Śikṣāsamuccaya · Part 2140
pāpa-śodhanaṃ aṣṭamaḥ paricchedaḥ | uktā trayāṇām apy ātma-bhāva-ādīnāṃ rakṣā | śuddhir adhunā vaktavyā | kim artham | śodhitasya + ātma-bhāvasya bhogaḥ pathyo bhaviṣyati | samyak-siddhasya bhaktasya niṣ-kaṇasya + iva dehinām ||
yathā + uktam ārya-tathā-gata-guhya-sūtre | yāni ca tāni mahā-nagareṣu mahā-śmaśānāni bhavanty an-eka-prāṇi-śata-sahasra-ākīrṇāni | tatra + api sa bodhi-satvo mahā-satvo mahāntam ātma-bhāvaṃ mṛtaṃ kāla-gatam upadarśayati | tatra te tiryag-yoni-gatāḥ satvā yāvad arthaṃ māṃsaṃ paribhujya + āyuḥ-paryante mṛtāḥ kāla-gatāḥ su-gatau svarga-loke deveṣu + upapadyante | sa ca + eva teṣāṃ hetur bhavati yāvat parinirvāṇāya | yad idaṃ | tasya + eva bodhi-satvasya pūrva-praṇidhāna-pariśuddhyā | yena dīrgha-rātram evaṃ praṇidhānaṃ kṛtaṃ | ye me mṛtasya kāla-gatasya māṃsaṃ paribhuñjīran | sa eva teṣāṃ hetur bhavet svarga-utpattaye yāvat parinirvāṇāya tasya śīlavataḥ | ṛdhyati cetanā | ṛdhyati prārthanā | ṛdhyati praṇidhānam iti ||
punar atra + eva + uktaṃ | sa dharma-kāya-prabhāvito darśanena + api satvānām arthaṃ karoti | śravaṇena + api sparśanena + api satvānām arthaṃ karoti | tad yathā + api nāma śāntamate jīvakena vaidya-rājena sarva-bhaiṣajyāni samudānīya bhaiṣajya-taru-saṃhātam ayaṃ dārikā-rūpaṃ kṛtaṃ prāsādikaṃ darśanīyaṃ su-kṛtaṃ su-niṣṭhitaṃ su-parikarma-kṛtaṃ | sā + āgacchati gacchati tiṣṭhati niṣīdati śayyāṃ ca kalpayati | tatra ye āgacchanty āturā mahā-ātmāno rājāno vā rāja-mātrā vā śreṣṭhi-gṛha-paty-amātya-koṭṭa-rājāno vā | tān sa jīvako vaidya-rājas tayā bhaiṣajya-dārikayā sārddhaṃ saṃyojayati | teṣāṃ samanantara-saṃyogam āpannānāṃ sarva-vyādhayaḥ prasrabhyante * a-rāgāś ca bhavanti sukhino nir-vikārāḥ | paśya śāntamate jīvakasya vaidya-rājasya laukika-vyādhi-cikitsā-jñānaṃ yady anyeṣāṃ vaidyānāṃ saṃvidyate | evam eva śāntamate tasya dharma-kāya-prabhāvitasya bodhi-satvasya yāvantaḥ satvāḥ strī-puruṣa-dāraka-dārikā rāga-doṣa-moha-saṃtaptāḥ kāyaṃ spṛśanti | teṣāṃ saṃspṛṣṭa-mātrāṇāṃ sarva-kleśāḥ prasrabhyante vigata-saṃtāpaṃ ca kāyaṃ saṃjānanti ||
yad idaṃ tasya + eva bodhi-satvasya pūrva-praṇidhāna-su-pariśuddhatvāt | etad-artham ātma-bhāvaḥ śodhyaḥ ||
kiṃ ca a-śodhane doṣam āha |tṛṇa-channaṃ yathā śasyaṃ rogaiḥ sīdati na + edhate | buddha-aṅkuras tathā vṛddhiṃ kleśa-channo na gacchati ||
prati-pakṣa-nirāsena vṛddhy-arthaṃ ca + ity abhiprāyaḥ ||
ātma-bhāvasya kā śuddhiḥ | pāpa-kleśa-viśodhanaṃ | saṃbuddha-ukty-artha-sāreṇa | yatna-a-bhāve tv apāya-gaḥ ||
tatra pāpa-śodhanaṃ catur-dharmaka-sūtre deśitaṃ | caturbhir maitreya dharmaiḥ samanvāgato bodhi-satvo mahā-satvaḥ kṛta-upacitaṃ pāpam abhibhavati | katamaiś caturbhiḥ | yad uta | vidūṣaṇa-a-samudācāreṇa prati-pakṣa-samudācāreṇa | praty-āpatti-balena | āśraya-balena ca ||
tatra vidūṣaṇa-a-samudācāro * a-kuśalaṃ karma + adhyacārati tatra tatra + eva ca vipratisāra-bahulī bhavati ||
tatra prati-pakṣa-samudācāraḥ kṛtvā + apy a-kuśalaṃ karma kuśale karmaṇy aty-artha-abhiyogaṃ gataḥ ||
praty-āpatti-balaṃ saṃvara-samādānād a-karaṇa-saṃvara-lābhaḥ ||
tatra + āśraya-balaṃ buddha-dharma-saṃgha-śaraṇa-gamanam an-utsṛṣṭa-bodhi-cittatā ca | su-balavat-saṃniśrayeṇa na śakyate pāpena + abhibhavituṃ | ebhir maitreya caturbhir dharmaiḥ samanvāgato bodhi-satvo mahā-satvaḥ kṛta-upacitaṃ pāpam abhibhavati + iti ||
tatra kathaṃ vidūṣaṇa-a-samudācāro bhāvayitavyaḥ | yathā suvarṇa-prabhāsa-uttama-sūtre * abhihitaṃ ||
samanvāharantu māṃ buddhāḥ kṛpā-kāruṇya-cetasaḥ | ye ca daśa-diśi loke tiṣṭhanti dvi-pada-uttamāḥ ||
yac ca me pāpakaṃ karma kṛtaṃ pūrvaṃ su-dāruṇaṃ | tat sarvaṃ deśayiṣyāmi sthito daśa-bala-agrataḥ ||
mātā-pitṝn a-jānatā buddhānām a-prajānatā | kuśalaṃ ca + a-prajānatā yat tu pāpaṃ kṛtaṃ mayā ||
aiśvarya-mada-mattena kula-bhoga-madena ca | tāruṇya-mada-mattena yat tu pāpaṃ kṛtaṃ mayā ||
duś-cintitaṃ dur-uktaṃ ca duṣ-kṛtena + api karmaṇā | an-ādīnava-darśinā yat tu pāpaṃ kṛtaṃ mayā ||
bāla-buddhi-pracāreṇa a-jñāna-āvṛta-cetasā | pāpa-mitra-vaśāc ca + eva kleśa-vyākula-cetasā ||
krīḍā-rati-vaśāc ca + eva śoka-roga-vaśena vā | a-tṛpta-dhana-doṣeṇa yat tu pāpaṃ kṛtaṃ mayā ||
an-ārya-jana-saṃsargair īrṣyā-mātsarya-hetunā | śāṭhya-dāridrya-doṣeṇa yat tu pāpaṃ kṛtaṃ mayā ||
vyasana-āgama-kāle * asmin kāmānāṃ bhaya-hetunā | an-aiśvarya-gatena + api yat tu pāpaṃ kṛtaṃ mayā ||
cala-citta-vaśena + eva kāma-krodha-vaśena vā | kṣut-pipāsa-ārditena + api yat tu pāpaṃ kṛtaṃ mayā ||
pāna-arthaṃ bhojana-arthaṃ ca vastra-arthaṃ strīṣu hetunā | vicitraiḥ kleśa-saṃtāpair yat tu pāpaṃ kṛtaṃ mayā ||
kāya-vāṅ-manasāṃ pāpaṃ tridhā duś-caritaṃ cittaṃ | yat kṛtam īdṛśai rūpais tat sarvaṃ deśayāmy aham ||
yat tu buddheṣu dharmeṣu śrāvakeṣu tathā + eva ca | a-gauravaṃ kṛtaṃ syād * dhi tat sarvaṃ deśayāmy aham ||
yat tu praty-eka-buddheṣu bodhi-satveṣu vā punaḥ |a-gauravaṃ kṛtaṃ syād * dhi tat srvaṃ deśayāmy aham ||
sad-dharma-bhāṇakeṣv eva anyeṣu guṇavatsu vā | a-gauravaṃ kṛtaṃ syād * dhi tat sarvaṃ deśayāmy aham ||
sad-dharmaḥ pratikṣiptaḥ syād a-jñānaṃ tena me sadā | mātā-pitṛṣv a-gauravaṃ tat sarvaṃ deśayāmy aham ||
mūrkhatvena bālatvena māna-darpa-āvṛtena ca | rāga-dveṣeṇa mohena tat sarvaṃ deśayāmy aham ||
vyavalokayantu māṃ buddhāḥ samanvāhṛta-cetasaḥ | atyayaṃ pratigṛhṇantu kāruṇya-arpita-cetasaḥ ||
yat tu pāpaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ mayā kalpa-śateṣu ca | tasya + arthaṃ śoka-citto * ahaṃ krpaṇīyo bhaya-ārditaḥ ||
bhavāmi pāpa-karmāṇāṃ satataṃ dīna-mānasaḥ | yatra yatra cariṣyāmi na ca + asti me balaṃ kva-cit ||
sarve kāruṇikā buddhāḥ sarve bhaya-harā jage | atyayaṃ pratigṛhṇantu mocayantu ca māṃ bhayāt ||
kleśa-karma-phalaṃ mahyaṃ pravāhayantu tathā-gatāḥ | snāpayantu ca māṃ buddhāḥ kāruṇya-sarita-udakaiḥ ||
sarvaṃ pāpaṃ deśayāmi yat tu pūrvaṃ kṛtaṃ mayā | yac ca etarhi me pāpaṃ tat sarvaṃ deśayāmy aham ||
āyatyāṃ saṃvaram āpadye sarva-duṣ-kṛta-karmaṇām | na chādayāmi tat pāpaṃ yad bhaven mama duṣ-kṛtam ||
tri-vidhaṃ kāyikaṃ karma vacasā ca catur-vidham | manasā tri-prakāreṇa tat sarvaṃ deśayāmy aham ||
kāya-kṛtaṃ vāca-kṛtaṃ manasā ca vicintitaṃ | kṛtaṃ daśa-vidhaṃ karma tat sarvaṃ deśayāmy aham ||
yac ca me pāpakaṃ karma an-iṣṭa-phala-dāyakaṃ | tat sarvaṃ deśayiṣyāmi buddhānāṃ purataḥ sthitaḥ ||
bhava-gati-saṃkaṭe bāla-buddhinā pāpaṃ yan me kṛtaṃ su-dāruṇam | daśa-balam agrataḥ sthitaḥ tat sarvaṃ pāpaṃ pratideśayāmi | deśayāmi ca tat pāpaṃ yan mayā saṃcitaṃ janma-saṃkaṭe vividhaiḥ kāya-pracāra-saṃkaṭair bhava-saṃkaṭa-loka-saṃkaṭe cāpala-cala-citta-saṃkaṭe mūrkha-bāla-kṛta-kleśa-saṃkaṭe | pāpa-mitra-āgama-saṃkaṭe ca | bhaya-saṃkaṭa-rāga-saṃkaṭe doṣa-moha-tama-saṃkaṭair api kṣaṇa-saṃkaṭe kāla-saṃkaṭe puṇya-upārjana-saṃkaṭair api | jina-saṃkaṭa-saṃmukha-sthitaḥ | tat sarva-pāpaṃ pratideśayāmi ||
viśeṣatas tu bodhi-satva-āpattīnāṃ gurvīṇāṃ laghvīnāṃ deśanā + ārya-upāli-paripṛcchāyām uktā | kā punar gurvī mūla-āpattiḥ ||
sāmānyatas tu tatra + uktaṃ | saced upāle mahā-yāna-saṃprasthito bodhi-satvo mahā-satvo gaṅgā-nadī-vālika-upamā rāga-pratisaṃyuktā āpattīr āpadyeta | yāṃ ca + ekato dveṣa-saṃprayuktām āpattim āpadyeta bodhi-satva-yānaṃ pramāṇī-kṛtya || pe ||
iyaṃ tābhyo gurutarā āpattir yā + iyaṃ dveṣa-saṃyuktā | tat kasya hetoḥ | yo * ayaṃ dveṣa upāle satva-parityāgāya saṃvartate | rāgaḥ satva-saṃgrahāya saṃvartate | tatra + upāle yaḥ kleśaḥ satva-saṃgrahāya saṃvartate | na tatra bodhi-satvasya chalaṃ na bhayaṃ || pe ||
tasmāt tarhi tvām upāle yāḥ kāś-cana rāga-pratisaṃyuktā āpattayaḥ sarva-s tā an-āpattaya iti vadāmi | ko * atra + abhiprāyaḥ | satva-saṃgrahasya + eva pūrvam eva viśeṣitatvād | adhyāśaya-kṛpāvato hy ayam upadeśaḥ ||
yasmād an-antaram āha | tatra + upāle ye * an-upāya-kuśalā bodhi-satvās te rāga-pratisaṃyuktābhya āpattibhyo bibhyati | ye punar upāya-kuśalā bodhi-satvās te dveṣa-saṃprayuktābhya āpattibhyo bibhyati na rāga-pratisaṃyuktābhya iti ||
ke punar upāya-kuśalāḥ | ye prajñā-kṛpābhyāṃ satva-tyāgān nivāryante | ubhayathā hi satva-tyāgo bhavati | kevala-prajñayā duṣkha-śūnyatā-avabodhāt | kevalayā ca kṛpayā kleśa-balād a-cireṇa kṛpā-hāniḥ ||
yad uktam upāya-kauśalya-sūtre | tad yathā kula-putra maṃtra-vidyā-dharaḥ puruṣo rājñā pañca-pāśakena bandhanena baddhaḥ syāt | sa yadā kāṅkṣeta prakramaṇāya tadā + eka-mantra-vidyā-balena sarva-bandhanāni chittvā prakramet | evam eva kula-putra + upāya-kuśalo bodhi-satvaḥ pañcabhiḥ kāma-guṇai ratiṃ vindati taiś ca + ākīrṇo viharati | yadā ca punar ākāṅkṣate tadā prajñā-bala-adhīnena ekena ca sarva-jñatā-cittena sarva-kāma-guṇān prabhujya cyuto brahma-lokae upapadyatae iti ||
dveṣe * api kiṃ na + evam iṣyate | prakṛti-mahā-sa-avadyatvāt | kṛpā-vaikalye ca + upāyasya + eva + a-saṃbhavāt ||
para-artha-siddhiṃ vā sva-arthād gurutarām adhimucyamānaḥ kopa-paravattayā + api param anuśāsya-anutāpa-pūrvakam āyatyāṃ saṃvaram utpadyate | a-hita-nivārake krodhe ko doṣaḥ | avakāśa-dānena tad-vāsanā-doṣāt kṛpā-hāni-doṣaḥ | tac-chedena mūla-ccheda-doṣa iti paścād darśayiṣyāmaḥ | yady api tasya satvasya tad-dhitaṃ tathā + api bodhi-satva-kṛpā-hānyā mahataḥ satva-artha-anubandhasya hāniḥ syāt ||
ārya-satyake parivartte * api putra-dṛṣṭa-antaḥ karuṇā-adhiṣṭhita eva veditavyaḥ | yaś ca tatra + api kṛpā-pratiṣedhaḥ sa loka-artha-pāṇḍityena loka-āvarjana-arthaṃ | nivāryamāṇaś ca yadi hita-kāme bodhi-satve pratighaṃ labheta sa bodhi-satvaḥ syād ubhayor an-arthaḥ ||
rāge * api tarhi doṣaḥ paṭhyate | kāma-anuṣevaṇi bhoti andha manu-jo | mātā-pitṛ-ghātayī | kāmān sevatu śīlavantu vadhayī | tasmād vivarjet sadā iti ||
sva-saukhya-saṃgena ca para-duṣkha-upekṣā dṛṣṭā ||
satyaṃ dṛṣṭā | yena para-duṣkhaṃ sva-duṣkhatayā na + abhyastaṃ | yena tv abhyastaṃ | tasya + ubhaya-doṣa-a-saṃbhavaḥ ||
yathā + uktaṃ candra-pradīpa-sūtre | tad yathā + api nāma + ānanda kaś-cid eva puruṣo * adhastāt pāda-talam ādāya yāvan murddhany ādīpto bhavet | saṃprajvalita eka-jvalī-bhu-tas taṃ kaś-cid eva puruṣa upasaṃkramya evaṃ vaded | ehi tvāṃ bhoḥ puruṣa nirvāpitena + ātma-bhāvena pañcabhiḥ kāma-guṇaiḥ samarpitaḥ samanvaṅgī-bhūtaḥ krīḍasva ramasva paricārayasva + iti | tat kiṃ manyase ānanda | api tu sa puruṣo * a-nirvāpitena + ātma-bhāvena pañcabhiḥ kāma-guṇaiḥ krīḍeta ramet paricaret ||
ānanda āha ||
na + u hi + idaṃ bhagavan ||
g
bhagavān āha | krīḍeta + ānanda sa puruṣo ramet paricaret parikalpam upādāya + a-parinirvāpitena + ātma-bhāvena pañcabhiḥ kāma-guṇaiḥ samarpitaḥ samanvaṅgī-bhūto | na tv evaṃ tathā-gatasya pūrvaṃ bodhi-satva-caryāṃ caramāṇasya satvān tribhir apāyair duṣkhitān dṛṣṭvā daridrān abhūt saumanasyaṃ vā citta-prasādo vā + iti vistaraḥ ||
loke * api putre śūlam āropyamāṇe | paśyator mātā-pitror na sva-saukhya-saṃgo dṛṣṭaḥ sva-anurūpa-kṛpā-vaśāt | pracchannas tarhi sa-svāmikāsu ni-svāmikāsu bāhula-dharma-dhvaja-rakṣitāsu kāma-mithyā-ācāro na syāt | sati satva-arthe satva-an-upaghāte ca + anubandhaṃ nirūpya + a-doṣaḥ ||
samyag-brahma-cāriṇīṣu kṛta-arthatvād dūrāt parihāraḥ | pūjyā ca mātṛ-bhaginy--ādi-vat | evaṃ tarhi bhikṣor apy evam āpannaṃ | na tasya + a-pareṇa brahma-carya-prakāreṇa satva-artha-sādhanāt ||
tathā hy uktam ārya-akṣayamati-sūtre | kāla-a-kāle punar anena + upekṣā karaṇīyā + iti ||
atha tato * apy adhikaṃ satva-arthaṃ paśyet | śikṣāṃ nikṣipet ||
upāya-kauśalya-sūtre jyotir-māṇavakaṃ dvācatvāriṃśad-varṣa-sahasra-brahma-cāriṇam adhikṛtya saptame pade sthitasya kāruṇyam utpadyeta | kiṃ ca + apy aham idaṃ vrataṃ khaṇḍayitvā niraya-parāyaṇaḥ syāṃ | tathā + apy utsahe * ahaṃ nairayikaṃ duṣkhaṃ prativedayitum atha ca + iyaṃ strī sukhitā bhavatu | mā kālaṃ karotu | iti hi kula-putra jyotir-māṇavakaḥ paścān-mukho nivartya tāṃ striyaṃ dakṣiṇena pāṇinā gṛhītvā + evam āha | uttiṣṭha bhagini yathā-kāma-karaṇīyas te bhavāmi + iti || pe ||
so * ahaṃ kula-putra mahā-kāruṇya-citta-utpādena + itvareṇa kāma-upasaṃhitena daśa-kalpa-sahasrāṇi paścān-mukham akārṣam | paśya kula-putra yad anyeṣāṃ niraya-saṃvartanīyaṃ karma | tad upāya-kuśalasya bodhi-satvasya brahma-loka-upapatti-saṃvartanīyam iti ||
punar atra + eva + āha | yadi bodhi-satva ekasya satvasya kuśala-mūlaṃ saṃjanayet tathā-rūpāṃ ca + āpattim āpadyeta yathā-rūpayā + āpattyā + āpannayā kalpa-śata-sahasraṃ niraye pacyeta | utsoḍhavyam eva bhagavan bodhi-satvena + āpattim āpattuṃ tac ca nairayikaṃ duṣkhaṃ | na tv eva tasya + ekasay satvasya kuśalaṃ parityaktum iti ||
punar atra + eva + āha | iha kula-putra + upāya-kuśalo bodhi-satvo yadā kadā-cit kasmiṃś-cit pāpa-mitra-vaśena + āpattim āpadyeta | sa itaḥ pratisaṃśikṣate | na mayā + ebhiḥ skandhaiḥ parinirvāpayitavyaṃ | mayā punar evaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhavyaḥ | a-para-anta-koṭiḥ saṃsaritavyā satvānāṃ paripācana-hetor iti | na mayā citta-dāhaḥ karaṇīyo | yathā yathā saṃsariṣyāmi tathā tathā satvān paripācayiṣyāmi | api tv etāṃ ca + āpattiṃ yathā-dharmaṃ pratikariṣyāmi | āyatyāṃ saṃvaram āpatsye | sacet kula-putra pravrajito bodhi-satvaḥ parikalpam ādāya sarvāś catasro mūla-āpattīr atikramed anena ca + upāya-kauśalyena vinodayed | an-āpattiṃ bodhi-satvasya vadāmi + iti ||
sphuṭaṃ ca + ārya-ratna-meghe ānantarya-cikīrṣu-puruṣa-māraṇa-anujñānāt ||
śrāvaka-vinaye * api mūla-āpatti-sthānae eva kāruṇyān mṛga-ādi-mokṣaṇe * an-āpattir uktā + eva ||
ayaṃ ca rāge guṇo yad bodhi-satve rāgam utpādya su-gatir labhyate | na tu krodhena ||
yathā + uktam upāya-kauśalya-sūtre | priyaṃkare bodhi-satve raktā ... dhavyottarāṃ dārikām adhikṛtya | priyaṃkarasya praṇidheḥ punaḥ punar yā istri prekṣeta sa-rāga-cittā | sā istri-bhāvaṃ parivarjayitvā puruṣo bhavet yādṛg udāra-satvaḥ ||
paśyasva ānanda guṇā + asya īdṛśāḥ | yena + anya-satvā nirayam vrajanti | tena + eva śūreṣu janitva rāgaṃ gacchanti svargaṃ puruṣatvam eva ca || pe ||
