Śiśupālavadha · Chapter 17
itīrite vacasi vacasvināmunā yugakṣayakṣubhitamarudgarīyasi /
pracakṣubhe sapadi tadamburāśinā samaṃ mahāpralayasamudyataṃ sadaḥ
sarāgayā srutaghanagharmatoyayā karāhatidhvanitapṛthūrupīṭhayā /
muhurmuhurdaśanavikhaṇḍitoṣṭhayā ruṣā nṛpāḥ priyatamayeva bhejire
alakṣyata kṣaṇadalitāṅgade gade karodaraprahitanijāṃsadhāmani /
samullasacchakalitapāṭalopalaiḥ sphuliṅgavānsphuṭamiva kopapāvakaḥ
avajñayā yadahasaduccakairbalaḥ samullasaddaśanamayūkhamaṇḍalaḥ /
ruṣāruṇīkṛtamapi tena tatkṣaṇaṃ nijaṃ vapuḥ punarayannijāṃ rucim
yadutpatatpṛthutarahāramaṇḍalaṃ vyavartata drutamabhidūtamulmukaḥ /
bṛhacchilātalakaṭhināṃsaghaṭṭitaṃ tato 'bhavadbhramitāmivākhilaṃ sadaḥ
prakupyataḥ śvasanasamīraṇāhatisphuṭoṣmabhistanuvasanāntamārutaiḥ /
yudhājitaḥ kṛtaparitūrṇavījanaṃ punastarāṃ vadanasarojamasvidat
prajāpatikratunidhanārthamutthitaṃvyatarkayajjvaramiva raudramuddhatam /
samudyataṃ sapadi vadhāya vidviṣāmatikrudhaṃ niṣadhamanauṣadhaṃ janaḥ
parasparaṃ parikupitasya piṃṣataḥ kṣatormikākanakaparāgapaṅkilam /
karadvayaṃ sapadi sudhanvano nijairanāratasrutibhiradhāvyatāmbubhiḥ
nirāyatāmanalaśikhojjvalāṃ jvalannakhaprabhākṛtapariveṣasaṃpadaṃ /
avibhramadbhramadanalolmukākṛtiṃ pradeśinīṃ jagadiva dagdhumāhukiḥ
durīkṣatāmabhajata manmathastathā yathā purā paricitadāhadhārṣṭyāyā /
dhruvaṃ puraḥ saśaramamuṃ tṛtīyayā haro 'pi na vyasahata vīkṣituṃ dṛśā
vicintayannupanatamāhavaṃ rasāduraḥ sphurattanuruhamagrapāṇinā /
parāmṛśatkaṭhinakaṭhorakāminīkucasthalapramuṣitacandanaṃ pṛthuḥ
vilaṅghitasthitimabhivīkṣya rukṣayā riporgirāgurumapi gāndinīsutam /
janaistadā yugaparivartavāyubhirvivartitā giripatayaḥ pratīyire
vivartayanmadakaluṣīkṛte dṛśau karāhatakṣitikṛtabhairavāvaravaḥ /
krudhā dadhattanumatilohinīmabhūtprasenajidgaja iva gairikāruṇaḥ
sakuṅkumairaviralamambubindubhirgaveṣaṇaḥ pariṇatadāḍimāruṇaiḥ /
sa matsarasphuṭitavapurviniḥsṛtairbabhau ciraṃ nicita ivāsṛjāṃ lavaiḥ
sasaṃbhramaṃ caraṇatalābhitāḍanasphuṭanmahīvivaravitīrṇavartmabhiḥ /
raveḥ karairanucitatāpitoragaṃ prakāśatāṃ śiniranayadrasātalam
pratikṣaṇaṃ vidhuvati śāraṇe śiraḥ śikhidyutaḥ kanakakirīṭaraśmayaḥ /
aśaṅkitaṃ yudhamadhunā viśantvamī kṣamāpatīniti nirarājayanniva
dadhau calatpṛthurasanaṃ vivakṣayā vidāritaṃ vitatabṛhadbhujālataḥ /
vidūrathaḥ pratibhayamāsyakandaraṃ calatphaṇādharamiva koṭaraṃ taruḥ
samākule sadasi tathāpi vikriyāṃ mano 'gamanna murabhidaḥ paroditaiḥ /
