ કા વિરોધિતા

વચનૈરસતાં મહીયસો ન ખલુ વ્યેતિ ગુરુત્વમુદ્ધતૈઃ ।
કિમપૈતિ રજોભિરૌર્વરૈરવકીર્ણસ્ય મણેર્મહાર્ઘતા

પરિતોષયિતા ન કશ્ચન સ્વગતો યસ્ય ગુણો ઽસ્તિ દેહિનઃ ।
પરદોષકથાભિરલ્પકઃ સ્વજનં તોષયિતું કિલેચ્છતિ

સહજાન્ધદૃશઃ સ્વદુર્નયે પરદોષેક્ષણદિવ્યચક્ષુષઃ ।
સ્વગુણોચ્ચગિરો મુનિવ્રતાઃ પરવર્ણગ્રહણેષ્વસાધવઃ

પ્રકટાન્યપિ નૈપુણં મહત્પરવાચ્યાનિ ચિરાય ગોપિતુમ્ ।
વિવરીતુમથાત્મનો ગુણાન્ભૃશમાકૌશલમાર્યચેતસામ્

કિમિવાખિલલોકકીર્તિતં કથયત્યાત્મગુણં મહામનાઃ ।
વદિતા ન લઘીયસો ઽપરઃ સ્વગુણં તેન વદત્યસૌ સ્વયમ્

વિસૃજન્ત્યવિકત્થિનઃ પરે વિષમાશીવિષવન્નરાઃ ક્રુધમ્ ।
દધતો ઽન્તરસારરૂપતાં ધ્વનિસારાઃ પટહા ઇવેતરે

નરકચ્છિદમિચ્છતીક્ષિતું વિધિના યેન સ ચેદિભૂપતિઃ ।
દ્રુતમેતુ ન હાપયિષ્યતે સદૃશં તસ્ય વિધાતુમુત્તરમ્

સમનદ્ધ કિમઙ્ગ ભૂપતિર્યદિ સંધિત્સુરસૌ સહામુના ।
હરિરાક્રમણેન સંનતિ કિલ વિભ્રતિ ભિયેત્યસંભવઃ

મહતસ્તરસા વિલઙ્ઘયન્નિજદોષેણ કુધીર્વિનશ્યતિ ।
કુરુતે ન ખલુ સ્વયેચ્છયા શલભાનિન્ધનમિદ્ધદીધિતિઃ

યદપૂરિ પુરા મહીપતિર્ન મુખેન સ્વયમગસા શતમ્ ।
અથ સંપ્રતિ પર્યપૂપુરત્તદસૌ દૂતમુખેન શાર્ઙ્ગિણઃ

યદનર્ગલગોપુરાનનસ્ત્વમિતો વક્ષ્યસિ કિઞ્ચિદપ્રિયમ્ ।
વિવરિષ્યતિ તચ્ચિરસ્ય નઃ સમયોદ્વીક્ષણરક્ષિતાં ક્રુધમ્

નિશમ્ય તદૂર્જિતં શિનેર્વચનં નપ્તુરનાપ્તુરેનસામ્ ।
પુનરુજ્ઝિતસાધ્વસો દ્વિષામભિધત્તે સ્મ વચો વચોહરઃ

વિવિનક્તિ ન બુદ્ધિદુર્વિધઃ સ્વયમેવ સ્વહિતં પૃથગ્જનઃ ।
યદુદીરિતમપ્યદઃ પરૈર્ન વિજાનાતિ તદદ્ભુતં મહત્

વિદુરેષ્યદપાયમાત્મના પરતઃ શ્રદ્દધતે ઽથવા બુધાઃ ।
ન પરોપહિતં ન ચ સ્વતઃ પ્રમિમીતે ઽનુભવાદૃતે ઽલ્પધીઃ

કુશલં ખલુ તુભ્યમેવ તદ્વચનં કૃષ્ણ યદભ્યધામહમ્ ।
ઉપદેશપરાઃ પરેષ્વપિ સ્વવિનાશાભિમુખેષુ સાધવઃ