bhaiṣajya-rājeṣu mahā-yaśeṣu | ko bodhi-satveṣu janayeta dveṣam | yesāṃ kileśo * api sukhasya dāyakaḥ | kiṃ vā punar yaḥ tān sat-kareyā | iti ||
evam anyasmin satva-artha-upāye sati rāga-ja-āpattir an-āpattir uktā ||
upāya-kauśalya-sūtre ca gaṇikā-vat kṛta-artho bodhi-satvo nir-apekṣas taṃ satvaṃ tyajati + iti vistareṇa + uktam ||
a-labdha-bhūmeś ca ṣaṭ-pāramitāsu caritavata iyaṃ cintā | na + itarasya + ity āstāṃ prāsaṅgikam ||
tasmād dveṣasya + avakāśo na deya | uktaṃ hy upāli-paripṛcchāyāṃ | bodhi-satvānāṃ śāriputra dve mahā-sa-avadye āpattī | katame dve | dveṣa-saha-gatā moha-saha-gatā ca + iti | tatra śāriputra prathamā āpattir daśa-varge ṛjukena deśayitavyā | hasta-āpattiḥ pañca varge gurvī deśayitavyā | striyā hasta-grahaṇaṃ cakṣur-darśanaṃ | duṣṭa-citta-āpattir eka-pudgalasya dvayor vā śāriputra tāṃ gurvīṃ daśayet | pañca + ānantarya-samanvāgatā + āpattir bodhi-satvena stry--āpattir dārikā-āpattir hasta-āpattiḥ stūpa-āpattiḥ saṃgha-āpattis tathā + anyāś ca + āpattayo bodhi-satvena na pañcatriṃśatāṃ buddhānāṃ bhagavatām antike rātriṃ-divaṃ ekākinā gurvyo deśayitavyāḥ ||
tatra + iyaṃ deśanā | aham evaṃ-nāmā buddhaṃ śaraṇaṃ gacchāmi | dharmaṃ śaraṇaṃ gacchāmi | saṃghaṃ śaraṇaṃ gacchāmi ||
namaḥ śākya-munaye tathā-gatāya + arhate samyak-saṃbuddhāya | namo vajra-pramardine | namo ratna-arciṣe | namo nāga-īśvara-rājāya | namo vīra-senāya | namo vīra-nandine | namo ratna-śriye | namo ratna-candra-prabhāya | namo * a-mogha-darśine | namo ratna-candrāya | namo nir-malāya | namo vi-malāya | namaḥ śūra-dattāya | namo brahmaṇe | namo brahma-dattāya | namo varuṇāya | namo varuṇa-devāya | namo bhadra-śriye | namaś chandana-śriye | namo * an-anta-ojase | namaḥ prabhāsa-śriye | namo * a-śoka-śriye | namo nārāyaṇāya | namaḥ kusuma-śriye | namo brahma-jyotir-vikrīḍita-abhijñāya tathā-gatāya | namo dhana-śriye | namaḥ smṛti-śriye | namaḥ su-parikīrtita-nāma-dheya-śriye | nama indra-ketu-dhvaja-rājāya | namaḥ su-vikrānta-śriye | namo vicitra-saṃkramāya | namo vikrānta-gāmine | namaḥ samanta-avabhāsa-vyūha-śriye | namo ratna-padma-vikrāmiṇe | namo ratna-padma-su-pratiṣṭhita-śaila-indra-rājāya tathā-gatāya + arhate samyak-saṃbuddhāya ||
evaṃ-pramukhā yāvantaḥ sarva-loka-dhātuṣu tathā-gata-arhantaḥ samyak-saṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti | te māṃ samanvāharantu buddhā bhagavanto yan mayā + asyāṃ jātau anyāsu vā jātiṣv an-avara-agre jāti-saṃsāre saṃsaratā [doubtful] pāpakaṃ karma kṛtaṃ syāt kāritaṃ vā kriyamāṇaṃ vā + anumoditaṃ bhavet | staupikaṃ vā sāṅghikaṃ vā dravyam apahṛtaṃ syāt hāritaṃ vā hriyamāṇaṃ vā + anumoditaṃ bhavet | pañca-an-antaryāṇi kṛtāni syuḥ kāritāni vā kriyamāṇāni vā + anumoditāni bhaveyuḥ | daśa-a-kuśalān karma-pathān samādāya vartitaṃ syāt pare vā samādāpitāḥ syur vartamānā vā + anumoditā bhaveyur yena karma-āvaraṇena + āvṛto * ahaṃ nirayaṃ vā gaccheyaṃ tiryag-yoniṃ vā yama-viṣayaṃ vā gaccheyaṃ praty-anta-jana-padeṣu mleccheṣu vā pratyājāyeyaṃ dīrgha-āyuṣkeṣu deveṣu + upapadyeyam indriya-vikalatāṃ vā + adhigaccheyaṃ mithyā-dṛṣṭiṃ vā + upagṛhṇīyāṃ buddha-utpādaṃ vā virāgayeyaṃ | tat sarvaṃ karma-āvaraṇaṃ teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ jñāna-bhūtānāṃ cakṣur-bhūtānāṃ sa-akṣi-bhūtānāṃ pramāṇa-bhūtānāṃ jānatāṃ paśyatām agrataḥ pratideśayāmi āviṣ-karomi na praticchādayāmy āyatyāṃ saṃvaram āpadye | samanvāharantu māṃ te buddhā bhagavanto yan mayā + asyāṃ jātāv anyāsu vā jātiṣv an-avara-agre vā jāti-saṃsāre saṃsaratā dānaṃ dattaṃ bhaved antaśas tiryag-yoni-gatāya + apy ālopaḥ śīlaṃ vā rakṣitaṃ bhaved yac ca me brahma-carya-vāsa-kuśala-mūlaṃ yac ca me satva-paripāka-kuśala-mūlaṃ yac ca me bodhi-citta-kuśala-mūlaṃ yac ca me * an-uttara-jñāna-kuśala-mūlaṃ tat sarvam aikadhyaṃ piṇḍayitvā tulayitvā + abhisaṃkṣipya + an-utt arāyāṃ samyak-saṃbodhau uttara-uttarayā pariṇāmanayā yathā pariṇāmitam atītair buddhair bhagavadbhir yathā pariṇāmayiṣyanty an-āgatā buddhā bhagavanto yathā pariṇamanty etarhi daśasu dikṣu praty-utpannā buddhā bhagavantaḥ | tathā + aham api pariṇāmayāmi | sarvaṃ puṇyam anumodayāmi | sarvān buddhān adhyeṣayāmi | bhavatu me jñānam an-uttaram | ye ca + abhyatītās tathā + api ca ye an-āgatā ye ca + api tiṣṭhanti nara-uttamā jināḥ | an-anta-varṇān guṇa-sāgara-upamān upaimi sarvān śaraṇaṃ kṛta-añjaliḥ | ye bodhi-satvāḥ karuṇa-balair upetā vicarati loke satva-hitāya śūrāḥ trāyantu te māṃ sada-pāpa-kāriṇaṃ [doubtful] | śaraṇaṃ yāmi tān buddha-bodhi-satvān ||
iti hi śāriputra bodhi-satvena + imān pañcatriṃśato buddhān pramukhān kṛtvā sarva-tathā-gata-anugatair manasi-kāraiḥ pāpa-śuddhiḥ kāryā | tasya + evaṃ sarva-pāpa-viśuddhasya tatra ca buddhā bhagavanto mukhāny upadarśayanti satva-vimokṣa-artham eva | nānā-vyañjana-ākāram upadarśayanti vibhrānta-bāla-pṛthag-janānāṃ paripācanā-hetoḥ || pe ||
na śakyaṃ sarva-śrāvaka-praty-eka-buddha-nikāyair āpatti-kaukṛtya-sthānaṃ viśodhayituṃ yad bodhi-satvas teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ nāma-dheya-dhāraṇa-parikīrtanena rātriṃ-divaṃ tri-skandhaka-dharma-paryāya-pravartanena + āpatti-kaukṛtyān niḥsarati samādhiṃ ca pratilabhate ||
ukto vidūṣaṇa-a-samudācāraḥ | prati-pakṣa-samudācāra ucyate | tatra gambhīra-sūtra-anta-paricayāt pāpa-kṣayo bhavati ||
yathā vajra-cchedikāyām uktaṃ | ye te subhūte kula-putrā vā kula-duhitaro vā imān evaṃ-rūpān sūtra-antān udgrahīṣyanti yāvat paryavāpsyanti | te paribhūtā bhaviṣyanti su-paribhūtāḥ | tat kasya hetoḥ | yāni teṣāṃ satvānāṃ paurva-janmikāni karmāṇi kṛtāny apāya-saṃvartanīyāni | tāni tayā paribhūtatayā dṛṣṭae eva dharme kṣapayiṣyanti buddha-bodhiṃ ca prāpsyanti + iti ||
śūnyatā-adhimuktyā + api pāpa-śuddhir bhavati tathā-gata-koṣa-sūtre vacanāt | yaḥ kāśyapa pitā ca syāt praty-eka-buddhaś ca taṃ jīvitād vyaparopayed idam agraṃ prāṇa-atipātānāṃ | idam agram a-datta-ādānānāṃ yad uta tri-ratna-dravya-apaharaṇatā | idam agraṃ kāma-mithyā-ācārāṇāṃ yad uta mātā syād arhantī ca | idam agraṃ mṛṣā-vādānāṃ yad uta tathā-gatasya + abhyākhyānaṃ | idam agraṃ paiśunyānāṃ yad uta + ārya-saṃghasya + a-varṇaḥ | idam agraṃ pāruṣyāṇāṃ yad uta + āryāṇām avasphaṇḍanaṃ | idam agraṃ saṃbhinna-pralāpānāṃ yad uta dharma-kāmānāṃ vikṣepaḥ | idam agraṃ vyāpādānāṃ yad uta + ānantarya-parikarṣaṇam | idam agram abhidhyānāṃ yad uta samyag-gatānāṃ lābha-haraṇa-cittatā | idam agraṃ mithyā-dṛṣṭīnāṃ yad uta gahanatā-dṛṣṭiḥ | ime kāśyapa daśa + a-kuśalāḥ karma-pathā mahā-sa-āvadyāḥ | sacet kāśyapa eka-satva ebhir evaṃ mahā-sa-āvadyair daśabhir a-kuśalaiḥ karma-pathaiḥ samanvāgato bhavet | sa ca tathā-gatasya hetu-pratyaya-saṃyuktāṃ dharma-deśanām avataren | na + atra kaś-cid ātmā vā satvo vā jīvo vā pudgalo vā yaḥ karoti pratisaṃvedayate iti hy a-kṛtām an-abhisaṃskārāṃ māyā-dharmatām a-saṃkleśa-dharmatāṃ prakṛti-prabhāsvaratāṃ sarva-dharmāṇām avataraty ādi-śuddhān sarva-dharmān abhiśraddadhāty adhimucyate | na + ahaṃ tasya satvasya + apāya-gamanaṃ vadāmi + iti ||
karma-āvaraṇa-viśuddhi-sūtre * apy uktaṃ | punar a-paraṃ mañjuśrīr yo bodhi-satva āpattim an-āpattiṃ paśyati | a-vinayaṃ vinayaṃ paśyati | saṃkleśaṃ vyavadānaṃ paśyati | saṃsāra-dhātuṃ nirvāṇa-dhātuṃ paśyati | sa karma-āvaraṇa-viśuddhiṃ pratilabhatae iti ||
tri-samaya-rāje * api pāpa-prati-pakṣa-samudācāra uktaḥ ||
akṣiṇī nimīlya buddha-bodhi-satva-ālambana-cittaḥ śata-akṣaram aṣṭa-sahasraṃ japet | nimīlita-akṣa eva buddha-bodhi-satvān paśyati vigata-pāpo bhavati | atha-vā caityaṃ pradakṣiṇī-kurvann aṣṭa-sahasraṃ japec caitya-pratimāyāḥ sad-dharma-pustakānāṃ ca + ekatamaṃ puras-kṛtya + ayam eva vidhir iti ||
cundā-dhāraṇīṃ vā tāvaj japed yāvat pāpa-kṣaya-nimittāni paśyati svapne | tad yathā krandana-ādi-chardana-dadhi-kṣīra-ādi-bhojanāt tu vigata-pāpo bhavati | vamanād vā candra-sūrya-darśanād ākāśa-gamanāj jvalita-anala-mahiṣa-kṛṣṇa-puruṣa-parājayād bhikṣu-bhikṣuṇī-saṃgha-darśanāt kṣīra-vṛkṣa-gaja-vṛṣa-giri-siṃha-āsana-prāsādana-avarohaṇād dharma-śravaṇāc ca pāpa-kṣayaḥ saṃlakṣayitavyaḥ ||
tathā-gata-bimba-parivarte * api prati-pakṣa-samudācāra uktaḥ | tad yathā puruṣo mīḍha-avaliptaḥ su-dhautu-snānaṃ kṛtvā gandhair vilipyate | tasya tad daurgandhyaṃ vāntaṃ vigataṃ syād evaṃ pañca-ānantarya-kāriṇas tat pāpaṃ vigacchati | yo * api daśa-a-kuśala-karma-patha-samanvāgatas tathā-gate śraddhāṃ pratilabhya tathā-gata-bimbaṃ kārayet tasya + api tat pāpaṃ na prajñāyate viśeṣato bodhi-citta-samanvāgatasya | viśeṣato * abhiniṣkrānta-gṛha-āvāsasya śīlavata iti ||
puṣpa-kūṭa-dhāraṇyām apy uktaṃ | yaś ca khalu punaḥ siṃha-vikrīḍita-tathā-gataṃ saṃmukhaṃ varṣaṃ vā varṣa-sahasraṃ vā varṣa-śata-sahasraṃ vā sarva-sukha-upadhānair upatiṣṭhed | yaś ca parinirvṛtasya tathā-gatasya caitye bodhi-citta-saṃgṛhīta eka-puṣpam āropayet tathā-gata-pūjāyai jana-añjaliṃ ca + upanāmayej jalena vā siñcayed iṣikā-padaṃ vā dadyān nir-mālyaṃ ca + apanayed upalepana-pradānaṃ vā puṣpa-pradānaṃ vā dīpa-pradānaṃ vā kuryād ātta-manāḥ eka-krama-vyatihāraṃ vā + atikramya vācaṃ bhāṣate | namas tasmai buddhāya bhagavata iti-mātre * atra siṃha-vikrīḍita-kāṅkṣā vā vi-matir vā vicikitsā vā yad asau kalpaṃ vā kalpa-śataṃ vā kalpa-sahasraṃ vā dur-gati-vinipātaṃ gacchen na + idaṃ sthānaṃ vidyatae iti ||
bhaiṣajya-guru-vaidūrya-prabha-rāja-sūtre * apy uktaṃ | ye pañca śikṣā-padāni dhārayanti | ye daśa śikṣā-padāni dhārayanti | ye ca bodhi-satva-saṃvaraṃ caturthaṃ śataṃ śikṣā-padānāṃ dhārayanti | ye punar abhiniṣkrānta-gṛha-āvāsā bhikṣavaḥ pañcāśa-adhike dve śikṣā-pada-śate dhārayanti | yāś ca bhikṣuṇyaḥ pañca-śikṣā-pada-śatāni dhārayanti | ye ca yathā-parigṛhītāc * chikṣā-saṃvarād anyatarāc * chikṣā-padād bhraṣṭā bhavanti | sacet te dur-gati-bhaya-bhītās tasya bhagavato bhaiṣajya-guru-vaiḍūrya-prabha-rājasya tathā-gatasya nāma-dheyaṃ dhārayeyur yathā-vibhavataś ca pūjāṃ kuryuḥ | na bhūyas teṣām apāya-gatiḥ pratikāṅkṣitavyā ||
atha bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate sma | śraddadhāsi tvam ānanda | pattīyasi | yad ahaṃ tasya bhagavato bhaiṣajya-guru-vaiḍūrya-prabha-rājasya tathā-gatasya guṇān varṇayāmi | atha te kāṅkṣā vā vi-matir vā vicikitsā vā + atra gambhīre buddha-go-care ||
atha + āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat | na me bhadanta bhagavan kāṅkṣā vā vi-matir vā vicikitsā vā tathā-gata-bhāṣiteṣu sūtra-anteṣu | tat kasya hetoḥ | na + asti tathā-gatānām a-pariśuddha-kāya-vāṅ-manaḥ-samudācāratā | imau bhagavan candra-sūryāv evaṃ maha-rddhikāv evaṃ mahā-anubhāvau pṛthivyāṃ patetāṃ | sumeruḥ parvata-rājā sthānāc calet | na tu buddhānāṃ vacanam anyathā bhavet ||
kiṃ-tu bhadanta bhagavan santi satvāḥ śraddhā-indriya-vikalā ye buddha-go-caraṃ śrutvā na śraddadhati | teṣām evaṃ bhavati | katham idaṃ nāma-dheyaṃ smaraṇa-mātreṇa tasya tathā-gatasya ettakā guṇa-anuśaṃsā bhavati | te na śraddadhati | na pattīyanti | pratikṣipanti | teṣāṃ dīrgha-rātram an-arthāya + a-hitāya + a-sukhāya vinipātāya bhaviṣyati ||
bhagavān āha | a-sthānam ānanda + an-avakāśo yeṣāṃ tasya nāma-dheyaṃ nipatet karṇe teṣāṃ dur-gaty-apāya-gamanaṃ bhaved iti | duḥ-śraddhānīyaś ca + ānanda buddhānāṃ buddha-go-caraḥ |yac ca tvam ānanda śraddadhāsi pattīyasi | tathā-gatasya + eṣo * anubhāvo draṣṭavyaḥ | a-bhūmiś ca + atra śrāvaka-praty-eka-buddhānāṃ sthāpayitvā eka-jāti-pratibaddhān bodhi-satvān mahā-satvān iti ||
atra + eva ca + uktaṃ | ye ca + anye śrāddhāḥ kula-putrā vā kula-duhitaro vā + aṣṭa-aṅga-samanvāgatam upavāsam upavasanti | eka-vārṣikaṃ vā traivārṣikaṃ vā śikṣā-padaṃ dhārayanti | yeṣām evam abhiprāyaḥ evaṃ praṇidhānaṃ | anena vayaṃ kuśala-mūlena paścimāyāṃ diśāyāṃ sukhāvatyāṃ loka-dhātau upapadyema yatra + amitābhas tathāgataḥ | yaiḥ śrutaṃ bhaviṣyati tasya bhagavato bhaiṣajya-guru-vaiḍūrya-prabhava-rājasya tathā-gatasya nāma-dheyaṃ | teṣāṃ maraṇa-kāla-samaye * aṣṭau bodhi-satvā ṛddhyā + āgatya mārgam upadarśayanti | te tatra nānā-raṅgeṣu padmeṣu + upapādukāḥ prādur-bhavanti | ke-cit punar deva-lokae upapadyante | teṣāṃ tatra + upapannānāṃ tat pūrvakaṃ kuśala-mūlaṃ na kṣīyate | dur-gati-vinipāta-bhayaṃ ca na bhaviṣyati | te tataś cyutā iha manuṣya-loke rājāno bhavanti | catur-dvīpa-īśvarāś cakra-vartinaḥ | an-ekāni satva-koṭī-niyuta-śata-sahasrāṇi daśa kuśaleṣu karma-patheṣu pratiṣṭhāpayanti | a-pare punaḥ kṣatriya-mahā-śāla-kuleṣu + upapadyante | brāhmaṇa-mahā-śāla-kuleṣu + upapadyante | gṛha-pati-mahā-śāla-kuleṣu prabhūta-dhana-dhānya-koṣa-koṣṭha-āgāra-kuleṣu + upapadyante | te rūpa-saṃpannā bhavanti | parivāra-sampannā bhavanti ||
tatra + eva + uktaṃ | yena ca punar mātṛ-grāmeṇa tasya bhagavato bhaiṣajya-guru-vaiḍūrya-prabha-rājasya tathā-gatasya nāma-dheyaṃ śrutaṃ bhaviṣyati | udgṛhītaṃ vā | sa tasya paścimo mātṛ-grāma-bhāvaḥ pratikāṅkṣitavya iti ||
mañjuśrī-buddha-kṣetra-guṇa-vyūha-alaṃ-kāra-sūtre * apy uktaṃ | jñāna-uttara-prabhā-ketuṃ praṇidhāna-matiṃ tathā | śānta-indriyaṃ mañju-ghoṣaṃ bhaktitaḥ praṇamāmy aham ||
ya eṣāṃ bodhi-satvānāṃ nāma-dheyaṃ tu dhārayet | etasya mātṛ-grāmasya strī-bhāvo na bhaviṣyati ||
uktaḥ saṃkṣepāt prati-pakṣa-samudācāraḥ ||
praty-āpatti-balam adhunā + ucyate ||
yathā + uktam ārya-kṣitigarbha-sūtre | prāṇa-atipātāt prativirato bhavati bodhi-satvo mahā-satvaḥ sarva-satvānām a-bhayaṃ-dadaḥ | an-uttrāso * an-upāyāso * a-loma-harṣaḥ sa tena kuśala-mūlena karma-vipākena | yat pūrva-anta-koṭi-pañca-gati-cakra-āruḍhena saṃsāra-nady--udyātena prāṇa-atipāta-hetunā kāya-vāṅ-manasā karma-āvaraṇaṃ kleśa-āvaraṇaṃ dharma-āvaraṇaṃ kṛtaṃ vā syāt kāritaṃ vā + anumoditaṃ syāt | tat sarvaṃ tena prāṇa-atipāta-vairamaṇa-cakreṇa sarva-an-arthaṃ mardayati | yāvad a-śeṣam a-vipākaṃ kurute | sa-nikāya-sa-bhāge deva-manuṣyāṇāṃ priyo bhavati nir-ātaṅko dīrgha-āyuṣka iti ||