ghanāmbubhirbahulitanimnagājalairjalaṃ na hi vrajati vikāramambudheḥ
parānamī yadapavadanta ātmanaḥ stuvanti ca sthitirasatāmasāviti /
nināya no vikṛtimavismitaḥ smitaṃ mukhaṃ śaracchaśadharamugdhamuddhavaḥ
nirākṛte yadubhiriti prakopibhiḥ spaśe śanairgatavati tatra vidviṣām /
muradviṣaḥ svanitabhayānakānakaṃ balaṃ kṣaṇādatha samanahyatājaye
muhuḥ pratiskhalitaparāyudhā yudhi sthavīyasīracalanitambanirbharāḥ /
adaṃśayannarahitaśauryadaṃśanāstanūrayaṃ naya iti vṛṣṇibhūbhṛtaḥ
durudvahāḥ kṣaṇamaparaistadantare raṇaśravādupacayamāśu bibhrati /
mahībhujāṃ mahimabhṛtāṃ na saṃmamurmudo 'ntarāvapuṣi bahiśca kañcukāḥ
saṃkalpaṃ dviradagaṇaṃ varūthinasturaṅgiṇo jayanayujaśca vājinaḥ /
tvarāyujaḥ svayamapi kurvato nṛpāḥ punaḥ punastadadhikṛtānatatvaran
yudhe paraiḥ saha dṛḍhabaddhakakṣayā kalakvaṇanmadhupakulopagītayā /
adīyata dvipaghaṭayā savāribhiḥ karodaraiḥ svayamatha dānamakṣayam
sumekhalāḥ sitataradantacāravaḥ samullasattanuparidhānasaṃpadaḥ /
raṇaiṣiṇāṃ pulakabhṛto 'dhikandharaṃ lalambire sadasilatāḥ priyā iva
manoharaiḥ prakṛtimanoramākṛtirbhayapradaiḥ samitiṣu bhīmadarśanaḥ /
sadaivataiḥ satatamathānapāyibhirnijāṅgavanmurajidasevyatāyudhaiḥ
avāritaṃ gatamubhayeṣu bhūriśaḥ kṣamābhṛtāmatha kaṭakāntareṣvapi /
muhuryudhi kṣatasuraśatruśoṇitaplutapradhiṃ rathamadhirohati sma saḥ
upetyaca svanagurupakṣamārutaṃ divastviṣā kapiśitadūradiṅmukhaḥ /
prakampitasthiratarayaṣṭi tatkṣaṇaṃ patatpatiḥ padamadhiketanaṃ dadhau
gabhīratāvijitamṛdaṅganādayā svanaśriyā hataripuhaṃsaharṣayā /
pramodayannatha mukharānkalāpinaḥ pratiṣṭhate navaghanavadrathaḥ sma saḥ
nirantarasthagitadigantaraṃ tataḥ samuccaladbalamavalokayañjanaḥ /
vikautukaḥ prakṛtamahāplave 'bhavadviśṛṅkhalaṃ pracalitasindhuvāriṇi
babṛṃhire gajapatayo mahānakāḥ pradadhvanurjayaturagā jiheṣire /
asaṃbhavadgirivaragahvarairabhūttadā ravairdalita iva sva āśrayaḥ
anārataṃ rasati jayāya dundubhau madhudviṣaḥ phaladalaghupratisvanaiḥ /
viniṣpatanmṛgapatibhirguhāmukhairgatāḥ parāṃ mudamahasannivādrayaḥ
jaḍīkṛtaśravaṇapathe divaukasāṃ camūrave viśati surādrikandarāḥ /
anarthakairajani vidagdhakāminīratāntarakvaṇitavilāsakauśalaiḥ
arātibhiryudhi sahayudhvano hatāñjighṛkṣavaḥ śrutaraṇatūryaniḥsvanāḥ /
akurvata prathamasamāgamocitaṃ cirojjhitaṃ suragaṇikāḥ prasādhanam
pracoditāḥ paricitayantṛkarmabhirniṣādibhirviditayatāṅkuśakriyaiḥ /