ઉભયં યુગપન્મયોદિતં ત્વરયા સાન્ત્વમથેતરચ્ચ તે ।
પ્રવિભજ્ય પૃથઙ્મનીષયા સ્વગુણં યત્કિલ તત્કરિષ્યસિ

અથવાભિનિવિષ્ટબુદ્ધિષુ વ્રજતિ વ્યર્થકતાં સુભાષિતમ્ ।
રવિરાગિષુ શીતરોચિષઃ કરજાલં કમલાકરેષ્વિવ

અનપેક્ષ્ય ગુણાગુણૌ જનઃ સ્વરુચિં નિશ્ચયતોનુધાવતિ ।
અપહાય મહીશમર્ચિચત્સદતિ ત્વાં નનુ ભીમપૂર્વજઃ

ત્વયિ ભક્તિમતા ન સત્કૃતઃ કુરુરાજા ગુરુરેવ ચેદિપઃ ।
પ્રિયમાંસમૃગાધિપોજ્ઝિતઃ કિમવદ્યઃ કરિકુમ્ભજો મણિઃ

ક્રિયતે ધવલઃ ખલૂચ્ચકૈર્ધવલૈરેવ સિતેતરૈરધઃ ।
શિરસૌધમધત્ત શ્ઙ્કરઃ સુરસિન્ધોર્મધુજિત્તમઙ્ઘ્રિણા

અબુધૈઃ કૃતમાનસમ્વિદસ્તવ પાર્થૈઃ કુત એવ યોગ્યતા ।
સહસિ પ્લવગૈરુપાસિતં ન હિ ગુઞ્જાફલમેતિ સોષ્મતામ્

અપરાધશતક્ષમં નૃપઃ ક્ષમયાત્યેતિ ભવન્તમેકયા ।
હૃતવત્યપિ ભીષ્મકાત્મજાં ત્વયિ ચક્ષામ સમર્થ એવ યત્

ગુરુભિઃ પ્રતિપાદિતાં વધૂમપહૃત્ય સ્વજનસ્ય ભૂપતેઃ ।
જનકો ઽસિ જનાર્દન સ્ફુટં હતધર્માર્થતયા મનોભુવઃ

અનિરૂપિરૂપસંપદસ્તમસો વાન્યભૃતચ્છદચ્છવેઃ ।
તવ સર્વગતસ્ય સંપ્રતિ ક્ષિતિપઃ ક્ષિપ્નુરભીશુમાનિવ

ક્ષુભિતસ્ય મહીભૃતસ્ત્વયિ પ્રશમોપન્યસનં વૃથા મમ ।
પ્રલયોલ્લસિતસ્ય વારિધેઃ પરિવાહો જગતઃ કરોતિ કિમ્

પ્રહિતઃ પ્રધનાય માધવાનહમાકારયિતું મહીભૃતા ।
ન પરેષુ મહૌજસશ્છલાદપકુર્વન્તિ મલિમ્લુચા ઇવ

તદયં સમુપૈતિ ભૂપતિઃ પયસાં પૂર ઇવાનિવારિતઃ ।
અવિલમ્બિતમેધિ વેતસસ્તરુવન્માધવ મા સ્મ ભજ્યથાઃ

પરિપાતિ સ કેવલં શિશૂનિતિ તન્નામનિ મા સ્મ વિશ્વસીઃ ।
તરુણાનપિ રક્ષતિ ક્ષમી સ શરણ્યઃ શરણાગતાન્દ્વિષઃ

ન વિદધ્યુરશઙ્કમપ્રિયં મહતઃ સ્વાર્થપરાઃ પરે કથમ્ ।
ભજતે કુપિતો ઽપ્યુદારધીરનુનીતિં નતિમાત્રકેણ સઃ

હિતમપ્રિયમિચ્છસિ શ્રુતં યદિ સંધત્સ્વ પુરા ન નશ્યસિ ।
અનૃતૈરથ તુષ્યસિ પ્રિયૈર્જયતાજ્જીવ ભવાવનીશ્વરઃ

પ્રતિપક્ષજિદપ્યસંશયં યુધિ ચૈદ્યેન વિજેષ્યતે ભવાન્ ।
ગ્રસતે હિ તમોપહં મુહુર્નનુ રાહ્વાહ્વમહર્પતિં તમઃ