yāvat punar a-paraṃ kula-putra yo bodhi-satvo yāvaj-jīvam a-datta-ādānāt prativirato bhavati sa sarva-satvānām a-bhayam dadāti anyatra + a-sa-yatnena + a-saṃkṣobheṇa sva-lābhena saṃtuṣṭo viharati | a-dhārmika-bhoga-an-abhilāṣī sa tena kuśala-mūlena yāvad a-datta-ādāna-hetukaṃ karma-āvaraṇaṃ mardayati pramardayati yāvad a-śeṣam a-vipākaṃ kurutae iti || pe ||
evaṃ daśa + api kuśalāḥ karma-pathāḥ sva-vipakṣa-a-kuśala-ghātakās tatra paṭhyante ||
tathā candra-pradīpa-sūtre * api vyāpāda-viratyā sarva-pāpa-kṣayaḥ śrūyate | yathā + āha | sahiṣyāmy atra bālānām a-bhūtāṃ paribhāṣaṇāṃ | ākrośanaṃ tarjanāṃ ca adhivāsiṣya nāyakaḥ ||
kṣapayiṣye pāpakaṃ karma yan mayā purime kṛtam | anyeṣu bodhi-satveṣu vyāpādo janito mayā + iti ||
uktaṃ praty-āpatti-balam ||
āśraya-balaṃ tu vaktavyam ||
atra sūkarika-avadānam udāhāryam | ye buddhaṃ śaraṇaṃ yānti na te gacchanti dur-gatiṃ | prahāya mānuṣān kāyān divyān kāyāṃl labhanti te ||
ity evaṃ dharmaṃ saṃghaṃ ca + adhikṛtya pāpa-kṣayaḥ ||
ārya-maitreya-vimokṣe tu bodhi-cittena pāpa-viśuddhir uktā | kalpa-uddāhā-agni-bhūtaṃ sarva-duṣ-kṛta-nirdahanatayā | pātāla-bhūtaṃ sarva-a-kuśala-dharma-paryādāna-karaṇatayā || pe ||
tad yathā kula-putra hāṭaka-prabhāsaṃ nāma rasa-jātaṃ | tasya + ekaṃ palaṃ loha-pala-sahasraṃ suvarṇī-karoti | na ca tatra tat palaṃ śakyate tena loha-pala-sahasreṇa paryādātuṃ | na lohī-kartuṃ | evam eva + ekaḥ sarva-jñatā-citta-utpāda-rasa-dhātuḥ kuśala-mūla-pariṇāmanā-jñāna-saṃgṛhītaḥ sarva-karma-kleśa-āvaraṇa-lohāni paryādāya sarva-dharmān sarva-jñatā-varṇān karoti | na ca sarva-jñatā-citta-utpāda-rasa-dhātuḥ śakyaḥ sarva-karma-kleśa-lohaiḥ saṃkleśayituṃ paryādātuṃ vā | tad yathā kula-putra + ekaḥ pradīpo yādṛśe gṛhe vā layane vā praveśyate sa saha praveśito varṣa-sahasra-saṃcitam api tamo-ndha-kāraṃ vidhamayati | avabhāsaṃ ca karoti | evam eva + ekaḥ sarva-jñatā-citta-utpāda-pradīpo yādṛśe satva-āśaye gahane * a-vidyā-tamo-ndha-kāra-anugate praveśyate sa saha praveśito * an-abhilāpya-kalpa-śata-sahasra-saṃcitam api karma-kleśa-āvaraṇa-tamo-ndha-kāraṃ vidhamati | jñāna-ālokaṃ ca karoti ||
tad yathā kula-putra cintā-maṇi-rāja-mukuṭānāṃ mahā-nāga-rājñāṃ na + asti para-upakrama-bhayaṃ | evam eva bodhi-citta-mahā-karuṇā-cintā-maṇi-rāja-mukuṭa-avabaddhānāṃ bodhi-satvānāṃ na + asti dur-gaty-apāya-para-upakrama-bhayam iti ||
ārya-upāli-paripṛcchāyām apy uktaṃ | iha + upāle mahā-yānaṃ saṃprasthito bodhi-satvaḥ sacet pūrva-ahṇa-kāla-samaye āpattim āpadyeta | madhya-ahna-kāla-samaye sarva-jñatā-cittena + a-virahito vihared a-paryanta eva bodhi-satvasya śīla-skandhaḥ | sacen madhya-ahna-kāla-samaye āpattim āpadyate sāya-ahna-kāla-samaye sarva-jñatā-cittena + a-virahito bhaved a-paryanta eva bodhi-satvasya śīla-skandhaḥ | evaṃ yāme yāme vidhir uktaḥ | evaṃ hy upāle sa-parihārā śikṣā mahā-yāna-saṃprasthitānāṃ bodhi-satvānāṃ | tatra bodhi-satvena na + ati-kaukṛtya-paryutthānam utpādyaṃ na + ati-vipratisāriṇā bhavitavyaṃ | sacet punaḥ śrāvaka-yānīyaḥ pudgalaḥ punaḥ punar āpattim āpadyeta | naṣṭaḥ śrāvakasya pudgalasya śīla-skandho veditavyaḥ | iti ||
iti śikṣā-samuccaye pāpa-śodhanam aṣṭamaḥ paricchedaḥ ||
[IX. kṣāntipāramitā]
kṣānti-pāramitā navamaḥ paricchedaḥ ||
tad evam a-virata-pravṛttāṃ bahu-sukhāṃ dauḥś-lya-utpattiṃ rakṣann evaṃ ca karma-āvaraṇa-vibandham apanayan kleśa-viśodhane prayateta ||
tatra + adau tāvat kṣameta | a-kṣamasya hi śruta-ādau vīryaṃ pratihanyate * a-kheda-sahatvāt | a-śrutavāṃś ca na samādhy-upāyaṃ jānāti | na + api kleśa-śodhana-upāyam | tasmād a-khinnaḥ śrutam eṣeta | jñānato * api saṃkīrṇa-cāriṇaḥ samādhānaṃ duṣ-karam iti | saṃśrayeta vanaṃ tataḥ | tatra + api vikṣepa-praśamana-an-abhiyuktasya cittaṃ na samādhīyatae iti | samādhānāya yujyeta | samāhitasya ca na kiñ-cit phalam anyatra kleśa-śodhanād iti | bhāvayed a-śubha-ādikaṃ ||
ity etāni tāvat kleśa-śuddher uddeśa-padāni ||
idānīṃ nirdeśa ucyate | tatra kṣāntis tri-vidhā dharma-saṃgīti-sūtre * abhihitā | duṣkha-adhivāsana-kṣāntiḥ | dharma-nidhyāna-kṣāntiḥ | para-apakāra-marṣaṇa-kṣāntiś ca + iti | tatra duṣkha-adhivāsana-kṣānti-vipakṣo * an-iṣṭa-āgama-prāpta-duṣkha-bhīrutā | iṣṭa-vighāta-prāptaś ca sukha-abhiṣvaṅgas tābhyāṃ daurmanasyaṃ | tato dveṣo līnatā ca ||
ata eva + āha candra-pradīpa-sūtre | sukhe * an-abhiṣvaṅgaḥ | duṣkhe * a-vaimukhyam iti ||
ratna-megha-sūtre * apy uktaṃ | yae ime ādhyātmikāḥ śoka-parideva-duṣkha-daurmanasya-upāyāsās tān kṣamate * adhivāsayati + iti ||
ārya-ugradatta-paripṛcchāyām apy uktaṃ | punar a-paraṃ gṛha-pate gṛhiṇā bodhi-satvena + anunaya-pratighā-apagatena bhavitavyam aṣṭa-loka-dharma-an-anuliptena | tena bhoga-lābhena vā bhāryā-putra-lābhena vā dhana-dhānya-vitta-lābhena vā na + unnamitavyaṃ na praharṣitavyaṃ | sarva-vipattiṣu ca + anena na + avanamitavyaṃ | na dur-manasā bhavitavyaṃ evaṃ ca + anena pratyavekṣitavyaṃ | māyā-kṛtaṃ sarva-saṃskṛtaṃ viṭhapana-pratyupasthāna-lakṣaṇaṃ | karma-vipāka-nirvṛttā hy ete | yad idaṃ mātā-pitṛ-putra-bhāryā-dāsī-dāsa-karma-kara-pauruṣeya-mitra-amātya-jñāti-sālohitā | na + ete mama svakāḥ | na + aham eteṣām iti ||
api ca | yady asty eva pratīkāro daurmanasyena tatra kim | pratīkāre * api muhyeta dur-manāḥ krodha-mūrcchitaḥ ||
līnatvād vā hata-utsāho gṛhyate parayā + āpadā | tac-cintayā mudhā yānti hrasvam āyur muhur muhuḥ ||
tena + abhyāsāt tyajed etaṃ nir-arthakam an-artha-vat ||
kathaṃ ca daurmanasya-tyāgo * abhyasyate | laghu-su-kumāra-citta-utsargāt ||
yathā + uktam ugradatta-paripṛcchāyāṃ | apagata-tūla-picu-upamatā-cittasya + iti ||
ārya-gaṇḍa-vyūhe * apy uktaṃ | dur-yodhanaṃ cittaṃ te dārike utpādayitavyaṃ sarva-kleśa-nirghātāya | a-parājita-cittaṃ sarva-abhiniveśa-vinirbhedāya | a-kṣobhya-cittaṃ viṣama-āśayatva-sāgara-āvarta-prayāteṣv iti ||
na ca + abhyāsasya duṣ-karaṃ nāma kiñ-cid asti | tathā hi mūḍhatarāṇām api tāvad bhāra-hāraka-kaivartaka-rṣaka-ādīnāṃ duṣkha-abhyāsāt kṣudratara-phale * api vastuni saṃrūḍha-kiṇa-aṅkitaṃ cittam avasādena na paribhūyate | kiṃ punaḥ sarva-saṃsāra-sukha-sarva-bodhi-satva-sukha-an-uttara-pada-samadhigama-phale karmaṇi | tathā prākṛtā api kiñ-cid apakāriṣv ātma-duṣkṛtena + eva hateṣu svayaṃ mṛtyuṣu prahartuṃ gāḍha-prahāra-vedanā api saṃgrāmayanty eva | ki.ṃ punar drāghiṣṭha-kāla-apakāriṣu duṣkha-upātta-kuśala-dhana-lava-stainyeṣu narakeṣu na + avadhya-ghātakeṣu bhava-cāraka-pālakeṣu niḥ-saraṇa-dvāra-dig-nāśakeṣv ānukūlye * api dṛḍhatara-vādhā-kareṣv an-apakṛta-vairiṣv an-avadhi-kalpa-ābaddha-dṛḍha-vaireṣu kleśa-śatruṣu prahartum utsāho duṣkha-sahanaṃ vā na bhavet | viśeṣatas tri-bhuvana-vijayayā baddha-parikarasya māra-śavara-pratigṛhīta-jagad-bandi-mokṣāya saṃgrāmayataḥ | tatra + ātma-duṣkha-abhyāsa-pūrvakaṃ kaṣṭaṃ kaṣṭatara-abhyāsaḥ sidhyati | yathā ca + abhyāsa-vaśāt satvānāṃ duṣkha-sukha-sa/mjñā | tathā sarva-duṣkha-utpādeṣu sukha-saṃjñā pratyupasthāna-abhyāsāt sukha-saṃjñā + eva pratyupatiṣṭhate | etan niṣyanda-phalaṃ ca sarva-dharma-sukha-ākrāntaṃ nāma samādhiṃ pratilabhate ||
uktaṃ hi pitā-putra-samāgame | asti bhagavan sarva-dharma-sukha-krānto nāma samādhiḥ | yasya samādheḥ pratilambhād bodhi-satvaḥ sarva-ārambaṇa-vastuṣu sukhām eva vedanāṃ vedayate | na + a-duṣkha-a-sukhāṃ | tasya nairayikām api kāraṇāṃ kāryamāṇasya sukha-saṃjñā + eva pratyupasthitā bhavati | mānuṣīm api kāraṇāṃ kāryamāṇasya hasteṣv api chidyamāneṣu pādeṣv api karṇeṣv api nāsāsv api sukha-saṃjñā + eva pratyupasthitā bhavati | vetrair api tāḍyamānasya + arddha-vetrair api kaśābhir api tāḍyamānasya sukha-saṃjñā + eva pravartate bandhana-āgāreṣv api praks.iptasya || pe ||
taila-pācikaṃ vā kriyamāṇasya | ikṣu-kuṭṭitavad vā kuṭṭhyamānasya | naḍa-cippitikaṃ vā cipyamānasya taila-pradyotikaṃ vā + ādīpyamānasya sarpiḥ-pradyotikaṃ vā dadhi-pradyotikaṃ vā + ādīpyamānasya sukha-saṃjñā + eva pratyupasthitā bhavati | ulkā-mukhaṃ vā hriyamāṇasya siṃha-mukhaṃ vā hriyamāṇasya śuṣka-varttikāṃ vā vartyamānasya || pe ||
kārṣāpaṇa-cchedikaṃ vā chidyamānasya piṣṭa-pācanikaṃ vā pācyamānasya hastibhir vā mardyamānasya sukha-saṃjñā + eva pravartate | akṣiṇy--utpāṭhyamāne jīva-śūlikam api kriyamāṇasya sarvaśo vā + a-ghātaṃ nirṇīya śirasi vā prapātyamāne sukha-saṃjñā + eva pravartate | na duṣkha-saṃjñā | na + a-duṣkha-a-sukha-saṃjñā ||
tat kasya hetoḥ | tathā hi bodhi-satvasya mahā-satvasya dīrgha-rātraṃ caryāṃ carata etat praṇidhānam abhūt | ye māṃ bhojayeran | te upaśama-śama-sukhasya lābhino bhaveyuḥ | ye māṃ pālayeyuḥ sat-kuryur guru-kuryur mānayeyuḥ pūjayeyuḥ sarve te upaśama-sukhasya lābhino bhaveyuḥ | ye * api mām ākrośeyur visparśeyus tāḍayeyuḥ śastreṇa + āchindyur yāvat sarvaśo jīvitād vyaparopayeyuḥ sarve te saṃbodhi-sukhasya lābhino bhaveyuḥ | an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃbudhyerann iti ||
sa ebhir manas-kāraiḥ samanvāgata etena karmaṇā | ebhiḥ praṇidhibhiḥ samanvāgataḥ sarva-satva-anugatāṃ sukha-saṃjñām āsevate nisevate bhāvayati bahulī-karoti | sa tasya karmaṇo vipākena sarva-dharma-sukha-ākrāntaṃ nāma samādhiṃ pratilabhate | yasmin samaye bodhi-satvena sarva-dharma-sukha-ākrānto nāma samādhiḥ pratilabdho bhavati tasmin samaye a-kṣobhyo bhavaty a-saṃhāryaḥ sarva-māra-karmabhir iti vistaraḥ ||
ayaṃ hi prayogaḥ sarva-parityāga-pūraṇaḥ | sarva-caryā-duṣ-kara-caryā-sādhanaḥ sarva-kṣānti-dṛḍhī-karaṇaḥ sarva-vīrya-āsaṃsādanaḥ | sarva-dhyāna-prajñā-aṅga-saṃbhāraḥ | tasmān nitya-muditaḥ syāt ||
yathā + āha candra-pradīpa-sūtre | sa-gauravaḥ prīta-manāḥ sadā bhavet | saumyāya dṛṣṭīya sadā sthito bhaved | iti ||
uktaṃ ca + akṣayamati-sūtre | tatra katamā muditā | yāvad dharma-anusmaraṇāt prītiḥ prasādaḥ prāmodyaṃ cittasya + an-avalīnatā + an-avamṛdyatā + a-paritarṣaṇā | sarva-kāma-ratīnām apakarṣaṇā sarva-dharma-ratīnāṃ pratiṣṭhānaṃ | cittasya prāmodyaṃ kāyasya + audbilyaṃ buddheḥ saṃpraharṣaṇaṃ manasa utplavaḥ | tathā-gata-kāya-abhinandana-ratir lakṣaṇa-anuvyañjana-vibhūṣaṇa-paryeṣṭi-kauśalyaṃ | kuśala-dharma-śravaṇa-a-parikhedatā | tatva-dharma-pratiśaraṇa-pratipatti-prīti-prasāda-pramodyaṃ muditasya dharma-utplavaḥ | satataṃ satveṣv a-pratihata-buddhitā | tīvra-cchandatā | buddha-dharma-paryeṣṭiṣu tasya ca dharma-cchandasya + an-utsṛjanatā | udāreṣu buddha-dharmeṣv adhimuktiḥ | vimuktiḥ prādeśika-yāna-apakṛṣṭa-citta-utpādaḥ | mātsarya-a-saṃkucitaś citta-utpādaḥ | yācitasya dātu-kāmatā | dadato dattvā ca tri-maṇḍala-pariśodhitaṃ dāna-prāmodyaṃ | śīlavatsu sadā prasādaḥ | duḥ-śīleṣv anugraha-prītiḥ | sva-śīla-pariśuddhyā sarva-dur-gandham atikrama-āśvāsanaṃ | tathā-gata-śīla-pariṇāmanatā | dṛḍha-a-bhedyatā | para-dur-ukta-dur-āgateṣu vacana-patheṣv a-pratihata-cittatā | kṣānti-sauratyaṃ | nir-mānatā | guruṣu gaurava-avanāmaś citrī-kāraḥ | sadā smita-mukhatā bhṛkuṭi-vigatatā | pūrva-abhilāpitā + a-kuhanatā + an-eṣyaiṣikatā śuddha-āśayatā citta-a-karkaśatā + a-kuṭilatā | sarvatra + anuśaṃsa-darśitā ātma-skhalita-pratyavekṣitā | āpattiṣv a-codanatā saṃrañjanīya-dharmeṣv anuvartanatā | śāstṛ-prema bodhi-satveṣu | ātma-prema dharmeṣu | jīvita-prema tathā-gateṣu | mātā-pitṛ-prema guruṣu | putra-prema satveṣu | buddha-prema ācārya-upādhyāyeṣu | uttama-aṅga-śiraḥ-prema pratipattiṣu | hasta-pāda-prema pāramitāsu | sarva-ratna-prema dharma-bhāṇakeṣu | sarva-rati-krīḍā-prema + anuśāsanīṣu | ārogya-prema saṃtuṣṭau | bhaiṣajya-prema dharma-paryeṣṭiṣu | vaidya-prema codaka-smārakeṣu | iti hi yā sarva-indriyeṣv an-avalīna-indriyatā iyam ucyate muditā + ity ādi ||
atra ca śikṣitān bodhi-satvān idaṃ vacanam alaṃ-karoti yad uktam ārya-mahā-meghe | niraya-gati-citta-nitya-samādhāna-śīlāś ca niraya-gati-priyāś ca niraya-gati-pattana-vaṇijaś ca bhavanti | niraya-lolāś ca bhavanti niraya-lobha-matsariṇaś ca niraya-agni-citta-praguṇṇāḥ bhavanti + iti ||
uktā duṣkha-adhivāsanā kṣāntiḥ ||
ārya-sāgaramati-sūtre tu tri-vidhā + api kṣāntir uktā | iha sāgaramate bodhi-satvo mahā-satvaḥ sarva-jñatā-citta-utpāda-ratne | an-āryair duḥ-śīlaiḥ satvair mārair māra-kāyikābhir vā devatābhir māra-adhiṣṭhitair vā māra-dūtair vā viheṭhyamānaḥ samīryamāṇaḥ kṣobhyamānas tarjyamānas tāḍyamāno na bhidyate tato | adhyāśaya-citta-utpādo na bhidyate sarva-satva-pramokṣa-mahā-karuṇā-vīrya-ārambhāt | na bhidyate tri-ratna-vaṃśa-an-upaccheda-parākramāt | na bhidyate sarva-dharma-samudānayana-kuśala-prayogāt | na bhidyate lakṣaṇa-anuvyañjana-pariniṣpatti-gatāt puṇya-saṃbhāra-upacayāt | na bhidyate buddha-kṣetra-pariśuddhy-abhinirhāra-āhṛtād autsukyāt | na bhidyate sarva-dharma-a-parigraha-abhiyuktāt kāya-jīvita-utsargāt | na bhidyate sarva-satva-paripācana-abhiyuktād ātma-saukhya-an-adhyavasānāt | sa evam adhyāśaya-saṃpanna eva samānaḥ sarva-satvānām antikād ucca-ghanāṃ sahate | unmananāṃ kutsanāṃ sahate sarva-satvānām ākrośa-paribhāṣāṃ dur-ukta-dur-āgatān vacana-pathān sahate | sarva-satva-pīḍāṃ sahate | sarva-satva-bhārāṃś ca sahate uttārayati vā na ca khidyate | na ca līyate | na saṃlīyate | na viṣīdati | balam upadarśayati | sthāma saṃjanayati | vīryam ārabhate | parākramaṃ parākramate | utsāhaṃ janayati | unmūḍha-cittaṃ nigṛhṇāti | sa ākruṣṭo na pratyākrośati | tāḍito na pratitāḍayati | roṣito na pratiroṣayati | kruddhāya na pratikrudhyati | evaṃ citta-gaṇanā-saṃnāhaṃ saṃnahyati | ... sacet punar ete satvā yāvanto daśasu dikṣu prabhāvyamānāḥ prabhāvyante te sarve * asi-śakti-tomara-pāli-yogena māṃ pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhato * anubadhnīyuḥ | yatra + eṣa pṛthivī-pradeśe sthito vā niṣaṇṇo vā caṅkramyamāṇo vā śayāno vā bodhi-cittam utpādayiṣyati dāna-cittaṃ vā yāvat prajñā-cittaṃ vā śruta-kuśala-mūla-cittaṃ vā + utpādayiṣyati tatra + asya pṛthivī-pradeśe śata-dhā-badarī-pattra-pramāṇaṃ kāyaṃ chetsyāmo vikariṣyāmo vidhvaṃsayiṣyāmas | te cet sarva-satvā mām ākrośayeyuḥ paribhāṣeran kutsayeyuḥ paṃsayeyur a-satyābhir vāgbhiḥ paruṣābhir vāgbhiḥ samuccareyur adhiṣṭhitā an-artha-karmāṇaḥ śata-dhā-badarī-pattra-pramāṇaṃ mama kāyaṃ chindhyur bhindyur vikareyur vidhvaṃsayeyuḥ | evaṃ mayā na kasya-cit satvasya + antike kṣobha-cittam utpādayitavyaṃ | tat kasya hetoḥ | pūrvā koṭiḥ saṃsārasya + a-pramāṇī-kṛtā yatra me * ayam ātma-bhāvo naraka-gatasya + api tiryag-yoni-gatasya + api yama-loka-gatasya + api manuṣya-gatasya + api kāma-āhāra-paliguddhasya dharmān a-śrutavato viṣama-ājīva-go-carasya nir-arthaka-jīvinaḥ aṅga-praty-aṅgasya śata-dhā chinno bhinno nikṛtto vividhābhiś ca kāraṇābhiḥ kārito na ca mayā tato nidānam ātma-arthaṃ kṛto na para-arthaḥ | sacet punar punar mama + ete sarva-satvā a-para-anta-koṭiṃ chindyur bhindyur vikireyur vidhvaṃsayeyus tathā + api mayā + a-parityaktā + eva sarva-jñatā | a-parityaktā eva sarva-satvāḥ | a-parityaktaḥ kuśalo charma-chandaḥ | tat kasya hetoḥ | sarvā hy eṣā kāya-pīḍā kāya-vivartanā | nairayikasya duṣkhasya śatatamīm api kalāṃ na + upaiti yāvad upaniṣadam api na kṣamate | naraka-āvāsam apy aham utsahe | na punar mayā buddha-dharmāḥ parityaktavyā na sarva-satva-ārambaṇā mahā-karuṇā || pe ||