gajāḥ sakṛtkaratalalolanālikāhatā muhuḥ praṇaditaghaṇḍamāyayuḥ
savikramakramaṇacalairitastataḥ prakīrṇakaiḥ kṣipata iva kṣite rajaḥ /
vyaraṃsiṣurna khalu janasya dṛṣṭayasturaṅgamādabhinavabhāṇḍabhāriṇaḥ
calāṅgulīkisalayamuddhataiḥ karairanṛtyata sphuṭakṛtakarṇatālayā /
madodakadravakaṭabhittisaṅgibhiḥ kalasvaraṃ madhupagaṇairagīyata
asicyata praśamitapāṃśubhirmahī madāmbubhirdhṛtanavapūrṇakumbhayā /
avādyata śravaṇasukhaṃ samunnamatpayodharadhvaniguru tūryamānanaiḥ
udāsire pavanavidhūtavāsasastatastato gaganalihaśca ketavaḥ /
yataḥ puraḥ pratiripu śārṅgiṇaḥ svayaṃ vyadhīyata dvipaghaṭayeti maṅgalam
na śūnyatāmagamadasau niveśabhūḥ prabhūtatāṃ dadhati bale calatyapi /
payasyabhidravati bhuvaṃ yugāvadhau saritpatirna hi samupaiti riktatām
yiyāsitāmatha madhubhidvivasvatā jano jaranmahiṣaviṣāṇadhūsarām /
puraḥ patatparabalareṇumālinīmalakṣayaddiśamabhidhūmitāmiva
manasvināmuditagurupratiśrutiḥ śrutastathā na nijamṛdaṅganiḥsvanaḥ /
yathā puraḥsamarasamudyatadviṣadvalānakadhvanirudakarṣayanmanaḥ
yathā yathā paṭaharavaḥ samīpatāmupāgamatsa harivarāgrataḥ saraḥ /
tathā tathā hṛṣitavapurmudākulā dviṣāṃ camūrajani janīva cetasā
prasāriṇi sapadi nabhastale tataḥ samīraṇabhramitaparāgarūṣitā /
vyabhāvyata pralayajakālikākṛtirvidūrataḥ pratibalaketanāvaliḥ
kṣaṇena ca pratimukhatigmadīdhitipratiprabhāsphuradasiduḥkhadarśanā /
bhayaṅkarā bhṛśamapi darśanīyatāṃ yayāvasāvasuracamūśca bhūbhṛtām
payomucāmabhipatatāṃ divi drutaṃ viparyayaḥ parita ivātapasya saḥ /
samakramaḥ samaviṣameṣvatha kṣaṇātkṣamātalaṃ balajalarāśirānaśe
mamau puraḥ kṣaṇamiva paśyato mahattanūdarasthitabhuvanatrayasya tat /
viśālatāṃ dadhati nitāntamāyate balaṃ dviṣāṃ madhumathanasya cakṣuṣi
bhṛśasvidaḥ pulakavikāsimūrtayo rasādhike manasi niviṣṭasāhasāḥ /
mukhe yudhaḥ sapadi raterivābhavansasambhramāḥ kṣitipacamūvadhūgaṇāḥ
dhvajāṃśukairdhruvamanukūlamārutaprasāritaiḥ prasabhakṛtopahūtayaḥ /
yadūnabhi drutataramudyatāyudhāḥ krudhā paraṃ rayamarayaḥ prapedire
harerapi prati parakīyavāhinīradhisyadaṃ pravavṛtire camūcarāḥ /
vilambituṃ na khalu sahā manasvino vidhitsataḥ kalahamavekṣya vidviṣaḥ
upāhitairvapuṣi nivātavarmabhiḥ sphuranmaṇiprasṛtamarīcisūcibhiḥ /
nirantaraṃ narapatayo raṇājire rarājire śaranikarācitā iva
athoccakairjaraṭhakapotakandharātanūruhaprakaravipāṇḍuradyuti /
valaiścalaccaraṇavidhūtamuccaraddhanāvalīrudacarata kṣamārajaḥ
viṣaṅgibhirbhṛśamitaretaraṃ kvacitturaṅgamairupari niruddhanirgamāḥ /