અચિરાજ્જિતમીનકેતનો વિલસન્વૃષ્ણિગણૈર્નમસ્કૃતઃ ।
ક્ષિતિપઃ ક્ષયિતોદ્ધતાન્તકો હરલીલાં સ વિડમ્બયિષ્યતિ

નિહતોન્મદદુષ્ટકુઞ્જરાદ્દધતો ભૂરિ યશઃ ક્રમાર્જિતમ્ ।
ન બિભેતિ રણે હરેરપિ ક્ષિતિપઃ કા ગણનાસ્ય વૃષ્ણિષુ

ન તદદ્ભુતમસ્ય યન્મુખં યુધિ પશ્યન્તિ ભિયા ન શત્રવઃ ।
દ્રવતાં નનુ પૃષ્ઠમીક્ષતે વદનં સો ઽપિ ન જાતુ વિદ્વિષામ્

પ્રતનૂલ્લસિતાચિરદ્યુતઃ શરદં પ્રાપ્ય વિખણ્ડિતાયુધાઃ ।
દધતે ઽરિભિરસ્ય તુલ્યતાં યદિ નાસારભૃતઃ પયોભૃતઃ

મલિનં રણરેણુભિર્મુહુર્દ્વિષતાં ક્ષાલિતમઙ્ગનાશ્રુભિઃ ।
નૃપમૌલિમરીચિવર્ણકૈરથ યસ્યાઙ્ઘિયુગં વિલિપ્યતે

સમરાય નિકામકર્કશં ક્ષણમાકૃષ્ટમુપૈતિ યસ્ય ચ ।
ધનુષા સમમાશુ વિદ્વિષાં કુલમાશઙ્કિતભઙ્ગમાનતિમ્

તુહિનાંશુમમું સુહૃજ્જનાઃ કલયન્ત્યુષ્ણકરં વિરોધિનઃ ।
કૃતિભિઃ કૃતદૃષ્ટિવિભ્રમાઃ સ્રજમેકે ભુજગં યથાપરે

દધતો ઽસુલભક્ષયાગમાસ્તનુમેકાન્તરતામમાનુષીમ્ ।
ભુવિ સમ્પ્રતિ ન પ્રતિષ્ઠિતાઃ સદૃશા યસ્ય સુરૈરરાતયઃ

અતિવિસ્મયનીયકર્મણો નૃપતેર્યસ્ય વિરોધિ કિઞ્ચન ।
યદુમુક્તનયો નયત્યસાવહિતાનાં કુલમક્ષયં ક્ષયમ્

ચલિતોર્ધ્વકબન્ધસમ્પદો મકરવ્યૂહનિરૂદ્ધવર્ત્મનઃ ।
અતરત્સ્વભુજૌજસા મુહુર્મહતઃ સઙ્ગરસાગરાનસૌ

ન ચિકીર્ષતિ યઃ સ્મયોદ્ધતો નૃપતિત્તચ્ચરણોપપગં શિરઃ ।
ચરણં કુરુતે ગતસ્મયઃ સ્મસાવેવ તદીયમૂર્ધનિ

સ્વભુજદ્વયકેવલાયુધશ્ચતુરઙ્ગામપહાય વાહિનીમ્ ।
બહુશઃ સહ શક્રદન્તિના સ ચતુર્દન્તમગચ્છદાહવમ્

અવિચાલિતચારુચક્રયોરનુરાગાદુપગૂઢયોઃ શ્રિયા ।
યુવયોરિદમેવ ભિદ્યતે યદુપેન્દ્રસ્ત્વમતીન્દ્ર એવ સઃ

ભૂતભૂતિરહીનભોગભાગ્વિજિતાનેકપુરો ઽપિ વિદ્વિષામ્ ।
રુચિમિન્દુદલે કરોત્યજઃ પરિપૂર્ણેન્દુરુચિર્મહીપતિઃ

નયતિ દ્રુતમુદ્ધતિશ્રિતઃ પ્રસભં ભઙ્ગમભઙ્ગુરોદયઃ ।
ગમયત્યવનીતલસ્ફુરદ્ભુજશાખં ભૃશમન્યમુન્નતિમ્