yan nidānaṃ punar vyāpāda utpadyeta | taṃ vayaṃ dharmaṃ prahāsyāmaḥ | katamaś ca sa dharmo | yad uta kāya-prema kāya-niketaḥ kāya-adhyavasānaṃ | utsṛṣṭaś ca kāya utsṛṣṭo vyāpādaḥ | evaṃ dharma-gaṇanā-āviṣṭaḥ sāgaramate bodhi-satvaḥ sarva-satva-pīḍāṃ sahate || pe ||
yaḥ kāyasya + utsargaḥ kāya-parityāgaḥ kāya-an-avekṣā | iyam asya dāna-pāramitā ||
yat kāye chidyamāne sarva-satvān maitryā spharati | vedanābhiś ca na saṃhriyate | iyam asya śīla-pāramitā ||
yat kāye chidyamāne ya eva + asya kāyaṃ chindati teṣām eva pramokṣa-arthaṃ kṣamate | na ca cittena kṣaṇyate kṣānti-balaṃ ca + upadarśayati + iyam asya kṣānti-pāramitā ||
yena vīryeṇa taṃ sarva-jñatā-chandaṃ na + utsṛjati citta-bala-ādhīnaṃ ca pratigṛhṇāti | saṃsāram eva ca + anubadhnāti | kuśala-mūla-ārambham eva ca + ārabhate | iyam asya vīrya-pāramitā ||
yat kāye vikīryamāṇe tat sarva-jñatā-citta-utpāda-ratnaṃ kartuṃ na saṃmuhyati bodhim eva + apekṣate śānta-praśāntam eva pratyavekṣate | iyam asya dhyāna-pāramitā ||
yat kāye chidyamāne kāyasya tṛṇa-kāṣṭha-kuḍyavat-pratibhāsa-upamatāṃ pratyavekṣate māyā-dharmatāṃ ca kāyasya + avatarati | bhūta-a-nityatāṃ ca bhūta-duṣkhatāṃ ca bhūta-an-ātmatāṃ ca bhūta-śāntatāṃ ca kāyasya + upanidhyāyati | iyam asya prajñā-pāramitā + iti vistaraḥ || pe ||
punar a-param asya + evaṃ bhavati | eṣa satvaḥ kusīdaḥ śukla-dharma-rahitaḥ | sa mām ākrośayati paribhāṣate | hanta vayam ārabdha-vīryā bhaviṣyāmaḥ | a-tṛptāḥ kuśala-mūla-paryeṣaṇa-abhiyuktā | eṣa eva tāvan mayā satvaḥ pūrvataraṃ bodhi-maṇḍe niṣādayitavyaḥ | paścān mayā + an-uttarā samyak-saṃbodhir abhisaṃboddhavyā + iti || pe ||
īdṛśānām asmābhiḥ satvānām a-dāntānām a-guptānām an-upaśāntānām arthāya saṃnāhāḥ saṃnaddhavyāḥ || pe ||
hanta vayaṃ dharmatāṃ pratisariṣyāmaḥ | ko * atra + ākrośati vā ākruśyate vā | sa parigaveṣamāṇo na taṃ dharmam upalabhate | ya ākrośati vā ākruśyate vā | sa ātma-para-an-upalabdha-upalambha-dṛṣṭi-vigataḥ kṣamatae iti ||
bhagavatyām apy uktaṃ | evaṃ cittam utpādayati | yena mayā sarva-satvānāṃ vivāda utsārayitavyaḥ | so * ahaṃ svayam eva vivadāmi | lābhā me dur-labdhā yo * ahaṃ jalpite pratijalpāmi | yena mayā sarva-satvānāṃ saṃkrama-bhūtena bhavitavyaṃ so * ahaṃ parasya tvam ity api vācaṃ bhāṣe | paruṣaṃ vā prati-vāco dadāmi | idaṃ mayā na + eva vaktavyaṃ jaḍa-samena | eḍaka-mūka-samena mayā kalaha-vivādeṣu bhavitavyaṃ | parato dur-uktān dur-āgatān dur-bhāṣitān bhāṣyamāṇān vacana-pathān śṛṇvatā cittaṃ na + āghātayitavyaṃ | pareṣām antike na mama + etat sādhu na prati-rūpaṃ yo * ahaṃ parasya doṣa-antaraṃ saṃjanayeyam | etan na mama prati-rūpaṃ yad ahaṃ pareṣāṃ doṣa-antaram api saṃśrotavyaṃ manye | tat kasya hetoḥ | na mayā + āśayo vikopayitavyo yena mayā sarva-satvāḥ sarva-sukha-upadhānena sukhayitavyāḥ parinirvāpayitavyāś ca + an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃbudhya tatra nāma + ahaṃ vyāpadye | na ca mayā pareṣāṃ sv-aparāddhānām api vyāpattavyaṃ | sa nāma + ahaṃ mohaṃ kṣobhaṃ gacchāmi | idaṃ tu mayā karaṇīyaṃ | dṛḍha-parākramatayā parākrāntavyaṃ | na mayā jīvita-antarāye * api kriyamāṇe kṣobhaḥ karaṇīyaḥ | na mayā bhṛkuṭī mukhe [doubtful] utpādayitavyā + iti ||
bodhi-satva-prātimokṣe * apy uktam | ye kruddhāḥ satvās tān āśvāsayati kṣamāpayati | anulomayati dharmeṇa toṣayati + iti ||
iti śikṣā-samuccaye kṣānti-pāramitā paricchedo navamaḥ ||
[X. vīryapāramitā]
vīrya-pāramitā daśamaḥ paricchedaḥ ||
evaṃ kṣānti-pratisthitaḥ śrute vīryam ārabheta | anyathā śrutam eva + asya vināśāya saṃpadyate ||
yathā + uktaṃ candra-pradīpa-sūtre | kiyad-bahū dharma-paryāyuṇeyā [doubtful] śīlaṃ na rakṣeta śrute namanta | na bāhuśrutyena sa śakyu trāyituṃ duḥ-śīlayena vrajamāna dur-gatim ||
śruta-anuśaṃsās tu nārāyaṇa-paripṛcchāyām uktāḥ | tathā hi kula-putrāḥ śrutavataḥ prajñā-āgamo bhavati | prajñāvataḥ kleśa-praśamo bhavati | niḥ-kleśasya māro * avatāraṃ na labhate ||
atra ca maha-rṣer uttarasya jātakaṃ vistareṇa kṛtvā + āha | dharma-kāmānāṃ hi | vi-mala-tejaḥ | bodhi-satvānāṃ mahā-satvānāṃ sa-gauravāṇāṃ sa-pratīśānāṃ anya-loka-dhātu-sthitā api buddhā bhagavanto mukham upadarśayanti dharmaṃ ca + anuśrāvayanti | dharma-kāmānāṃ | vi-mala-tejaḥ | bodhi-satvānāṃ mahā-satvānāṃ parvata-kandara-vṛkṣa-madhyeṣu dharma-nidhānāni nikṣiptāni | dharma-mukhāny an-antāni pustaka-gatāni kara-tala-gatāni bhavanti | dharma-kāmānāṃ vi-mala-tejaḥ bodhi-satvānāṃ pūrva-buddha-darśinyo devatā buddha-pratibhānam upasaṃharanti || pe ||
parikṣīṇa-āyuṣkāṇāṃ buddhā bhagavanto devatāś ca + āyur-balaṃ ca + upasaṃharanti | buddha-adhiṣṭhānena devatā-adhiṣṭhānena ca kāṅkṣāmāṇā varṣa-sahasram avatiṣṭhante || pe ||
yāvat kalpaṃ vā kalpa-avaśeṣaṃ vā yāvad vā ākāṅkṣanti dharma-gaurava-jātānāṃ bodhi-satvānāṃ buddhā bhagavanto jarām apy apanayanti | vyādhīn apanayanti | smṛtim upasaṃharati | gatiṃ matiṃ pratibhānaṃ ca + upasaṃharanti || pe ||
dṛṣṭi-kṛtāni vinodayanti | samyag-dṛṣṭiṃ ca + upasaṃharanti | dharma-gauraveṇa | vi-mala-tejaḥ | bodhi-satvānāṃ mahā-satvānāṃ sarva-upakrama-bhayāni na bhavanti | tasmāt tarhi vi-mala-tejaḥ śruta-saṃbhāra-kauśalya-abhiyuktena bodhi-satvena bhavitavyam iti ||
kim ākāraṃ śrutaṃ bodhi-satva-vinaye praśastaṃ | yathā ārya-akṣayamati-sūtre * abhihitaṃ | aśīty-ākāra-praveśaṃ śrutaṃ | tad yathā | chanda-ākāram āśaya-ākāram adhyāśaya-ākāraṃ prayoga-ākāraṃ nirmāṇa-ākāram a-pramāṇa-ākāraṃ kalyāṇa-mitra-ākāraṃ gaurava-ākāraṃ pradakṣiṇa-ākāraṃ su-vacana-ākāraṃ paryupāsana-ākāram avahita-śrotra-ākāraṃ manas-kāra-ākāram a-vikṣepa-ākāram avasthāna-ākāraṃ ratna-saṃjñā-ākāraṃ bhaiṣajya-saṃjñā-ākāraṃ sarva-vyādhi-śamana-ākāraṃ smṛti-bhajana-ākāraṃ gati-bodhana-ākāraṃ mati-rocana-ākāraṃ buddhi-praveśa-āk āram a-tṛpta-buddha-dharma-śravaṇa-ākāraṃ tyāga-vṛṃhaṇa-ākāraṃ dānta-ājāneya-ākāraṃ bahu-śruta-sevanā-ākāraṃ satya-kṛtya-prīty-anubhavana-ākāraṃ kāya-audbilya-ākāraṃ citta-prahlādana-ākāram a-parikheda-śravaṇa-ākāraṃ dharma-śravaṇa-ākāraṃ pratipatti-śravaṇa-ākāraṃ para-deśanā-śravaṇa-ākāraṃ a-śruta-śravaṇa-ākāraṃ abhijñā-śravaṇa-ākāram anya-yāna-a-spṛhaṇā-śravaṇa-ākāraṃ prajñā-pāramitā-śravaṇa-ākāraṃ bodhi-satva-piṭaka-śravaṇa-ākāraṃ saṃgraha-vastu-śravaṇa-ākāram upāya-kauśalya-śravaṇa-ākāraṃ brahma-vihāra-śravaṇa-ākāraṃ smṛti-saṃprajanya-śravaṇa-ākāraṃ gaurava-ākāraṃ utpāda-kauśalya-śravaṇa-ākāram an-utpāda-kauśalya-śravaṇa-ākāram a-śubha-ākāraṃ maitryāḥ śravaṇa-ākāraṃ pratītya-samutpāda-ākāraṃ a-nitya-ākāraṃ duṣkha-ākāram an-ātmā-ākāraṃ śānta-ākāraṃ śūnyatā-nimitta-a-praṇihita-ākāraṃ an-abhisaṃs kāra-ākāraṃ kuśala-abhisaṃskāra-ākāraṃ satva-adhiṣṭhāna-ākāraṃ a-vipraṇāśa-ākāraṃ sva-adhīna-ākāraṃ sva-citta-ārakṣaṇa-ākāraṃ vīryasya + āśraṃsana-ākāraṃ dharma-nidhyapty-ākāraṃ kleśa-vipakṣa-ākāraṃ sva-pakṣa-parikarṣaṇa-ākāraṃ para-pakṣa-kleśa-nigraha-ākāraṃ sapta-dhana-samavaśaraṇa-ākāraṃ sarva-dāridrya-upacheda-ākāraṃ sarva-vidvat-praśasta-ākāraṃ paṇḍita-abhinandana-ākāraṃ ārya-saṃmata-ākāraṃ an-ārya-prasādana-ākāraṃ satya-darśana-ākāraṃ skandha-doṣa-vivarjana-ākāraṃ saṃskṛta-doṣa-paritulana-ākāram artha-pratiśaraṇa-ākāraṃ dharma-pratiśaraṇa-ākāraṃ sarva-pāpa-a-karaṇa-ākāraṃ ātma-para-hita-ākāraṃ su-kṛta-karma-an-anutapyana-ākāraṃ viśeṣa-gamana-ākāraṃ sarva-buddha-dharma-pratilābha-ākāram iti ||
punar atra + eva + āha | yaś ca dharma-saṃbhāra-yogaḥ sa eva + asya jñāna-saṃbhāro bhavati | tatra katamo dharma-saṃbhāra-yogo yā + iyam alpa-arthatā + alpa-kṛtyatā + alpa-bhāṣatā + alpa-pariṣkāratā pūrva-rātra-a-para-rātraṃ jāgarikā-yogam anuyuktasya śruta-artha-paritulanatā | bhūyo bhūyaḥ paryeṣaṇatā | cittasya + an-āvilatā | nīvaraṇānāṃ viṣkambhanatā | āpattiṣu niḥ-śaraṇa-jñānaṃ | a-kaukṛtyatā | a-paryutthānatā | pratipatti-sāratā | dharma-nimnatā dharma-pravaṇatā dharma-prāg-bhāratā | parākrama-saṃpannatā ādīpta-śiraś-caila-upamatā jñāna-paryeṣṭyā | tan-maya-vihāritā | a-śithila-śīlatā + a-nikṣipta-dhuratā viśeṣa-gāmitā saṃgaṇikā-vivarjanam eka-ārāmatā + araṇya-abhimukha-manas-kāratā ārya-vaṃśa-santuṣṭiḥ dhuta-guṇeṣv a-calanatā dharma-ārāma-rati-ratatā laukika-mantra-a-smaraṇatā loka-uttara-dharma-paryeṣṭitā smṛty-a-pramoṣatā | artha-gaty-anugamatā | matyā mārga-anulomatā | dhṛtyā saṃvara-pratyayair jñāna-anugamaḥ | hrīr-apatrāpya-alaṃ-kāratā | jñāna-anugamana-sāratā | a-jñāna-vidhamanatā | a-vidyā-moha-tamas-timira-paṭala-paryavanaddhasya prajñā-cakṣur-viśuddhiḥ | su-viśuddha-buddhitā | buddhi-vistīrṇatā | a-saṃkucita-buddhitā prabhinna-buddhitā | praty-akṣa-buddhitā | a-para-adhīna-guṇatā | sva-guṇair a-manyanatā | para-guṇa-parikīrtanatā | su-kṛta-karma-kāritā | karma-vipāka-an-uddhuratā | karma-pariśuddhi-jñānam iti ||
kiṃ śrotavyaṃ | uktaṃ bhagavatā jñāna-vaipulya-sūtre | sa-arthakāni śāstrāṇi śikṣitavyāni | apa-arthakāni parivarjayitavyāni | tad yathā | loka-āyata-śāstrāṇi daṇḍa-nīti-śāstrāṇi kārkheda-śāstrāṇi vāda-vidyā-śāstrāṇi kumāra-krīḍā-śāstrāṇi jambhaka-vidyā-śāstrāṇi || pe ||
yāny api tad anyāni kāni-cin mokṣa-prati-kūlāni śāstrāṇi saṃmohāya saṃvartante tāni sarvāṇi bodhi-satva-yāna-saṃprasthitena parivarjayitavyāni + iti ||
evaṃ śrutavatā cittaṃ śodhayitum araṇyam āśrayaṇīyaṃ | kathaṃ punar āśaya-saṃpannasya + apy ugradatta-paripṛcchāyāṃ gṛham anujñātaṃ | yatnavato * apy a-sāmarthyāt | para-dāra-ādiṣv api tarhi na + āpattiḥ syāt | na teṣām a-sāmarthye * api prakṛti-duṣṭatvād gṛha-āvāsasya ca prajñapti-sa-avadyatvād iti ||
iti śikṣā-samuccaye vīrya-pāramitā paricchedo daśamaḥ ||
[XI. araṇyasaṃvarṇanaḥ]
araṇya-saṃvarṇanaṃ nāma + ekādaśaḥ paricchedaḥ ||
tad evam ugradatta-paripṛcchā-vidhinā gṛha-doṣān bhāvayitvā śrutavatā cittaṃ śodhayitum araṇyam āśrayaṇīyam iti sthitaṃ ||
tathā ca + uktaṃ candra-pradīpa-sūtre | na jātu kāmān pratiṣevamāṇaḥ putreṣu dāreṣu janitva tṛṣṇāṃ | gṛhaṃ ca sevitva jugupsanīyam an-uttarāṃ prāpsyati so * agra-bodhim ||
ye kāma varjenti yathā + agni-karṣūṃ putreṣu dāreṣu janitva tṛṣṇāṃ | uttasta gehād abhiniṣkramanti na dur-labhā teṣv iyam agra-bodhiḥ ||
na kaś-ci buddhaḥ purimeṇa āsīd an-āgato bheṣyati yo * avatiṣṭhate | yehi sthitair eva agāra-madhye prāptā iyaṃ uttama agra-bodhiḥ ||
prahāya rājyaṃ yatha kheṭa-piṇḍaṃ vased araṇyeṣu viveka-kāmaḥ | kleśān prahāya vinihatya mānaṃ budhyanti bodhiṃ vi-rajām a-saṃskṛtām || pe ||
annehi pānehi ca cīvarehi puṣpehi gandhehi vilepanehi | na + upasthitā bhonti nara-uttamā jinā yatha pravrajitvā caramāṇa-dharmān ||
yaś ca + eva bodhiṃ pratikāṅkṣamāṇaḥ satva-artha nirviṇṇa ku-saṃskṛtātaḥ | araṇya-abhimukha sapta padāni gacched ayaṃ tataḥ puṇya-viśiṣṭa bhoti ||
yadi punar visabhāga-satva-anunayāt pariṣat-kāmatayā vā lābha-ādi-kāmatayā vā viveka-praveśe vilambeta | tad-artham atra + eva + uktaṃ | na vijña bālehi karonti vigrahaṃ sat-kṛtya bālān parivarjayanti | mama + antike ca + iti praduṣṭa-cittā na bāla-dharmehi karonti saṃstavam ||
na vijña bālāna karoti sevanāṃ viditva bālāna sva-bhāva-saṃtatim | kiyac-ciraṃ bāla-su-sevitā pi puno * api te bhonti a-mitra-sannibhāḥ ||
na vijña bāleṣv iha viśvasanti vijñāya bālāna sva-bhāva-saṃtatim | sva-bhāva-bhinnā prakṛtīya bālāḥ kuto * asti mitraṃ hi pṛthag-janānāṃ ||
saha-dhārmikeno vacanena uktāḥ krodhaṃ ca doṣaṃ ca a-pratyayaṃ ca | prāviṣkaronti imi bāla-dharmā imam artha vijñāya na viśvasanti ||
bālā hi bālehi samaṃ samenti yathā a-medhyena a-medhya sārddham | vijñaḥ punar vijña-janena sārddhaṃ samenti sarpir yatha sarpi-maṇḍe ||
tathā ca punar atra + evam āha | sū-sukhitāḥ sada te nara-loke yeṣu priya-a-priya na + asti kahiṃ-cit | ye ca na kandarake * abhiramante śrāmaṇakaṃ su-sukhaṃ anubhonti ||
yeṣu mama + api tu na + asti kahiṃ-cit | yeṣu parigrahu sarvaśu na + asti | khaḍga-samā vicaranti mu lokaṃ gagane pavana yathā + iva vrajanti ||
syuḥ sukhitā vata te nara-loke yeṣu na sajjati mānasa loke | vāyu-samaṃ sada teṣv iha cittaṃ na + u ca priya-a-priya vidyati saṃgo ||
a-priya ye dukhitehi nivāso ye * api priyā dukhitehi viyogo | anta ubhe api tehi jahitvā te sukhitā naraye rata dharme ||
punar atra + eva + uktam | bhavati satatam alpa-kṛtya-yogī pṛthu guṇa doṣata sarvi varjayitvā | na vivadati kadā-ci yukta-yogī imi guṇa tasya bhavanty araṇya-vāse ||
sada bhavati niviṇṇa saṃskṛte * asau na bhavati tasya pṛhā kahiṃ-ci loke | na ca bhavati vivṛddhir āsravāṇāṃ vana-vasato * asya bhavanti ānuśaṃsāḥ ||
adhikaraṇa na tasya jātu bhotī sada upaśānta-rato viveka-cārī | vacaci manasi kāya saṃvṛta-syo bahu-guṇa tasya bhavanty araṇya-vāse ||
bhavati anukūla tasya mokṣo laghu pratividhyati so * adhimukti śāntām | vani-cari dhimukti sevate * asya imi guṇa bhonty araṇya-vāsi sarve ||
punar āha | vana-ṣaṇḍa sevatha vivikta sadā vijahitva grāma-nagareṣu ratim | a-dvitīya-khaḍga-sama bhotha sadā na cireṇa lapsyatha samādhi-varam | iti ||