calācalairanupadamāhatāḥ khurairvibabhramuściramadha eva dhūlayaḥ
garīyasaḥ pracuramukhasya rāgiṇo rajo 'bhavadvyavahitasatvamutkaṭam /
sisṛkṣataḥ sarasijajanmano jagadbalasya tu kṣayamapanetumicchataḥ
purā śarakṣatijanitāni saṃyuge nayanti naḥ prasabhamasṛñji paṅkatām /
iti dhruvaṃ vyalagiṣurāttabhītayaḥ khamuccakairanalasakhasya ketavaḥ
kvacillasadghananikurambakarburaḥ kvaciddhiraṇmayakaṇapuñjapiñjaraḥ /
kvaciccharacchaśadharakhaṇḍapāṇḍuraḥ khurakṣatakṣititalareṇurudyayau
mahīyasā mahati digantadantināmanīkaje rajasi mukhānuṣaṅgiṇi /
visāritāmajihata kokilāvalīmalīmasā jaladamadāmburājayaḥ
śiroruhairalikulakomalairamī mudhā mṛdhe mṛṣata yuvāna eva mā /
baloddhataṃ dhavalitamūrdhajāniti dhruvaṃ janāñjarata ivākarodrajaḥ
susaṃhatairdadhadapi dhāma nīyate tiraskṛtiṃ bahubhirasaṃśayaṃ paraiḥ /
yataḥ kṣiteravayavasaṃpado 'ṇavastviṣāṃ nidherapi vapurāvarīṣata
drutadravadrathacaraṇakṣatakṣamātalollasadbahularajo 'vaguṇṭhitam /
yugakṣayakṣaṇaniravagrahe jagatpayonidherjala iva magnamābabhau
samullasaddinakaravaktrakāntayo rajasvalāḥ parimalitāmbaraśriyaḥ /
digaṅganāḥ kṣaṇamavilokanakṣamāḥ śarīriṇāṃ pariharaṇīyatāṃ yayuḥ
nirīkṣituṃ viyati sametyakautukātparākramaṃ samaramukhe mahībhṛtām /
rajastatāvanimiṣalocanotpalavyathākṛti tridaśagaṇaiḥ palāyyata
viṣaṅgiṇi pratipadamāpibatyapo hatāciradyutini samīralakṣmaṇi /
śanaiḥśanairupacitapaṅkabhārikāḥ payomucaḥ prayayurapetavṛṣṭayaḥ
nabhonadīvyatikaradhautamūrtibhirviyadgatairanadhigatāni lebhire /
calaccamūturagakhurāhatotpatanmahīrajaḥsnapanasukhāni diggajaiḥ
gajavrajākramaṇabharāvanamrayā rasātalaṃ yadakhilamānaśe bhuvā /
nabhastalaṃ bhahulatareṇa reṇunā tato 'gamattrijagadivaikatāṃ sphuṭam
samasthalīkṛtavivareṇa pūritā mahībhṛtāṃ balarajasā mahāguhāḥ /
rahastrapāvidhuravaghūratārthināṃ nabhaḥsadāmupakaraṇīyatāṃ yayuḥ
gate mukhacchadapaṭasādṛśīṃ dṛśaḥ pathasthiro dadhati ghane rajasyapi /
madānilairadhimadhucūtagandhibhirdvipā dvipānabhiyayureva raṃhasā
madāmbhasā parigalitena saptadhā gajāñjanaḥ śamitarajaścayānadhaḥ /
uparyavasthitaghanapāṃśumaṇḍalānalokayattatapaṭamaṇḍapāniva
anyūnonnatayo 'timātrapṛthavaḥ pṛthvīdharaśrībhṛtaḥ stanvantaḥ kanakāvalībhirupamāṃ saudāmanīdāmabhiḥ /
varṣantaḥ śamamānayannupalasacchṛṅgāralekhāyudhāḥ kāle kāliyakāyakālavapuṣaḥ pāṃsūngajāmbhomucaḥ
Original text: Śiśupālavadha · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0