અધિગમ્ય ચ રન્ધ્રમન્તરા જનયન્મણ્ડલભેદમન્યતઃ ।
ખનતિ ક્ષતસંહતિ ક્ષણાદપિ મૂલાનિ મહાન્તિ કસ્યચિત્

ઘનપત્રભૃતો ઽનુગામિનસ્તરસાકૃષ્ય કરોતિ કાંશ્ચન ।
દૃઢમપ્યપરં પ્રતિષ્ઠિતં પ્રતિકૂલં નિતરાં નિરસ્યતિ

ઇતિ પૂર ઇવોદકસ્ય યઃ સરિતાં પ્રાવૃષિજસ્ તટદ્રુમૈઃ ।
ક્વચનાપિ મહાનખણ્ડિતપ્રસરઃ ક્રીડતિ ભૂભૃતાં ગણૈઃ

અલઘૂપલપઙ્ક્તિશાલિનીઃ પરિતો રુદ્ધનિરન્તરામ્બરાઃ ।
અધિરૂઢનિતમ્બભૂમયો ન વિમુઞ્ચન્તિ ચિરાય મેખલાઃ

કટકાનિ ભજન્તિ ચારુભિર્નવમુક્તાફલભૂષણૈર્ભુજૈઃ ।
નિયતં દધતે ચ ચિત્રકૈરવિયોગં પૃથુગણ્ડશૈલતઃ

ઇતિયસ્ય સસંપદઃ પુરા યદવાપુર્ભવનેષ્વરિસ્ત્રિયઃ ।
સ્ફુટમેવ સમસ્તમાપદા તદિદાનીમવનીધ્રમૂર્ધસુ

મહતઃ કુકુરાન્ધકદ્રુમાનતિમાત્રં દવવદ્દહન્નપિ ।
અતિચિત્રમિદં મહીપતિર્યદકૃષ્ણામવનીં કરિષ્યતિ

પરિતઃ પ્રમિતાક્ષરાપિ સર્વં વિષયં વ્યાપ્તવતી ગતા પ્રતિષ્ઠામ્ ।
ન ખલુ પ્રતિહન્યતે કુતશ્ચિત્પરિભાષેવ ગરીયસી યદાજ્ઞા

યામૂઢવાનૂઢવરાહમૂર્તિર્મુહૂર્તમાદૌ પુરુષઃ પુરાણઃ ।
તેનોહ્યતે સાંપ્રતમક્ષતૈવ ક્ષતારિણા સમ્યગસૌ પુનર્ભૂઃ

ભૂયાંસ ક્વચિદપિ કામમસ્ખલન્તસ્તુઙ્ગત્વં દધતિ ચ યદ્યપિ દ્વયે ઽપિ ।
કલ્લોલાઃ સલિલનિધેરવાપ્ય પારં શીર્યન્તે ન ગુણમહોર્મયસ્તદીયાઃ

લોકાલોકવ્યાહતં ઘર્મરશ્મેઃ શાલીનં વા ધામ નાલં પ્રસર્તુમ્ ।
લોકસ્યાગ્રે પશ્યતો ધૃષ્ટમાશુ ક્રામત્યુચ્ચૈર્ભૂભૃતો યસ્ય તેજઃ

વિચ્છિત્તિર્નવચન્દનેન વપુષો ભિન્નો ઽધરો ઽલક્તકૈર્ અચ્છાચ્છે પતિતાઞ્જને ચ નયને શ્રોણ્યો ઽલસન્મેખલાઃ ।
પ્રાપ્તો મૌક્તિકહારમુન્નતકુચાભોગસ્તદીયદ્વિષામ્ ઇત્થં નિત્યવિભૂષણા યુવતયઃ સંપત્સુ ચાપત્સ્વપિ

વિનિહત્ય ભવન્તમૂર્જિતશ્રીયુધિ સદ્યઃ શિશુપાલતાં યથાર્થામ્ ।
રુદતાં ભવદઙ્ગનાગણાનાઙ્કરુણાન્તઃકરણઃ કરિષ્યતે ઽસૌ