ārya-rāṣṭrapāla-sūtre * apy āha | tyaktvā geham an-anta-doṣa-gahanaṃ cintā-an-apekṣāḥ sadā | te * araṇye ratim āpnuvanti guṇinaḥ śānta-indriyāḥ sūratāḥ ||
na strī-saṃbhava na + eva ca + api puruṣais teṣāṃ kva-cid vidyate | ekākī viharanti khaḍga-sadṛśāḥ śuddha-āśayā nir-malāḥ ||
lābhair na + api ca teṣu harṣa sva-mano līyanty a-lābhair na ca | alpa-icchā itara-itarair abhiratā māyā-kuhā-varjitāḥ | ti ||
ugradatta-paripṛcchāyām apy āha | satva-saṃsargo me na kartavyo na hi mayā + eka-satvasya kuśala-mūlāni saṃjanayitavyāni + ity ādi ||
yadi punaḥ śrutavān imāṃ kṣaṇa-saṃpadam āsādya lābha-ādau saktaḥ cittaṃ na śodhayet sa eva + ekaḥ | sa-devake loke vañcitaḥ syād ||
uktaṃ hy ārya-ratna-kūṭe | tad yathā kāśyapa kaś-cid eva puruṣo mahatā udaka-arṇavena + uhyamāna udaka-tṛṣṇayā kālaṃ kuryād | evam eva kāśyapa iha + eke śramaṇa-brāhmaṇā bahūn dharmān udgṛhya paryavāpya na rāga-tṛṣṇāṃ vinodayanti | na dveṣa-tṛṣṇāṃ | na moha-tṛṣṇāṃ vinodayanti | te mahatā dharma-arṇavena + uhyamānāḥ kleśa-tṛṣṇayā kāla-gatā | dur-gati-vinipāta-gāmino bhavanti + iti ||
tasmād a-vaśyam araṇyam āśrayet ||
tādṛśāni ca sthānāni āśrayet | yeṣu ca sthāneṣu na + ati-dūre piṇḍa-pāta-go-caro bhavati na + ati-saṃnikṛṣṭe | yeṣu pānīyāni bhavanty acchāni śucīni nir-malāny alpa-āyāsāni mukha-paribhogāni yāni ca sthānāni vṛkṣa-saṃpannāni bhavanti puṣpa-saṃpannāni phala-saṃpannāni pattra-saṃpannāny apagata-duṣṭa-śvā-padāni guhā-saṃpannāni prāg-bhāra-saṃpannāni sukha-parisarpyakāṇi śāntāny a-dvitīyāni tādṛśāni sthānāny āśrayet | sa teṣu sthāneṣv āśrito yad anena pūrva-paṭhitaṃ bhavati tat tribhī rātrais trir-divasasya sva-adhyāyati na + aty-uccena svareṇa na + ati-nīcena na + uddhatair indriyair na bahir-gatena cittena prasādam upajīvan grantham upadhārayan nimittāny udgṛhṇan middham apakrāman | saced āraṇyakasya bhikṣo rājā vā + upasaṃkrāmati rāja-mātro vā + anye vā brāhmaṇa-kṣatriya-naigama-jānapadāḥ | tena teṣām ādareṇa sv-āgata-kriyā kartavyā | evaṃ ca + anena vaktavyaṃ | niṣīda mahā-rāja yathā prajñaptae āsane | saced upaviśati dvābhyām apy upaveṣṭavyaṃ | sacen na + upaviśati ubhābhyām api na + upaveṣṭavyaṃ | sacec cañcala-indriyo bhavati utkarṣayitavyaṃ | tasya te mahā-rāja lābhāḥ su-labdhā yasya te bhū-pradeśe śīlavanto guṇavanto bahu-śrutāḥ śramaṇa-brāhmaṇāḥ prativasanti | an-upadrutāś caura-bhaṭa-ādibhiḥ ||
sacet sthiro bhavati vinītaḥ praśānta-indriyaḥ bhavyaś ca bhavati dharma-deśanāyāḥ tato * asya vicitrā dharma-deśanā upasaṃhartavyā | saced vicitrāṃ na priyāyate | saṃvega-anukūlā dharma-deśanā upasaṃhartavyā | sacet saṃvega-anukūlāṃ na priyāyate udāra-udārāṇi tathā-gata-māhātmyāni upadeṣṭavyāni | brāhmaṇa-kṣatriya-naigama-jānapadānām apy upasaṃkrāmatāṃ yathā-anurūpāḥ kriyā upasaṃhartavyā | sa evaṃ bahu-śrutaḥ san prati-balo bhavati dhārma-śravaṇikānāṃ cittam ārādhayituṃ | te ca satvās tasya + antike prītiṃ ca prasādaṃ ca prāmodyaṃ ca pratilabhantae iti ||
ugradatta-paripṛcchāyām apy āha | punar a-paraṃ gṛha-pate pravrajitena bodhi-satvena + araṇye prativasatā evam upaparīkṣitavyaṃ | kim artham aham araṇye prativasāmi | na kevalam araṇya-vāsena śramaṇo bhavati | bahavo * apy atra + a-dāntā a-vinītā a-yuktā an-abhiyuktāḥ prativasanti | tad yathā | mṛga-vānara-pakṣi-saṃgha-caura-caṇḍālāḥ prativasanti | na ca te śramaṇa-guṇa-samanvāgatā bhavanti | api tu khalu punar ahaṃ yasya + arthāya + araṇye prativasāmi sa mayā + arthaḥ paripūrayitavyo yad uta śrāmaṇya-arthaḥ || pe ||
punar a-paraṃ gṛha-pate pravrajitena bodhi-satvena + araṇye viharatā evam upaparīkṣitavyaṃ | kim artham aham araṇym āgataḥ | tena + evaṃ mīmāṃsayitavyaṃ | bhaya-bhīto * asmy aham araṇyam āgataḥ | kuto bhaya-bhītaḥ | saṃgaṇikā-bhaya-bhītaḥ | saṃsarga-bhaya-bhīto rāga-dveṣa-moha-bhaya-bhīto māna-mada-mrakṣa-paridāha-bhaya-bhīto lobha-īrṣyā-mātsarya-bhaya-bhītaḥ rūpa-śabda-gandha-rasa-sparṣṭavya-bhaya-bhītaḥ | so * ahaṃ-kāra-mama-kāra-bhaya-bhītaḥ | auddhatya-vicikitsā-bhaya-bhītaḥ | skandha-māra-bhaya-bhītaḥ | kleśa-māra-bhaya-bhīto | mṛtyu-māra-bhaya-bhīto | deva-putra-māra-bhaya-bhītaḥ | a-nitye nitya iti viparyāsa-bhaya-bhīto * an-ātmany ātmā + iti viparyāsa-bhaya-bhīto * a-śucau śucir iti viparyāsa-bhaya-bhīto | duṣkhe sukham iti viparyāsa-bhaya-bhītaḥ | citta-mano-vijñāna-bhaya-bhīto | nivaraṇa-āvaraṇa-paryutthāna-bhaya-bhītaḥ | sat-kāya-dṛṣṭi-bhaya-bhītaḥ pāpa-mitra-bhaya-bhīto | lābha-sat-kāra-bhaya-bhīto * a-kāla-mantra-bhaya-bhīto * a-dṛṣṭe dṛṣṭam iti bhaya-bhīto * a-śrute śrutam iti bhaya-bhīto * a-mate matam iti bhaya-bhīto * a-vijñāte vijñātam iti bhaya-bhīto * a-śramaṇe śramaṇa-mada-bhaya-bhīto * anyo-nya-vidveṣaṇa-bhaya-bhītaḥ kāma-dhātu-rūpa-dhātv-a-rūpya-dhātu-bhaya-bhītaḥ sarva-bhava-gaty-upapatti-bhaya-bhīto niraya-tiryag-yoni-pitṛ-viṣaya-bhaya-bhītaḥ saṃkṣepeṇa sarvebhyo * a-kuśalebhyo manasi-kārebhyo bhaya-bhī ta ebhyo hy aham evaṃ-rūpebhyo bhaya-bhairavebhyo bhīto * araṇya-āvāsam upagataḥ || pe ||
punar a-paraṃ gṛha-pate pravrajitena bodhi-satvena + araṇya-vāsa-sthitena bhītena vā trastena vā evaṃ śikṣitavyaṃ | yāni kāni-cid bhayāny utpadyante sarvāṇi tāny ātma-grāhata utpadyante || pe ||
sacet punar aham araṇye prativasan na + ātma-grāhaṃ parityajeyaṃ na + ātma-abhiniveśaṃ na + ātma-parigrahaṃ na + ātma-nidānaṃ na + ātma-tṛṣṇāṃ na + ātma-saṃjñāṃ na + ātma-vāda-upādānaṃ na + ātma-dṛṣṭiṃ na + ātma-adhiṣṭhānaṃ na + ātma-parikalpanāṃ na + ātma-rakṣāṃ parityajeyaṃ | nir-arthako me * araṇya-vāsaḥ syād | api tu khalu punar gṛha-pate na + asty ātma-saṃjñino * araṇya-vāso | na + asti para-saṃjñinaḥ || pe ||
araṇya-vāso nāma gṛha-pate ucyate sarva-dharmeṣv a-saṃbhava-vāsaḥ sarva-dharmeṣv a-saṃga-vāsaḥ || pe ||
tad yathā gṛha-pate * araṇye tṛṇa-gulma-auṣadhi-vanas-patayaḥ prativasanto na bibhyati na + uttrasyanti na saṃtrasyanti na saṃtrāsam āpadyante | evam eva gṛha-pate pravrajitena bodhi-satvena + araṇye viharatā tṛṇa-gulma-auṣadhi-vanas-pati-kāṣṭha-kuḍya-vad ātma-pratibhāsa-vat saṃjñā kāye utpādayitavyā | māyā-samatā cittasya + utpādayitavyā | ko * atra bibheti | ko * asminn uttrasyati |tena bhaya-bhītena vā trastena vā evaṃ yoniśaḥ kāya upaparīkṣitavyaḥ | na + asty atra kāye ātmā vā satvo vā jīvo vā poṣo vā pudgalo vā manu-jo vā mānavo vā | a-bhūta-parikalpa eṣa yad uta bhayaṃ nāma | sa mayā + a-bhūta-parikalpo na parikalpayitavyaḥ | tena yathā + araṇye tṛṇa-gulma-auṣadhi-vanas-patayaḥ prativasanti a-mamā a-parigrahāḥ | evam eva + a-mamena + a-parigraheṇa + araṇyam eva sarva-dharmā iti jñātvā upasampadya vihartavyaṃ | tat kasya hetoḥ | raṇa-chedo * araṇya-vāso * a-mamo * a-parigrahaḥ || pe ||
punar a-paraṃ gṛha-pate pravrajitena bodhi-satvena buddha-anujñāto * araṇya-vāsa iti jñātvā + araṇye vastavyaṃ | atra hi śukla-dharma-paripūrir bhavati | upastabdha-kuśala-mūlaḥ paścād-grāma-nagara-nigama-rāṣṭra-rāja-dhānīṣv avatīrya dharmaṃ deśayiṣyāmi || pe ||
sacet punar gṛha-pate pravrajito bodhi-satva uddeśa-sva-adhyāya-arthaṃ gaṇam avatarati | tena tatra sa-gauraveṇa bhavitavyaṃ sa-pratīsena + ācārya-upādhyāyeṣu sthavira-madhya-navakeṣu bhikṣuṣu pradakṣiṇa-bhavitavyam an-alasena svayaṃ-kāriṇā + a-para-upatāpinā na ca tena + upasthāna-gurukeṇa bhavitavyaṃ | evaṃ ca + anena + upaparīkṣitavyaṃ | tathā-gato * apy arhan samyak-saṃbuddhaḥ sa-devasya lokasya sa-mārakasya sa-brahmakasya sa-śramaṇa-brāhmaṇikāyāḥ prajāyāḥ pūjito dakṣiṇīyaḥ sarva-satvānāṃ | so * api tāvan na kasya-cit sakāśād upasthānaṃ svī-karoti | kiṃ punar asmābhir a-śikṣitaiḥ śikṣitu-kāmaiḥ | api tu vayam eva sarva-satvānām upasthāyakā bhaviṣyāmaḥ | vayam eva pareṣām upasthāna-paricaryāṃ kariṣyāmo na ca punaḥ kasya-cit sakāśād upasthāna-paricaryāṃ svī-kariṣyāmaḥ | tat kasya hetoḥ | upasthāna-gurukasya hi gṛha-pate bhikṣor guṇa-dharma-anugraho naśyati | yeṣāṃ ca saṃgrahaṃ karoti teṣām evaṃ bhavati | upasthāna-hetor eṣo * asmākaṃ saṃgrahaṃ karoti ||
punar atra + eva + āha | sacet punar gṛha-pate āraṇyako bodhi-satvo dharma-śravaṇa-arthika ācārya-upādhyāya-darśana-arthiko vā glāna-paripṛcchako vā grāma-antikaṃ śayana-āsanam āgacchet tena sā + ayam āgamanāya prakramaṇāya ca cittam utpādayitavyaṃ | sacet punar asya para-pratibaddha uddeśaḥ sva-adhyāyo vā tena vihāre prativasatā + araṇya-pravaṇa-cittena bhavitavyaṃ | eṣa eva tasya + araṇya-vāso yat sarva-vastuṣv araṇya-saṃjñā dharma-paryeṣṭyā ca + ātṛptā + iti ||
ārya-ratna-rāśi-sūtre * apy uktaṃ | yadi punar asya tatra + araṇya-āyatane viharato * a-prāpta-phala-pṛthag-janasya vyāḍa-mṛgā āgaccheyuḥ | tena tatra na bhayaṃ na trāsa utpādayitavyaḥ | evaṃ ca cittam utpādayitavyaṃ | pūrvam eva + aham utsṛṣṭa-kāya-jīvito * araṇya-vāsam upagato | na mayā + atra bhetavyaṃ | na + uttrasitavyaṃ | api tu maitrīm utpādayitvā doṣaṃ vivarjayiṣyāmi bhayam apanayiṣyāmi | yady evam api kṛtvā te vyāḍa-mṛgā māṃ jīvitād vyaparopya bhuñjīran | tena mayā + evaṃ cittam utpādayitavyaṃ | lābhā me su-labdhā yasya me * a-sārāt kāyāt sāram ādattaṃ bhaviṣyati | na punar ime vyāḍa-mṛgāḥ śakyā mayā + āmiṣeṇa toṣayituṃ mama māṃsaṃ bhakṣayitvā sukha-sparśaṃ vihariṣyanti || pe ||
yadi punas tatra + araṇya-āyatane viharato * a-manuṣyā upasaṃkramiṣyanti su-varṇā vā dur-varṇā vā | tena na tatra + anunetavyaṃ na pratihantavyaṃ | yadi pūrva-buddha-darśinyo devatā āraṇyakaṃ bhikṣum upasaṃkramya praśnaṃ paripṛccheyuḥ | tatra tena + āraṇyakena bhikṣuṇā yathā-śakti yathā-balaṃ yathā-dharma + adhigamāya tāsāṃ devatānāṃ dharmo deśayitavyaḥ | yadi punas tāvaṅ gambhīrān praśnān paripṛccheyur yān sa āraṇyako bhikṣur na śaknuyād visarjayituṃ | tena nir-mānena bhūtvā vāg bhāṣitavyā + a-śikṣito na paribhavitavyaḥ | yuñjiṣyāmi ghaṭiṣye buddha-śāsane | bhaviṣyati sa kālaḥ sa samayo yadā + adhigatān dharmān śrutvā sarva-kathāṃ visarjayiṣyāmi | api tu pratibhātu te | vayaṃ dhārma-śravaṇikā iti || pe ||
tena tatra + araṇya-āyatane prativasatā tṛṇa-gulma-auṣadhi-vanas-patīnāṃ nimittaṃ grahītavyaṃ | katham ete bhavanti | yathā + eṣāṃ bhāvanām a-svāmikānām a-mamānām a-parigrahāṇām evaṃ niś-ceṣṭānāṃ nir-vyāpārāṇāṃ bhavaty utpādo bhaṅgaś ca | na ca + eṣāṃ kaś-cid utpādayitā | na nirodhayitā | evam eva + ayaṃ kāyas tṛṇa-kāṣṭha-kuḍya-pratibhāsa-upamo * a-svāmiko * a-mamo * a-parigraho niś-ceṣṭo nir-vyāpāro hetu-pratyaya-yuktyā utpadyate | hetu-pratyaya-vaikalyān nirudhyate | na punar atra kaś-cid dharmaḥ parama-arthata utpadyate vā nirudhyate vā + iti ||
punaś ca + uktaṃ | tena tatra + araṇya-āyatane viharatā evaṃ cittam utpādayitavyaṃ | yady apy aham araṇyam āgata eko * a-dvitīyo | na me kaś-cit sahāyo yo māṃ su-kṛtaṃ duṣ-kṛtaṃ vā codayet | api tu khalu punaḥ santi + ime deva-nāga-yakṣā buddhāś ca bhagavanto ye mama citta-āśayaṃ jānanti | te mama sākṣiṇaḥ | so * aham iha + araṇya-āyatane prativasann a-kuśala-cittasya vaśaṃ gacchāmi | yadi punar aham iyad-dūram āgata eko * a-dvitīyo * a-saṃstabdho * a-mamo * a-parigrahaḥ kāma-vitarkaṃ vā vitarkayeyaṃ | vyāpaādaṃ vihinsā-vitarkaṃ vā vitarkayeyam anyaṃ vā + a-kuśala-vitarkaṃ vitarkayeyaṃ | nir-viśeṣo bhaveyaṃ saṃsarga-saṃgaṇikābhir etaiḥ satvaiḥ | te ca me deva-nāga-yakṣā visaṃvāditāḥ buddhāś ca bhagavanto * an-abhirāddhā bhaviṣyanti + iti ||
iti śikṣā-samuccaye araṇya-saṃvarṇano nāma + ekādaśaḥ paricchedaḥ ||
[XII. cittaparikarma]
citta-parikarma dvādaśaḥ paricchedaḥ ||
tad evam araṇye vasan samādhānāya yujyate ||
uktaṃ hi bhagavatyāṃ | sa teṣām eva satvānām arthāya dhyāna-pāramitāyāṃ carann a-vikṣipta-citto bhavati | tat kasya hetoḥ | tathā hy asya + evaṃ bhavati | laukikī dhyāna-upapattir api tāvad vikṣipta-cittasya dur-labhā | kaḥ punar vādo * an-uttarā samyak-saṃbodhiḥ | tasmān mayā + a-vikṣipta-cittena bhavitavyam | yāvann an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃbuddheyam iti ||
punar asyām uktaṃ | punar a-paraṃ subhūte bodhi-satvo mahā-satvaḥ prathama-citta-utpādam upādāya dhyāna-pāramitāyāṃ caran sarva-ākāra-jñatā-pratisaṃyuktair manasi-kārair dhyānaṃ samāpadyate | sa cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā na nimitta-grāhī bhavati na + anuvyañjana-grāhī | yato * adhikaraṇam asya cakṣur-indriyeṇa + a-saṃvara-saṃvṛtasya viharato * abhidhyā-daurmanasye anye vā pāpakā a-kuśalā dharmāś cittam anuprāpnuyuḥ | teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate | rakṣati cakṣur-indriyam | evaṃ śrotreṇa śabdān śrutvā | ghrāṇena gandhān ghrātvā | jihvayā rasān āsvādya | kāyena spraṣṭavyāni spṛṣṭvā | manasā dharmān vijñāya na nimitta-grāhī bhavati | na + anuvyañjana-grāhī | yato * adhikaraṇam asya mana indriyeṇa + a-saṃvara-saṃvṛtasya pāpakāś cittam anuprāpnuyuḥ | teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate | rakṣati mana indriyaṃ | sa gacchann api tiṣṭhann api niṣaṇṇo * api śayāno * api bhāṣamāṇo * api samāhita-avasthām a-samāhita-avasthāṃ na vijahāti | sa bhavaty a-hasta-lolaḥ | a-pāda-lolo * a-mukha-lolo * a-prakīrṇa-vāk | a-vikṣipta-indriyo * an-uddhato * an-unnato * a-capalo * an-alaso * a-saṃbhrānta-kāyo * a-saṃbhrānta-cittaḥ | śānta-kāyaḥ śānta-vāk śānta-cittaḥ | rahasy a-rahasi vā kalpita-īryā-pathaḥ saṃtuṣṭaḥ || pe ||
su-bharaḥ su-poṣaḥ | su-upāsyaḥ kalyāṇa-ācāra-go-caraḥ | saṃgaṇikayā + api viveka-go-caraḥ | lābhe * a-lābhe ca samo nir-vikāraḥ | an-unnato * an-avanataḥ | evaṃ sukhe duṣkhe | stutau nindāyāṃ | yaśasy a-yaśasi | jīvite maraṇe ca samo nir-vikāro * an-unnato * an-avanataḥ | evaṃ śatrau mitre ca | mana-apavartini ... | āryeṣv an-āryeṣu | śabdeṣu saṃkīrṇeṣv a-saṃkīrṇeṣu | priya-a-priyeṣu ca rūpeṣu samo nir-vikāraḥ | an-unnato * an-avanataḥ | anurodha-virodha-apagataḥ | tat kasya hetoḥ | tathā hi sa sva-lakṣaṇa-śūnyān a-saṃbhūtān a-niṣpannān an-abhinirvṛttān sarva-dharmān paśyati + iti vistaraḥ ||
tatra līne manasi muditā bhāvanayā + uttejanaṃ kuryāt | uddhate tv a-nityatā-manasi-kāraiḥ praśamaḥ ||
ubhaya-prati-pakṣa-arthaṃ ca + ārya-rāṣṭrapāla-uktāṃ gāthāṃ smaret | bahu kalpa-koṭībhi kadā-ci buddho utpadyate loka-hito maha-rṣi | labdho * adhunā sa pravaraḥ kṣaṇo * adya tyajati pramādaṃ yadi moktu-kāma | iti ||
tathā | mayā + upamaṃ vitatham etat svapna-upamaṃ ca saṃskṛtam avekṣya na cirād bhaviṣyati viyogaḥ sarva-priyaiḥ | na nityam iha kaś-cit | udyujya yathā ghaṭata nityaṃ pāramitāsu bhūmiṣu baleṣu | mā jātu sraṃsaya vīryaṃ yāvan na budhyathā pravara-bodhim | iti ||
ārya-lalita-vistare * apy uktaṃ | jvalitaṃ tri-bhuvaṃ jara-vyādhi-dukhair maraṇa-agni-pradīptam a-nātham idam | bhava-niḥ-śaraṇe sada mūḍha jagad bhramati bhramaro yathā kumbha-gataḥ ||
a-dhruvaṃ tri-bhuvaṃ śarad-abhra-nibhaṃ naṭa-raṅga-samā jagi janma-cyutiḥ | giri-nadya-samaṃ laghu-śīghra-javaṃ vrajatāyu jage yatha vidyu nabhe ||
bhuvi deva-pure tri-apāya-pathe bhava-tṛṣṇa-a-vidya-vaśā janatā | parivarttiṣu pañca-gatiṣv a-budhā yatha kumbha-karasya hi cakra bhramī ||
priya-rūpa-varaiḥ sada snigdha-rutaiḥ śubha-gandha-rasair vara-sparśa-sukhaiḥ | pariṣiktam idaṃ kali-pāśa jagat mṛga-lubdhaka-pāśi yathā + eva kapi ||
sa-bhayāḥ sa-raṇāḥ sada vaira-karāḥ bahu-śoka-upadrava kāma-guṇāḥ | asi-dhāra-samā viṣa-pattra-nibhāḥ jahita-ārya-janair yatha mīḍha-ghaṭaḥ ||
smṛti-moṣa-karās tamasī-karaṇā bhaya-hetu-karā dukha-mūla sadā | bhava-tṛṣṇa-latāya vivṛddhi-karāḥ sa-bhayāḥ sa-raṇā sada kāma-guṇāḥ ||
yatha agni-khadāḥ jvalitāḥ sa-bhayāḥ tatha kāma ime viditā + ārya-janaiḥ | maha-paṅka-samā aśi-śūla-samā madhu-digdha iva kṣura-dhāra-samā ||
yatha sarpa-śiro yatha mīḍha-ghaṭaḥ tatha kāma ime viditā viduṣām | tatha śūla-sāmā dvi-ja-peśi-samā yatha śvāna-karaṃ kiśa-vaira tathā + udaka-candra-nibhā imi kāma-guṇāḥ pratibimba ivā giri-ghoṣa yathā | pratibhāsa-samā naṭa-raṅga-nibhā tatha svapna-samā viditā + ārya-janaiḥ ||
kṣaṇikā-vasikā imi kāma-guṇāḥ tatha māya-marīci-samā alika-udaka-budbuda-phena-samā vitathāḥ parikalpa-samutthita buddha budhaiḥ ||
prathame vayase vara-rūpa-dharaḥ priya iṣṭa-mato iya bāla-cārī | jara-vyādhi-dukhair hata-teja-vapuṃ vijahanti mṛgā iva śuṣka-nadīm ||
dhana-dhānya-varo bahu-dravya-balī priya iṣṭa-mato iya bāla-cārī | parihīṇa-dhanaṃ puna kṛcchra-gataṃ vijahanti narā iva śūnya-ṭavīm ||
yatha puṣpa-drumo sa-phalo va drumo naru-dāna-rataḥ tatha prīti-karaḥ | dhana-hīnu jarā-arditu yācanako bhavate tada a-priya-gṛdhra-samaḥ ||
prabhu-dravya-balī vara-rūpa-dharaḥ priya-saṅga-mana-indriya-prīti-karaḥ | jarā-vyādhi-dukha-arditu kṣīṇa-dhano bhavate tada a-priya-mṛtyu-samaḥ ||
jarayā jaritaḥ samatīta-vayo druma vidyu-hato va yathā bhavati | jara-jīrṇa agāra yathā sa-bhayo jara-niḥ-śaraṇaṃ laghu brūhi mune ||
jara śoṣayate nara-nāri-gaṇaṃ yatha mālu-latā ghana śāla-vanam | jara vīrya-parākrama-vega-harī jara paṅka-nimagna yathā puruṣo ||
jara rūpa su-rūpa-vi-rūpa-karī jara teja-harī bala-sthāma-harī | sada saukhya-harī paribhāva-karī jara mṛtyu-karī jara oja-harī ||
bahu-roga-śatair ghana-vyādhi-dukhaiḥ upasṛṣṭu jagaj jvalanā + iva mṛgāḥ | jara vyādhi-gataṃ prasamīkṣya jagat dukha-niḥ-śaraṇaṃ laghu deśaya hī ||
śiśirehi yathā hima-dhātu mahaṃ tṛṇa-gulma-vana-auṣadhi oja-haro | tatha oja-haro * ayu vyādhi jage parihīyati indriya-rūpa-balam ||
dhana-dhānya-mahā-artha-kṣaya-anta-karaḥ paribhāva-karaḥ sad vyādhi jage | pratighāta-karaḥ priya-dveṣa-karaḥ paridāha-karo yatha sūryu nabhe ||
maraṇaṃ cyavanaṃ cyuti kāla-kriyā priya-dravya-janena viyogu sadā | a-puna-āgamanaṃ ca a-saṃgamanaṃ druma-pattra-phalā nadi-śrotu yathā ||
maraṇaṃ vaśitān a-vaśī-kurute maraṇaṃ harate nadi dāru yathā | a-sahāya-naro vrajate * a-dvitīyaḥ svaka-karma-phala-anugato vi-vaśaḥ ||
maraṇaṃ grasate bahu prāṇi-śatān makaro va jala-ākari bhūta-gaṇān | garuḍo ura-gaṃ mṛga-rāja gaja jvalano va tṛṇa-auṣadhi-bhūta-gaṇam | iti ||
rāja-avavādaka-sūtre * apy āha | tad yathā mahā-rāja catasṛbhyo digbhyaś catvāraḥ parvatā āgaccheyur dṛḍhāḥ | sāravanto * a-khaṇḍā a-cchidrā a-suṣirāḥ su-saṃvṛtā eka-ghanā nabhaḥ spṛśantaḥ pṛthivīṃ ca + ullikhantaḥ sarva-tṛṇa-kāṣṭha-śākhā-parṇa-palāśa-ādi sarva-satva-prāṇi-bhūtāni nirmathnantas tebhyo na su-karaṃ javena vā palāyituṃ balena vā dravya-mantra-auṣadhibhir vā nivartayitum | evam eva mahā-rāja catvāri + imāni mahā-bhayāny āgacchanti yeṣāṃ na su-karaṃ javena vā palāyituṃ balena dravya-mantra-auṣadhair vā nivartanaṃ kartum | katamāni catvāri | jarā vyādhir maraṇaṃ vipattiś ca ||
jarā mahā-rāja āgacchati yauvanaṃ pramathamānā | vyādhir mahā-rāja āgacchaty ārogyaṃ pramathamānaḥ | maraṇam āgacchati jīvitaṃ pramathamānaṃ | vipattir mahā-rāja + āgacchati sarvāḥ saṃpattīḥ pramathamānā | tat kasya hetoḥ | tad yathā mahā-rāja siṃho mṛga-rājo rūpa-saṃpanno java-saṃpannaḥ su-jāta-nakha-daṃṣṭrā-karālo mṛga-gaṇam anupraviśya mṛgaṃ gṛhītvā yathā-kāma-karaṇīyaṃ karoti | sa ca mṛgo * ati-balaṃ vyāḍa-mukham āsādya vi-vaśo bhavati | evam eva mahā-rāja viddhasya mṛtyu-śalyena + apagata-madasya + a-parāyaṇasya marmasu chidyamāneṣu mucyamāneṣu sandhiṣu māṃsa-śoṇite pariśuṣyamāṇe paritapta-tṛṣita-vihvala-vadanasya kara-caraṇa-vikṣepa-abhiyuktasya + a-karmaṇyasya + a-samarthasya lālā-siṅghāṇaka-pūya-mūtra-purīṣa-upaliptasya īṣaj-jīvita-avaśeṣasya karma-bhavāt punar bhavam ālambānasya yama-puruṣa-bhaya-bhītasya kāla-rātri-vaśa-gatasya carama-āśvāsa-praśvāseṣu + uparudhyamāneṣu e kākino * a-dvitīyasya + a-sahāyasya + imaṃ lokaṃ jahataḥ para-lokam ākrāmato mahā-pathaṃ vrajato mahā-kāntāraṃ praviśato mahā-gahanaṃ samavagāhamānasya mahā-andha-kāraṃ pratipadyamānasya mahā-arṇavena + urjyamānasya karma-vāyunā + āhriyamāṇasya + a-nimittī-kṛtāṃ diśaṃ gacchato na + anyat trāṇaṃ na + anyac * charaṇaṃ na + anyat parāyaṇam ṛte dharmāt | dharmo hi mahā-rāja tasmin samaye trāṇaṃ layanaṃ śaraṇaṃ parāyaṇaṃ bhavati | tad yathā śīta-ārttasya + agni-pratāpaḥ | agnim apagatasya + a-nirvāpaṇaṃ | uṣṇa-ārttasya śaityaṃ | adhvānaṃ pratipannasya śītalaṃ chāyā-upavanaṃ | pipāsitasya śītala-jalaṃ | bubhukṣitasya vā praṇītam annaṃ | vyādhitasya vaidya-oṣadhi-paricārakāḥ | bhaya-bhītasya balavantaḥ sahāyāḥ | sādhavaḥ prati-śaraṇā bhavanti | evam eva mahā-rāja viddhasya mṛtyu-śalyena + apagata-madasya + a-trāṇasya + a-śaraṇasya + a-parāyaṇasya na + anyat trāṇaṃ na + anyat parāyaṇam anyatra dharmāt | tasmāt tarhi te mahā-rāja + a-nityatā-anudarśinā bhavitavyaṃ kṣaya-vyaya-anudarśinā bhavitavyaṃ maraṇa-bhaya-bhītena | dharmeṇa + eva te mahā-rāja rājyaṃ kārayitavyaṃ na + a-dharmeṇa | tat kasya hetoḥ | asya + api te mahā-rāja + ātma-bhāvasya + evaṃ su-ciram api parirakṣitasya su-ciram api śucinā praṇītena khādanīya-bhojanīya-āsvādanīyena saṃtarpitasya saṃpravāritasya | kṣuta-pipāsā-parigatasya kāla-kriyā bhaviṣyati | evaṃ kāśi-kauśeya-dūkūla-pattra-ūrṇā-kṣauma-ādibhir vastra-viśeṣair ācchāditasya carama-śayana-avasthitasya vividha-sveda-ambu-klinna-malina-vasana-āvṛtasya kāla-kriyā bhaviṣyati | evam api te mahā-rāja snāna-anulepana-vāsa-dhūpa-puṣpa-surabhi-gandhasya + ātma-bhāvasya na cireṇa dur-gandhatā bhaviṣyati | evaṃ stry--āgāra-madhya-gatasya + api te strī-gaṇa-parivṛtasya nānā-vādya-gīta-tūrya-nādyair upagīyamānasya su-manasaḥ krīḍato ramamāṇasya paricārayato maraṇa-bhaya-bhītasya + atīva duṣkha-daurmanasyābhyāṃ kāla-kriyā bhaviṣyati | evam api te mahā-rāja gṛheṣu + upalepana-upalipteṣu su-sthāpita-argaleṣu su-pihita-vāta-āyaneṣu bahu-gandha-dhūpa-puṣpa-taila-varti-prajvāliteṣv āsakta-paṭṭa-dāma-kalāpeṣu mukta-kusuma-avakīrṇeṣu gandha-ghaṭikā-nirdhūpiteṣu a-nyasta-pāda-pīṭha-paṭikā-āstaraṇa-goṇikā-āstaraṇa-kāca-lindika-prāvaraṇa-sa-antara-uchada-paṭikā-ubhaya-kṛta-upadhāneṣu paryaṅkeṣu śayitvā | punaś ca śṛgāla-kāka-gṛdhra-mṛtaka-ḍevara-māṃsa-asthi-keśa-rudhira-vaśa-ākule parama-bībhatse śmaśāne gata-ceṣṭasya + ātma-bhāvaḥ pṛthivyām a-vaśaḥ śeṣyate | evam api te mahā-rāja gaja-skandha-aśva-pṛṣṭha-ratha-abhirūḍhasya śaṅkha-paṭaheṣv āhanyamāneṣu chatreṇa dhāryamāṇena bāla-vyajanena vījayamānasya + an-eka-hasty-aśva-ratha-padātibhir anuyātasya + añjali-śata-sahasrair namas-kriyamāṇasya | nirgamanam anubhūya na cirān niś-ceṣṭasya mṛta-śayana-abhirūḍhasya caturbhiḥ puruṣair utkṣiptasya dakṣiṇena nagara-dvāreṇa nirṇītasya mātā-pitṛ-bhrātṛ-bhaginī-bhāryā-putra-duhitṛ-vayasya-dāsī-dāsa-karma-kara-pauruṣeyaiḥ śoka-gata-hṛdayair vikṣipta-keśair utkṣipta-bhujaiḥ sa-uras-tāḍaṃ parama-karuṇaṃ | hā putra hā nātha hā tāta hā svāminn ity ākrandamānaiḥ paura-jānapadaiḥ sa-paribhāva-dṛśyamānasya śmaśānaṃ nītasya punaḥ kāka-gṛdhra-śva-śṛgāla-ādibhir bhakṣitasya tāny asthīny agninā vā dagdhāni pṛthivyāṃ vā nikhānitāni adbhir vā klinnāni vāta-ātāpa-varṣair vā cūrṇī-kṛtāni dig-vi-dikṣu prakṣiptāni tatra + eva pūta-bhavam āyāsyanti | evam a-nityāḥ sarva-saṃskārā evam a-dhruvā iti vistaraḥ ||
tatra kleśāḥ prādhānyena rāga-dveṣa-mohā yasya + eṣām ekatarasya tāvat prati-pakṣam ādau bhāvayet tan-nidānaṃ ca varjayet ||
tatra + ārya-ratna-meghe tāvad āha | sa rāgasya prati-pakṣaṃ bhajate | rāga-utpatti-pratyayāṃś ca varjayati | katamaś ca sa rāgasya prati-pakṣaḥ | katame ca te rāga-utpatti-pratyayāḥ | a-śubhā-bhāvanā + a-rāgasya prati-pakṣaḥ | jana-pada-kalyāṇī-rāga-utpatti-pratyayaḥ | katamā ca sā + a-śubhā-bhāvanā | yad uta santy asmin kāye keśā romāṇi nakhā dantā rajo malaṃ tvak māṃsa-asthi snāyuḥ śirā vṛkkā hṛdayaṃ plīhakaḥ klomakaḥ | antrāṇy antra-guṇa āma-āśayaḥ pakva-āśayaḥ | audaryakaṃ yakṛt purīṣam aśru svedaḥ kheṭaḥ siṅghāṇakaṃ vasā lasikā majjā medaḥ pittaṃ śleśmā pūyaṃ śoṇitaṃ mastakaṃ mastaka-luṅgaṃ prasrāvaḥ | eṣu ca vastuṣu bodhi-satva upaparīkṣaṇa-jātīyo bhavati | tasya + evam upaparīkṣamāṇasya + evaṃ bhavati | yo * api tāvat syād bālo mūḍhaḥ a-bhavyo * a-kuśalaḥ so * api tāvad etāni vastūni jñātvā rāga-cittaṃ na + utpādayet | prāg eva sa-prajña-jātīyaḥ | evaṃ hi bodhi-satvo * a-śubhā-bhāvanā-bahulo bhavati + iti ||
bhagavatyām apy uktaṃ | punar a-paraṃ subhūte bodhi-satvo mahā-satvaḥ prajñā-pāramitāyāṃ carann imam evaṃ kāyaṃ yathā-bhūtaṃ prajānāti | tad yathā + api nāma subhūte go-ghātako vā go-ghātaka-ante-vāsī vā gāṃ hatvā tīkṣṇena śastreṇa catvāri phalakāni kṛtvā pratyavekṣate sthito * atha-vā niṣaṇṇaḥ | evam eva subhūte bodhi-satvaḥ prajñā-pāramitāyāṃ carann imam eva kāyaṃ dhātuśo yathā-bhūtaṃ prajānāti | asty asmin kāye pṛthivī-dhātur ab-dhātur api tejo-dhātur api vāyu-dhātur api + iti | pe ||
punar apy āha | tad yathā + api subhūte karṣakasya mūtoḍī pūrṇā nānā-dhānyānāṃ śālīnāṃ vrīhīṇāṃ tilānāṃ taṇḍulānāṃ mudrānāṃ māṣāṇāṃ yavānāṃ go-dhūmānāṃ maśūrāṇāṃ sarṣapāṇāṃ |tān etān cakṣuṣmān puruṣaḥ pratyavekṣamāṇaḥ | evaṃ-jātīyād ayaṃ śālir ayaṃ vrīhir amī tilā amī taṇḍulā amī mudrā amī māṣā yavā amī go-dhūmā amī maśūrā amī sarṣapā iti ||
evam eva bodhi-satvo mahā-satvaḥ prajñā-pāramitāyāṃ carann imam eva kāyam ūrddhvaṃ pāda-talād adhaḥ keśa-mastaka-nakha-roma-tvak roma-paryantaṃ pūrṇaṃ nānā-prakārasya + a-śucer yathā-bhūtaṃ pratyavekṣate | santy asmin kāye keśā romāṇi nakhā yāvan mastakaṃ mastaka-luṅgam akṣi-gūthaṃ karṇa-gūtham iti || pe ||
punar a-paraṃ subhūte bodhi-satvaḥ śmaśāna-gataḥ paśyati nānā-rūpāṇi mṛta-śarīrāṇi śmaśāne * apaviddhāni śava-śayane ujjhitāni eka-aha-mṛtāni vā dvy-aha-mṛtāni vā try-aha-mṛtāni vā catur-aha-mṛtāni vā pañca-aha-mṛtāni vā vyādhmātakāni vinīlakāni vipūyakāni vipaṭhyakāni | sa imam eva kāyaṃ tatra + upasaṃharati | ayam api kāya evaṃ-dharmā evaṃ-sva-bhāvaḥ | etāṃ dharmatām a-vyativṛttae iti ||
evaṃ hi subhūte bodhi-satvo mahā-satvaḥ prajñā-pāramitāyāṃ caran bahir-dhā kāye kāya-anudarśī viharati || pe ||
punar a-paraṃ yadā mṛta-śarīrāṇi śmaśāne utsṛṣṭāni paśyati | ṣaḍ-rātra-mṛtāni kākair vā khādyamānāni kurarair vā gṛdhrair vā śvabhir vā śṛgālair vā tato * anyair vā nānā-vidhaiḥ prāṇaka-jātaiḥ khādyamānāni sa imam eva kāyaṃ tatra + upasaṃharati | ayam api kāya evaṃ-dharmā evaṃ-sva-bhāvaḥ | etāṃ dharmatāṃ na vyativṛttae iti ||
punar a-paraṃ yadā mṛta-śarīrāṇi paśyati śmaśāne utsṛṣṭāni vikhāditāny a-śucīni dur-gandhāni | sa imam eva kāyaṃ tatra + upasaṃharati + iti pūrva-vat || pe ||
punar a-paraṃ yadā paśyati mṛta-śarīrāṇi śiva-pathikāyām asthi-saṃkalikāṃ māṃsa-śoṇita-mrakṣitāṃ snāyu-vinibaddhāṃ |sa tatra + imam eva kāyam iti pūrva-vat ||
punar a-paraṃ yadā mṛta-śarīrāṇi paśyati śiva-pathikāyām asthi-saṃkalī-bhūtāni apagata-māṃsa-śoṇita-snāyu-bandhanāni | sa imam eva kāyam iti pūrva-vat ||
punar a-paraṃ yadā paśyati śiva-pathikāyām asthīni dig-vi-dikṣu kṣiptāni | yad uta + anyena pāda-asthīni | anyena jaṅgha-asthīni | anyena ca + ūrv-asthīni | anyena śroṇi-kaṭāhakaṃ | anyena pṛṣṭha-vaṃśam anyena pārśvaka-asthīni | anyena grīva-asthīni | anyena bāhv-asthīni | sa imam eva kāyam upasaṃharati + iti pūrva-vat || pe ||
punar a-paraṃ yadā paśyati śiva-pathikāyām asthīny an-eka-vārṣikāṇi vāta-anupariśoṣitāni śaṅkha-sannibhāni | imam eva kāyaṃ tatra + upasaṃharati + iti pūrva-vat | ayam api kāya evaṃ-dharmā evaṃ-sva-bhāva etāṃ dharmatāṃ na vyativṛttae iti ||
punar a-paraṃ subhūte bodhi-satvo mahā-satvaḥ prajñā-pāramitāyāṃ caran yadā paśyati śiva-pathikāyām asthīny an-eka-vārṣikāṇi tiro-bhūtāni nīlāni kapota-varṇāni pūtīni cūrṇaka-jātāni pṛthivyāṃ pāṃsunā a-sama-samī-bhūtāni sa imam eva kāyaṃ tatra + upasaṃharati ayam api kāya evaṃ-dharmā evaṃ-sva-bhāvaḥ | etāṃ dharmatāṃ na vyativṛttae iti ||
eṣa tāvat samāsato rāgasya samudācāra-prati-pakṣaḥ | dveṣasya maitrī prati-pakṣaḥ | a-priya-satva-a-darśanaṃ ca | tena vā saha bhojana-ādy-eka-arthatayā + a-prīty-utpādanaṃ tatra para-sukhasya + āśaṃsā prārthanā tṛṣṇā + abhinandanaṃ maitrī | kāma-rāga-praty-upakāra-hetubhyām a-kliṣṭaḥ sneha ity arthaḥ ||
sā tri-vidhā + ārya-akṣayamati-sūtre * abhihitā | satva-ārambaṇā maitrī prathama-citta-utpādikānāṃ bodhi-satvānāṃ | dharma-ārambaṇā caryā-pratipannānāṃ bodhi-satvānāṃ | an-ārambaṇā maitrī an-utpattika-dharma-kṣānti-pratilabdhānāṃ bodhi-satvānām iti ||
punar buddha-ārambaṇā bodhi-satva-ārambaṇā śrāvaka-praty-eka-buddha-ārambaṇā satva-ārambaṇā ca | tatra satva-ārambaṇāyāḥ pūrvaṃ priye satve hita-sukha-upasaṃhārān na dhyānam abhyasya | tat-same maitrīm upasaṃharet | tataḥ pariciteṣu | tata udāsīneṣu | tataḥ samīpa-vāsiṣu | tataḥ sva-grāma-vāsiṣu | evaṃ para-grāme ca | evaṃ yāvad ekāṃ diśam adhimucya spharitvā + upasaṃpadya viharati | evaṃ daśasu dikṣu | buddha-ādy-ārambaṇāyās tv ayaṃ prayāso na + asti ||
sā ca vajra-dhvaja-pariṇāmanāyām uktā | sa bodhi-satva-caryāyāṃ caran yāvanti kāni-cid dṛśyante rūpāṇi mano-jñāni vā prati-kūlāni vā | evaṃ śabdā gandhā rasā spraṣṭavyā dharmā mano-jñā vā prati-kūlā vā | an-avadyā viśuddhāḥ kalyāṇa-udāra-prabhāsvarā vā yena saumanasyaṃ jāyate | sukham avakrāmati | prasādo jāyate | prītiḥ saṃbhavati | prāmodyaṃ saṃtiṣṭhate | harṣaḥ prādur-bhavati | daurmanasyaṃ nivartate | citta-kalyatā prādur-bhavati | cittaṃ karmaṇyaṃ bhavati | āśayo mṛdu-bhavati | indriyāṇi prahlādaṃ gacchanti | satata-sukhaṃ saṃvedayamāna evaṃ pariṇāmayati | sarva-buddhānām etayā pariṇāmanayā bhūyasyā mātrayā te buddhā bhagavanto * a-cintyena buddha-vihāra-sukhena samanvāgatā bhavantv a-tulyena buddha-samādhi-sukhena su-saṃgṛhītā bhavantv an-anta-sukhena bhūyasyā mātrayā + upastabdhā bhavantu | a-pramāṇena buddha-vimokṣa-sukhena samanvāgatā bhavantu | a-prameyeṇa buddha-prātihārya-sukhena su-saṃgṛhītā bhavantu | a-cintyena buddha-a-saṃga-vihāra-sukhena su-parigṛhītā bhavantu | dur-āsadena buddha-vṛṣabhita-sukhena + abhichannā bhavantu | a-prameyeṇa buddha-bala-sukhena + ātyanta-sukhitā bhavantu | sarva-vedita-śāntena + an-utpatti-sukhena + adhikāra-sukhā bhavantu | a-saṃga-vihāra-satata-samāhitena tathā-gata-sukhena + a-dvaya-samudācāreṇa + a-vikopita-sukhā bhavantu ||
evaṃ bodhi-satvas tat-kuśala-mūlaṃ tathā-gateṣu pariṇamayya bodhi-satveṣu pariṇamayati | yad idam a-paripūrṇānām abhiprāyāṇāṃ paripūrṇāya pariṇamayati | a-pariśuddhānāṃ sarva-jñatā-adhyāśayānāṃ pariśuddhaye | a-pariniṣpannānāṃ sarva-pāramitānāṃ pariniṣpattaye | vajra-upamasya bodhi-citta-utpādasya + adhiṣṭhānāya | a-nivartyasya sarva-jñatā-saṃnāhasya + a-pratiprasrabdhaye | bodhi-satvānāṃ kuśala-mūlānāṃ mārgaṇatāyai | sarva-jagat-samatā-sthitasya mahā-praṇidhānasya paripūraye | sarva-bodhi-satva-vihārāṇām adhigamāya | sarva-bodhi-satva-indriyāṇāṃ tīkṣṇa-abhijñatāyai | sarva-bodhi-satva-kuśala-mūlānāṃ sarva-jñatā-sparśanatāyai ||
sa evaṃ tat-kuśala-mūlaṃ bodhi-satvānām arthāya pariṇamayya buddha-śāsana-avacareṣu sarva-śrāvaka-praty-eka-buddheṣu tat-kuśala-mūlam evaṃ pariṇāmayati | te ke-cit satvā eka-acchaṭa-a-saṃhāta-mātram api buddha-śabdaṃ sṛṇvati | dharma-śabdaṃ vā + ārya-saṃgha-paryupāsanaṃ vā kurvanti teṣāṃ tat-kuśala-mūlam an-uttarāyai samyak-saṃbodhaye pariṇāmayati buddha-anusmṛti-paripūryai pariṇāmayati | dharma-anusmṛti-prayogatāyai pariṇāmayati | ārya-saṃgha-gauravāya pariṇāmayati | a-cira-hita-buddha-darśanatāyai pariṇāmayati | citta-pariśuddhaye pariṇāmayati | buddha-dharma-prativedhāya pariṇāmayati | a-prameya-guṇa-pratipattaye pariṇāmayati | sarva-abhijñā-kuśala-pariśuddhaye pariṇāmayati | dharma-vi-mati-vinivartanāya pariṇāmayati | yathā buddha-śāsana-avacareṣu pariṇāmayati | śrāvaka-praty-eka-buddheṣu ca tathā bodhi-satvaḥ sarva-satveṣu tat-kuśala-mūlaṃ pariṇāmayati ||
yad idaṃ nairayika-mārga-vinivartanāya pariṇāmayati | tiryag-yoni-vyavacchedāya pariṇāmayati | yama-loka-upaccheda-sukhāya pariṇāmayati | nir-avaśeṣa-sarva-apāya-gaty-upapatti-vyavacchedāya pariṇāmayati ||
teṣāṃ ca sarva-satvānām an-uttara-bodhi-chanda-vivardhanatāyai pariṇāmayati | adhyāśaya-sarva-jñatā-citta-lābhāya pariṇāmayati | sarva-buddha-dharma-a-pratikṣepāya pariṇāmayati | aty-anta-sukha-sarva-jñatā-bhūmi-saṃvartanāya pariṇāmayati | aty-anta-sarva-satva-viśuddhaye pariṇāmayati | sarva-satvānām an-anta-jñāna-adhigamāya pariṇāmayati | pe ||
tasya yat kiñ-cic cīvara-piṇḍa-pāta-śayana-āsana-glāna-pratyaya-bhaiṣajya-gamana-āgamana-śarīra-upasthāna-niṣadya-ādi-niṣevaṇa-āyatanānāṃ pravartana-karma īryā-patha-adhiṣṭhānam īryā-pathasya + a-vikopanaṃ kāya-karma vāk-karma manas-karma sa-curitaṃ ṣaṇṇām indriyāṇāṃ saṃvaraḥ sva-śarīra-āchādana-mardana-snāna-karma | aśita-pīta-khāditaṃ saṃmiñjita-prasārita-avalokita-vilokita-supta-jāgarita-sva-śarīra-gata-upasthānaṃ sarvam etad bodhi-satvasya sarva-jñatā-ālambana-prayuktasya na kiñ-cid a-pariṇāmitaṃ sarva-jñatāyāṃ sarva-satva-hita-sukha-cittasya || pe ||
sarva-jagat-paritrāṇa-manaso nitya-udyukta-kuśala-mūlasya mada-pramāda-vyativṛttasya || pe ||
sarva-kleśa-parāṅ-mukhasya sarva-bodhi-satva-anuśikṣaṇa-cetasaḥ sarva-jñatā-mārga-a-pratihatasya jñāna-bhūmi-niṣevaṇasya paṇḍita-saṃvāsa-abhiratasya | pe ||
madhu-kara iva kuśala-mūla-saṃbharaṇasya sarva-jagad-uccalita-santānasya + an-abhiniviṣṭa-sarva-saṃskārasya | pe ||
antaśaḥ śvasv api tad anyeṣv api tiryag-yoni-gateṣv eka-odana-unmiñjitam eka-ālopaṃ vā parityajati | su-gatāv upapattiṣu tat sarvaṃ teṣām eva hitāya teṣām eva parimocanāya pariṇāmayati | tasyās tiryag-yones tasmād duṣkha-ārṇavāt tasmād duṣkha-upādānāt tasmād duṣkha-skandhāt tasmād duṣkhā-vedanāyāḥ | tasmād duṣkha-upacayāt tasmād duṣkha-abhisaṃskārāt tasmād duṣkha-nidānāt tato duṣkha-mūlāt tasmād duṣkha-āyatanāt teṣāṃ satvānāṃ vinivartanāya pariṇāmayati tad-ārambaṇena ca sarva-satva-ārambaṇī-karoti manasi-karoti | tatra kuśala-mūle pūrvaṅ-gamī-karoti | yad idaṃ sarva-jñatāyāṃ pariṇāmayati | bodhi-citta-utpādena pratigṛhṇāti | tatra kuśala-mūlam upanayati | saṃsāra-kāntārād vinivartayati | an-āvaraṇena buddha-sukhena + abhimukhī-karoti | saṃsāra-sāgarād unmajjayati | buddha-dharma-prayuktāya maitryā spharati + ity ādi ||
imāś ca suvarṇa-bhāsa-uktā maitrī-karuṇā-garbhā gāthāḥ sarvā ādarataḥ samanvāhṛtya bhāvayitavyā antaśo vacasā + api ||
suvarṇa-bhāsa-uttama-dundubhena śāmyantu duṣkhās tri-sahasra-loke | apāya-duṣkhā yama-loka-duṣkhā dāridrya-duṣkhāś ca iha tri-loke ||
anena ca + u dundubhi-ghoṣa-nādinā śāmyantu sarva-vyasanāni loke | bhavantu satvā hy a-bhaya-āhatā tathā yathā + a-bhayāḥ śānta-bhayāḥ muni-indrāḥ ||
yathā + eva sarva-ārya-guṇa-upapannāḥ saṃsāra-sarva-jña-mahā-samudrāḥ | tathā + eva bhontū guṇa-sāgarāḥ prajāḥ samādhi-bodhy-aṅga-guṇair upetāḥ ||
anena ca + u dundubhi-ghoṣa-nādinā bhavantu brahma-svara sarva-satvāḥ | spṛśantu buddhatva-vara-agra-bodhiṃ pravartayantū śubha-dharma-cakram ||
tiṣṭhantu kalpāni a-cintiyāni deśentu dharmaṃ jagato hitāya | hanantu kleśān vidhamantu duṣkhān samentu rāgaṃ tatha doṣa moham ||
ye satva tiṣṭhanti apāya-bhūmau ādīpta-saṃprajvalita-asthi-gātrāḥ | śṛṇvantu te dundubhi-saṃpravāditaṃ namo * astu buddhāya bhaṇantu vācam ||
jāti-smarāḥ satvā bhavantu sarve jātī-śataṃ jāti-sahasra-koṭyaḥ | anusmarantū satataṃ muni-indrān śṛṇvantu teṣāṃ vacanaṃ hy udāraṃ ||
anena ca + u dundubhi-ghoṣa-nādinā labhantu buddhehi samāgamaṃ sadā | vivarjayantū khalu pāpa-karma carantu kuśalāni śubha-kriyāṇi ||
sarvatra kṣetreṣu ca sarva-prāṇināṃ sarve ca duṣkhāḥ praśamantu loke | ye satva vi-kala-indriya aṅga-hīnāḥ te sarvi sa-kala-indriya bhontu sāṃpratam ||
ye vyādhitā dur-bala-kṣīṇa-gātrā nis-trāṇa-bhūtāḥ śayitā diśāsu | te sarvi mucyantu ca vyādhito laghu labhantu ca + ārogya bala-indriyāṇi ||
ye rāja-caura-bhaṭa tarjita vadhya-prāptā nānā-vidhair bhaya-śatair vyasana-upapannāḥ | te sarvi satva vyasana-āgata-duṣkhitā hi mucyantu tair bhaya-śataiḥ paramaiḥ su-ghoraiḥ ||
ye tāḍitā bandhana-baddha-pīḍitā vividheṣu vyasaneṣu ca saṃsthitāhi | an-eka āyāsa-sahasra ākulā vicitra-bhaya-dāruṇa-śoka-prāptāḥ ||
te sarvi mucyantv iha bandhanebhyaḥ saṃtāḍitā mucyiṣu tāḍanebhyaḥ | vadhyāś ca saṃyujyiṣu jīvitena vyasana-āgatā nir-bhaya bhontu sarve ||
ye satva kṣut-tarṣa-pipāsa-pīḍitā labhantu te bhojana-pāna-citram | andhāś ca paśyantu vicitra-rūpāṃ badhirāś ca śṛṇvantu mano-jña-ghoṣān ||
nagnāś ca vastrāṇi labhantu citrāṃ daridra-satvāś ca nidhiṃ labhantu | prabhūta-dhana-dhānya-vicitra-ratnaiḥ sarve ca satvāḥ sukhino bhavantu ||
mā kasya-cid bhāvatu duṣkha-vedanāḥ saukhya-anvitāḥ satva bhavantu sarve | abhirūpa-prāsādika-saumya-rūpā an-eka sukha saṃcita nitya bhontu ||
manasa-anna-pānāḥ su-samṛddha-puṇyāḥ saha citta-mātreṇa bhavantu teṣāṃ | vīṇā mṛdaṅgāḥ paṇavāḥ su-ghoṣakāḥ utsā sarāḥ puṣkariṇī taḍāgāḥ ||
suvarṇa-padma-utpala-padminīś ca saha citta-mātreṇa bhavantu teṣām | gandhaṃ ca mālyaṃ ca vilepanaṃ ca vāsaś ca cūrṇaṃ kusumaṃ vicitram ||
triṣ-kāla-vṛkṣebhi pravarṣayantu gṛhṇantu te satva bhavantu hṛṣṭāḥ | kurvantu pūjāṃ daśasū diśāsu a-cintiyāṃ sarva-tathā-gatānām ||
sa bodhi-satvān atha śrāvakāṇāṃ dharmasya bodhi pratisṛṣṭi tasya | nīcāṃ gatiṃ satva vivarjayantu bhavantu aṣṭa-akṣaṇa-vīti-vṛttāḥ ||
āsādayantū jina-rājam uttamaṃ labhantu buddhehi samāgamaṃ sadā | sarvā striyo nitya narā bhavantu śūrāś ca vīrā vidu-paṇḍitāś ca ||
te sarvi bodhāya carantu nityaṃ carantu te pāramitāsu ṣaṭsu | paśyantu buddhān daśasū diśāsu ratna-druma-indreṣu sukha-upaviṣṭān | vaiḍūrya-ratna-āsana-saṃniṣaṇṇān dharmāṃś ca śṛṇvantu prakāśyamānān | iti ||
eṣā saṃkṣepato maitrī ||
dveṣa-samudācāra-prati-pakṣaḥ ||
moha-anuśayasya pratītya-samutpāda-darśanaṃ prati-pakṣaḥ ||
tatra pratītya-samutpādaḥ śāli-stamba-sūtre * abhihitaḥ | tatra + ādhyātmikasya pratītya-samutpādasya hetu-upanibandhaḥ katamaḥ | yad idam a-vidyā-pratyayāḥ saṃskārā yāvaj jāti-pratyayaṃ jarā-maraṇam iti | a-vidyā cen na + abhaviṣyan na + eva saṃskārāḥ prājñāsyanta | evaṃ yāvad yadi jātir na + abhaviṣyan na jarā-maraṇaṃ prājñāsyata | atha satyām a-vidyāyāṃ saṃskārāṇām abhinirvṛttir bhavati | evaṃ yāvaj jātyāṃ satyāṃ jarā-maraṇasya + abhinirvṛttir bhavati | tatra + a-vidyāyā na + evaṃ bhavati | ahaṃ saṃskārān abhinirvartayāmi + iti | saṃskārāṇām apy evaṃ na bhavati | vayam a-vidyayā + abhinirvṛttā iti | evaṃ yāvaj jātyā na + evaṃ bhavati | ahaṃ jarā-maraṇam abhinirvartayāmi + iti | jarā-maraṇasya + api na + evaṃ bhavati | ahaṃ jātyā nirvṛtta iti |atha ca satyām a-vidyāyāṃ saṃskārāṇām abhinirvṛttir bhavati prādur-bhāvaḥ | evaṃ yāvaj jātyāṃ satyāṃ jarā-maraṇasya + abhinirvṛttir bhavati prādur-bhāvaḥ ||
evam ādhyātmikasya pratītya-samutpādasya hetu-upanibandho draṣṭavyaḥ ||
katham ādhyātmikasya pratītya-samutpādasya pratyaya-upanibandho draṣṭavya iti | ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyāt | katam eṣāṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyāt | yad idaṃ pṛthivy--ap-tejo-vāyv-ākāśa-vijñāna-dhātūnāṃ samavāyād ādhyātmikasya pratītya-samutpādasya pratyaya-upanibandho draṣṭavyaḥ ||
tatra + ādhyātmikasya pratītya-samutpādasya pṛthivī-dhātuḥ katama iti | yo * ayaṃ kāyasya saṃśleṣataḥ kaṭhina-bhāvam abhinirvartayaty ayam ucyate pṛthivī-dhātuḥ | yaḥ kāyasya + anuparigrahaṃ kṛtyaṃ karoti ayam ucyate * ab-dhātuḥ | yaḥ kāyasya + aśita-pīta-bhakṣitaṃ paripācayati ayam ucyate tejo-dhātuḥ | yaḥ kāyasya + āśvāsa-praśvāsa-kṛtyaṃ karoty ayam ucyate vāyu-dhātuḥ | yaḥ kāyasya + antaḥ-sauṣirya-bhāvam abhinirvartayaty ayam ucyate ākāśa-dhātuḥ | yo nāma-rūpam abhinirvartayati naḍa-kalāpa-yogena pañca-vijñāna-kāya-saṃprayuktaṃ sa-āsravaṃ ca mano-vijñānam ayam ucyate vijñāna-dhātuḥ ||
a-satsu pratyayeṣu kāyasya + utpattir na bhavati | yadā + ādhyātmikaḥ pṛthivī-dhātur a-vikalo bhavaty evam ap-tejo-vāyv-ākāśa-vijñāna-dhātavaś ca + a-vikalā bhavanti | tataḥ sarveṣāṃ samavāyāt kāyasya + utpattir bhavati ||
tatra pṛthivī-dhātor na + evaṃ bhavati | ahaṃ kāyasya kaṭhina-bhāvam abhinirvartayāmi + iti | ab-dhātor na + evaṃ bhavati | ahaṃ kāyasya + anuparigraha-kṛtyaṃ karomi + iti | tejo-dhātor na + evaṃ bhavati | ahaṃ kāyasya + aśita-pīta-khāditaṃ paripācayāmi + iti | vāyu-dhātor na + evaṃ bhavati | ahaṃ kāyasya + āśvāsa-praśvāsa-kṛtyaṃ karomi + iti | ākāśa-dhātor na + evaṃ bhavati | ahaṃ kāyasya + antaḥ saurṣiryaṃ karomi + iti | vijñāna-dhātor na + evaṃ bhavati | aham ebhiḥ pratyayair janita iti | atha ca satsv eṣu pratyayeṣu kāyasya + utpattir bhavati | tatra pṛthivī-dhātur na + ātmā na satvo na jīvo na jantur na manu-jo na mānavo na strī na pumān na na-puṃsakaṃ | na ca + ahaṃ | na mama | na ca apy anyasya kasya-cit | evam ab-dhātus tejo-dhātur vāyu-dhātur ākāśa-dhātur vijñāna-dhātur na satvo na jīvo na jantur na manu-jo na mānavo na strī na pumān na na-puṃsakaṃ na ca + ahaṃ na mama na ca + apy anyasya kasya-cit ||
tatra + a-vidyā katamā | yā eṣv eva ṣaṭsu dhātuṣv eka-saṃjñā piṇḍa-saṃjñā nitya-saṃjñā dhruva-saṃjñā śāśvata-saṃjñā sukha-saṃjñā ātma-saṃjñā satva-jīva-manu-ja-mānava-saṃjñā | ahaṃ-kāra-mama-kāra-saṃjñā | evam-ādi vividham a-jñānam iyam ucyate * a-vidyā + iti | evam a-vidyāyāṃ satyāṃ viṣayeṣu rāga-dveṣa-mohāḥ pravartante | tatra ye rāga-dveṣa-mohā viṣayeṣv amī ucyante saṃskārā iti | vastu-prati-vijñaptir vijñānaṃ | vijñāna-saha-jāś catvāro * a-rūpiṇa upādāna-skandhās tan nāma-rūpaṃ | catvāri ca mahā-bhūtāni ca + upādāya upādāya r ūpam aikadhyam abhisaṃkṣipya tan nāma-rūpaṃ | nāma-rūpa-saṃniśritāni + indriyāṇi ṣaḍ-āyatanaṃ | trayāṇāṃ dharmāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ | sparśa-anubhavanā vedanā | vedanā-adhyavasānaṃ tṛṣṇā | tṛṣṇā vaipulyam upādānaṃ | upādāna-nirjātaṃ punar-bhava-janakaṃ karma | bhavaḥ | tad-dhetuka-skandha-prādur-bhāvo jātiḥ | skandha-paripāko jarā vināśo maraṇaṃ | mriyamāṇasya mūḍhasya sva-abhiṣvaṅgasya + antar-dāhaḥ śokaḥ | lālapyanaṃ paridevaḥ | pañca-vijñāna-kāya-saṃprayuktam a-śāta-anubhavanaṃ duṣkhaṃ | manasi-kāra-saṃprayuktaṃ mānasaṃ duṣkhaṃ daurmanasyam | ye ca + anyae evam-ādaya upakleśās tae upāyāsāḥ || pe ||
punar a-paraṃ tatve * a-pratipattiḥ mithyā pratipattiḥ a-jñānam a-vidyā | evam a-vidyāyāṃ satyāṃ tri-vidhāḥ saṃskārāḥ abhinirvartante | puṇya-upagā a-puṇya-upagā āniñjya-upagāś ca + imae ucyante * a-vidyā-pratyayāḥ saṃskārā iti | puṇya-upagānāṃ saṃskārāṇāṃ puṇya-upagam eva vijñānaṃ bhavati | a-puṇya-upagānāṃ saṃskārāṇām a-puṇya-upagam eva vijñānaṃ bhavati | āniñjya-upagānāṃ saṃskārāṇām āniñjya-upagam eva vijñānaṃ bhavati | idam ucyate saṃskāra-pratyayaṃ vijñānam iti | evaṃ nāma-rūpaṃ | nāma-rūpa-vivṛddhyā ṣaḍbhir āyatana-dvāraiḥ kṛtya-kriyāḥ pravartante | tan nāma-rūpa-pratyayaṃ ṣaḍ-āyatanam ity ucyate | ṣaḍbhya āyatanebhyaḥ ṣaṭ sparśa-kāyāḥ pravartante * ayaṃ ṣaḍ-āyatana-pratyayaḥ sparśa ity ucyate | yaj-jātīyaḥ sparśo bhavati taj-jātīyā vedanā pravartate | iyaṃ sparśa-pratyayā vedanā + ity ucyate | yas tāṃ vedayati viśeṣeṇa + āsvādayati | abhinandaty adhyavasyaty atyadhitiṣṭhati | sā vedanā-pratyayā tṛṣṇā + ity ucyate | āsvādana-abhinandana-adhyavasānaṃ | mā me priya-rūpa-śāta-rūpair viyogo bhavatv iti | a-parityāgo bhūyo bhūyaś ca prārthanā | idaṃ tṛṣṇā-pratyayam upādānam ity ucyate | evaṃ prārthayamānaḥ punar-bhava-janakaṃ karma samutthāpayati kāyena vācā manasā | ayam upādāna-pratyayo bhava ity ucyate | yā karma-nirjātānāṃ skandhānām abhinirvṛttiḥ sā bhava-pratyayā jātir ity ucyate | yo jāty-abhinirvṛttānāṃ skandhānām upacaya-paripākād vināśo bhavati | tad idaṃ jāti-pratyayaṃ jarā-maraṇam ucyate || pe ||
evam ayaṃ dvādaśa-aṅgaḥ pratītya-samutpādo * anyo-nya-hetuko * anyo-nya-pratyayato | na + eva + a-nityo na nityo | na saṃskṛto na + a-saṃskṛto | na vedayitā | na kṣaya-dharmo na nirodha-dharmo | na vi-rāga-dharmo | an-ādi-kāra-pravṛtto * an-udbhinno * anupravartate nadī-srota-vat ||
atha ca + imāny asya dvādaśa-aṅgasya pratītya-samutpādasya catvāri aṅgāni saṃghāta-kriyāyai hetutvena pravartante | katamāni catvāri | yad uta | a-vidyā tṛṣṇā karma vijñānaṃ ca | tatra vijñānaṃ bīja-sva-bhāvatvena hetuḥ | karma kṣetra-sva-bhāvatvena hetuḥ | a-vidyā tṛṣṇā ca kleśa-sva-bhāvatvena hetuḥ | karma-kleśā vijñāna-bījaṃ saṃjanayanti | tatra karma vijñāna-bījasya kṣetra-kāryaṃ karoti | tṛṣṇā vijñāna-bījaṃ snehayati | a-vidyā vijñāna-bījam avakirati | a-satāṃ yeṣāṃ pratyayānāṃ bījasya + abhinirvṛttir na bhavati ||
tatra karmaṇo na + evaṃ bhavati | ahaṃ vijñāna-bījasya kṣetra-kāryaṃ karomi + iti | tṛṣṇāyā api na + evaṃ bhavati |ahaṃ vijñāna-bījaṃ snehayāmi + iti | a-vidyāyā api na + evaṃ bhavati | ahaṃ vijñāna-bījam avakirāmi + iti | vijñāna-bījasya + api na + evaṃ bhavaty aham ebhiḥ pratyayair janita iti | api tu vijñāna-bīje karma-kṣetra-pratiṣṭhite tṛṣṇā-sneha-abhiṣyandite * a-vidyā-avakīrṇe tatra tatra + utpatty-āyatana-sandhau mātuḥ kukṣau virohati | nāma-rūpa-aṅkurasya + abhinirvṛttir bhavati | sa ca nāma-rūpa-aṅkuro na svayaṃ-kṛto na para-kṛto na + ubhaya-kṛto na + īśvara-ādi-nirmito na kāla-pariṇāmito na ca + eka-kāraṇa-adhīno na + apy a-hetu-samutpannaḥ | atha ca mātā-pitṛ-saṃyogād ṛtu-samavāyād anyeṣāṃ ca pratyayānāṃ samavāyād āsvāda-anupraviddhaṃ vijñāna-bījaṃ mātuḥ kukṣau nāma-rūpa-aṅkura-bījam abhinirvartayati | a-svāmikeṣu dharmeṣv a-mameṣv a-parigraheṣv a-praty-arthikeṣv ākāśa-sameṣu māyā-lakṣaṇa-sva-bhāveṣu hetu-pratyayānām a-vaikalyāt ||
tad yathā pañcabhiḥ kāraṇaiś cakṣur-vijñānam utpadyate | katamaiḥ pañcabhiḥ ||
cakṣuś ca pratītya rūpaṃ ca + ālokaṃ ca + ākāśaṃ taj-jaṃ ca manasi-kāraṃ ca pratītya + utpadyate cakṣur-vijñānaṃ ||
tatra cakṣur-vijñānasya cakṣur-āśraya-kṛtyaṃ karoti | rūpam ārambaṇa-kṛtyaṃ karoti | āloko * avabhāsa-kṛtyaṃ karoti | ākāśam an-āvaraṇa-kṛtyaṃ karoti | taj-ja-manasi-kāraḥ samanvāhāra-kṛtyaṃ karoti | asatsv eṣu pratyayeṣu cakṣur-vijñānaṃ na + utpadyate ||
yadā cakṣur ādhyātmikam āyatanam a-vikalaṃ bhavati | evaṃ rūpa-āloka-ākāśa-taj-ja-manasi-kārāś ca + a-vikalā bhavanti | tataḥ sarva-samavāyāc cakṣur-vijñānasya + utpattir bhavati ||
tatra cakṣuṣo na + evaṃ bhavati | ahaṃ cakṣur-vijñānasya + āśraya-kṛtyaṃ karomi + iti | rūpasya + api na + evaṃ bhavati | ahaṃ cakṣur-vijñānasya + ārambaṇa-kṛtyaṃ karomi + iti | ālokasya + api na + evaṃ bhavati | aham avabhāsa-kṛtyaṃ karomi + iti | ākāśasya + api na + evaṃ bhavati | ahaṃ cakṣur-vijñānasya + an-āvaraṇa-kṛtyaṃ karomi + iti | taj-ja-manasi-kārasya + api na evaṃ bhavati | ahaṃ cakṣur-vijñānasya samanvāhāra-kṛtyaṃ karomi + iti | cakṣur-vijñānasya + api na + evaṃ bhavati | aham ebhiḥ pratyayair janita iti | atha ca punaḥ satsv eṣu pratyayeṣu cakṣur-vijñānasya + utpattir bhavati prādur-bhāvaḥ | evaṃ śeṣāṇām indriyāṇāṃ yathā-āyogaṃ kartavyaṃ ||
tatra na kaś-cid dharmo * asmāl lokāt paraṃ lokaṃ saṃkrāmati | asti ca karma-phala-prativijñaptiḥ | hetu-pratyayānām a-vaikalyāt | yathā + agnir upādāna-vaikalyān na jvalati | evam eva karma-kleśa-janitaṃ vijñāna-bījaṃ tatra tatra + utpatty-āyatana-prati-sandhau mātuḥ kukṣau nāma-rūpa-aṅkuram abhinirvartayati | a-svāmikeṣu dharmeṣv a-mameṣv a-parigraheṣv a-praty-arthikeṣv ākāśa-sameṣu māyā-lakṣaṇa-sva-bhāveṣu hetu-pratyayānām a-vaikalyāt ||
tan na + ādhyātmikaḥ pratītya-samutpādaḥ pañcabhiḥ kāraṇair draṣṭavyaḥ ||
katamaiḥ pañcabhiḥ | na śāśvatato na + ucchedato na saṃkrāntitaḥ | parītta-hetuno vipula-phala-abhinirvṛttitas tat-sadṛśa-anuprabandhataś ca + iti ||
kathaṃ na śāśvatataḥ | yasmād anye māraṇa-antikāḥ skandhā anyae aupapatty-aṃśikāḥ | na tu yae eva māraṇa-antikāḥ skandhās tae eva + aupapatty-aṃśikāḥ skandhā | api tu māraṇa-antikāś ca skandhā nirudhyamānā aupapatty-aṃśikāḥ skandhāś ca prādur-bhavanti | ato na śāśvatataḥ ||
kathaṃ na + ucchedataḥ | na ca niruddheṣu skandheṣu aupapatty-aṃśikāḥ skandhāḥ prādur-bhavanti na + apy a-niruddheṣu | api tu māraṇa-antikāś ca skandhā nirudhyante aupapatty-aṃśikāś ca prādur-bhavanti | tulā-daṇḍa-unnāma-avanāma-vat | ato na + ucchedataḥ ||
kathaṃ na saṃtrāntitaḥ | vi-sadṛśāt satva-nikāyād * dhi sa-bhāgāḥ skandhā jāty-antare * abhinirvartante | ato na saṃkrāntitaḥ ||
kathaṃ parītta-hetuto vipula-phala-abhinirvṛttitaḥ parīttaṃ karma kriyate | vipulaḥ phala-vipāko * anubhūyate | ataḥ parītta-hetuto vipula-phala-abhinivṛttiḥ ||
kathaṃ tat-sādṛśa-anuprabandhataḥ | yathā vedanīyaṃ karma kriyate | tathā vedanīyo vipāko * anubhūyate | atas tat-sadṛśa-anuprabandhataś ca + iti ||
yaḥ kaś-cid bhadanta śāriputra + imaṃ pratītya-samutpādaṃ bhagavatā samyak-praṇītam evaṃ yathā-bhūtaṃ samyak-prajñayā satata-samitam a-jīvaṃ nir-jīvaṃ yathā-vad a-viparītam a-jātam a-bhūtam a-kṛtam a-saṃskṛtam a-pratigham an-āvaraṇaṃ śivam a-bhayam a-hāryam a-vyayam a-vyupaśamam a-sva-bhāvaṃ paśyati | a-satyatas tucchata ṛktato * a-sārato * aghato * a-nityato duṣkhataḥ śūnyato * an-ātmanaś ca samanupaśyati | sa na pūrva-antaṃ pratisarati | kim aham abhūvam atīte * adhvany āho svin na + abhūvam atīte * adhvani | ko nv aham abhūvam atīte * adhvani ||
a-para-antaṃ vā punar na pratisarati | kiṃ nu bhaviṣyāmy an-āgate * adhvany āho svin na bhaviṣyāmy an-āgate * adhvani | ko nu bhaviṣyāmi + iti | praty-utpannaṃ vā punar na pratisarati | kiṃ svid idaṃ kathaṃ svid idaṃ | ke santaḥ ke bhaviṣyāma iti ||
ārya-daśa-bhūmake * apy uktaṃ | tatra + a-vidyā-tṛṣṇā-upādānaṃ ca kleśa-vartmano * a-vyavacchedaḥ | saṃskārā bhavaś ca karma-vartmano * a-vyavacchedaḥ | pariśeṣaṃ duṣkha-vartmano * a-vyavacchedaḥ | api tu khalu punar yad ucyate * avidyā-pratyayāḥ saṃskārā iti | eṣā pūrva-antiky apekṣā ||
vijñānaṃ yāvad vedanā + iti | eṣā pratyutpannā + apekṣā | tṛṣṇā yāvad bhava iti | eṣā + a-para-antiky apekṣā + ata ūrddhvam asy pravṛttir iti || pe ||
tasya + evaṃ bhavati | saṃyogāt saṃskṛtaṃ pravartate | vi-saṃyogān na pravartate | sāmagryāḥ saṃskṛtaṃ pravartate | vi-sāmagryā na pravartate | hanta vayam evaṃ bahu-doṣa-duṣṭaṃ saṃskṛtaṃ viditvā + asya saṃyogasya + asyāś ca sāmagryā vyavacchedaṃ kariṣyāmo | na ca + atyanta-upaśamaṃ sarva-saṃskārāṇām adhigamiṣyāmaḥ satva-paripācanatāyai | iti ||
idaṃ saṃkṣepān moha-śodhanaṃ ||
iti śikṣā-samuccaye citta-parikarma paricchedo dvādaśamaḥ ||
[XIII. smṛtyupasthānapariccheda]
smṛty-upasthāna-paricchedaḥ trayodaśaḥ | evaṃ karmaṇya-cittaḥ smṛty-upasthānāny avataret ||
tatra + a-śubha-prastāvena kāya-smṛty-upasthānam uktam ||
tad eva ca bheda-leśena dharma-saṃgīti-sūtre * abhihitaṃ | punar a-paraṃ kula-putra bodhi-satva evaṃ kāye smṛtim upasthāpayati | ayaṃ kāyaḥ pāda-pāda-aṅguli-jaṅgha-ūru-trika-udara-nābhi-pṛṣṭha-vaṃśa-hṛdaya-pārśva-pārśvakā-hasta-kalācī-bāhv-aṃśa-grīvā-hanu-lalāṭa-śiraḥ-kapāla-mātra-samūhaḥ karma-bhava-kāraka-upacito nānā-kleśa-saṃkalpa-vikalpa-śata-sahasrāṇām āvāsa-bhūto | bahūni ca + atra dravyāṇi samavahitāni | yad uta | keśa-roma-nakha-danta-asthi-carma-piśita-vapā-snāyu-medo-vaśā-lasīkā-yakṛn-mūtra-purīṣa-āma-āśaya-rudhira-kheṭa-pitta-pūya-siṅghāṇaka-mastaka-luṅgāni | evam bahu-dravya-samūhaḥ | tat ko * atra kāyaḥ | tasya pratyavekṣamāṇasya + evaṃ bhavati | ākāśa-samo * ayaṃ kāyaḥ | sa ākāśa-vat kāye smṛtim upasthāpayati | sarvam etad ākāśam iti paśyati | tasya kāya-parijñāna-hetor na bhūyaḥ kva-cit smṛtiḥ prasarati | na visarati | na pratisarati + iti ||
punar uktaṃ | ayaṃ kāyo na pūrva-antād āgato | na para-ante saṃkrānto na pūrva-anta-a-para-anta-avasthito * anyatra + a-sad-viparyāsa-saṃbhūtaḥ kāraka-vedaka-rahito na + ādy-anta-madhye pratiṣṭhita-mūlaḥ | a-svāmikaḥ | a-mamaḥ | a-parigrahaḥ | āgantukair vyavahārair vyavahriyate kāya iti deha iti bhoga iti āśraya iti śarīram iti kuṇapa iti āyatanam iti | a-sārako * ayaṃ kāyo mātā-pitṛ-śoṇita-śukra-saṃbhūto * a-śuci-pūti-dur-gandha-sva-bhāvo rāga-dveṣa-moha-bhaya-viṣāda-taskara-ākulo nityaṃ śatana-patana-bhedana-vikiraṇa-vidhvansana-dharmā | nānā-vyādhi-śata-sahasra-nīta iti ||
ārya-ratna-cūḍe * apy āha | a-nityo vata + ayaṃ kāyo * a-cira-sthitiko maraṇa-paryavasāna iti jñātvā na kāya-hetor viṣamayā jīvati | sāraṃ ca + eva + ādatte | sa trīṇi sārāṇy ādatte |katamāni trīṇi | kāya-sāraṃ bhoga-sāraṃ jīvita-sāraṃ ca | so * a-nityaḥ kāya iti sarva-satvānāṃ dāsatva-śiṣyatvam abhyupagamya kiṅ-karaṇīyatāyai utsuko bhavati | a-nityaḥ kāya iti sarva-kāya doṣa-vaṅka-śāṭhya-kuhanāṃ na karoti | a-nityaḥ kāya iti jīvitena + āśvāsa-prāpto jīvita-hetor api pāpaṃ karma na karoti | a-nityaḥ kāya iti bhogeṣu tṛṣṇā-adhyavasānaṃ na karoti | sarvasva-parityāgī + iva bhavati + iti ||
punar a-paraṃ kula-putra bodhi-satvaḥ kāye kāya-anudarśana-smṛty-upasthānaṃ bhāvayan sarva-satva-kāyāṃs tatra sva-kāyae upanibadhnāti | evaṃ ca + asya bhavati | sarva-satva-kāyā mayā buddha-kāya-pratiṣṭhāna-pratiṣṭhitāḥ kartavyāḥ | yathā ca tathā-gata-kāye na + āśravas tathā sva-kāya-dharmatāṃ pratyavekṣate | so na + āśrava-dharmatā-kuśalaḥ sarva-satva-kāyān api tal-lakṣaṇān eva prajānāti + ity ādi ||
vīradatta-paripṛcchāyām apy uktam | yad uta + ayaṃ kāyo * anupūrva-samudāgato * anupūrva-vināśo parama-aṇu-saṃcayaḥ śuṣira unnāma-avanāmau nava-vraṇa-mukha-roma-kūpa-srāvī valmī-kava-dāsī-viṣa-nivāsaḥ [doubtful] | a-jāta-śatruḥ | markaṭa-van mitra-drohī | ku-mitra-vad vi-saṃvādana-ātmakaḥ | phena-piṇḍa-vat prakṛti-dur-balaḥ | udaka-budbuda-vad utpanna-bhagna-vilīnaḥ | marīci-vad vipralambha-ātmakaḥ | kadalī-van nibhujyamānā-sārakaḥ | māyā-vad vañcana-ātmakaḥ | rāja-vad ājñā-bahulaḥ | śatru-vad avatāra-prekṣī | cora-vad a-viśvasanīyaḥ | vadhya-ghātaka-vad an-anuvītaḥ | a-mitra-vad a-hita-eṣī | vadhaka-vat prajñā-jīvita-antarāya-karaḥ | śūnya-grāma-vad ātma-virahitaḥ | kulāla-bhāṇḍa-vad bhedana-paryantaḥ | mūtoḍī-van nānā-a-śuci-paripūrṇaḥ | medaka-sthālī-vad a-śuci-srāvī || pe ||
vraṇa-vad ghaṭṭana-a-sahiṣṇuḥ | śalya-vat tudana-ātmakaḥ | jīrṇa-gṛha-vat prati-saṃskāra-dhāryaḥ | jīrṇa-yāna-pātra-vat prati-saṃskāra-vāhyaḥ | āma-kumbha-vad yatna-anupālyaḥ || pe ||
nadī-taṭa-vṛkṣa-vac cala-a-calaḥ | mahā-nadī-sroto-van maraṇa-samudra-paryavasānaḥ | āgantuka-āgāra-vat sarva-duṣkha-nivāsaḥ | a-nātha-śālā-vad a-parigṛhītaḥ | cāraka-pāla-vad utkoca-sādhyaḥ || pe ||
bāla-dāraka-vat satata-paripālyaḥ ||
punar āha | evaṃ-vidhaṃ kāyam a-caukṣa-rāśiṃ | rūpa-abhimānī bahu manyate yaḥ | prajñāyamānaḥ sa hi bāla-buddhiḥ viṣṭhā-ghaṭaṃ yāti vahan vi-cetāḥ ||
pūya-prakāraṃ vahate * asya nāsā | vaktraṃ ku-gandhaṃ vahate sadā ca | cikkās tathā + akṣṇoḥ krimi-vac ca jantoḥ | kas tatra rāgo bahu-mānatā vā ||
aṅgāram ādāya yathā hi bālo | ghṛṣyed ayaṃ yāsyati śukla-bhāvam | yāti kṣayaṃ na + eva tu śukla-bhāvaṃ bālasya buddhir vitathā + abhimānā ||
evaṃ hi yaḥ caukṣa-matir manuṣyaḥ caukṣaṃ kariṣye * aham idaṃ śarīram | su-udvartitaṃ tīrtha-śata-abhiṣiktaṃ yāti kṣayaṃ mṛtyu-vaśād a-caukṣam ||
tathā prabhaṅguraḥ | prasravan bodhi-satvena kāyaḥ pratyavekṣitavyo nava vraṇa-mukhair yāvat | āvāso bodhi-satvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ | aśīti-krimi-kula-sahasrāṇām || pe ||
para-bhojano bodhi-satvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ | vṛka-śṛgāla-śva-piśita-aśināṃ | yantra-upamo bodhi-satvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ | asthi-snāyu-yantra-saṃghāta-vinibaddhaḥ | a-sva-adhīno bodhi-satvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ anna-pāna-saṃbhūta iti vistaraḥ ||
tatra + eva jñeyaṃ | vedanā smṛty-upasthānaṃ tu yathā tāvad ārya-ratna-cūḍa-sūtre | iha kula-putra bodhi-satvo vedanāsu vedanā-anupaśyanā-smṛty-upasthānaṃ bhāvayan vedita-sukha-āśriteṣu satveṣu mahā-karuṇāṃ pratilabhate | evaṃ ca pratisaṃśikṣate | tat sukhaṃ yatra veditaṃ na + asti sa sarva-satva-vedita-prahāṇāya vedanāsu vedanā-smṛty-upasthānaṃ bhāvayati | vedita-nirodhāya ca satvānāṃ saṃnāhaṃ saṃnahyati | ātmanā ca vedita-nirodhaṃ na + arpayati | sa yāṃ kāṃ-cid vedanāṃ vedayate tāṃ sarvāṃ mahā-karuṇā-parigṛhītāṃ vedayate | sa yadā sukhāṃ vedanāṃ vedayate tadā rāga-cariteṣu satveṣu mahā-karuṇāṃ pratilabhate ātmanaś ca rāga-anuśayaṃ pratijahāti | yadā duṣkhāṃ vedanāṃ vedayate tadā dveṣa-cariteṣu satveṣu mahā-karuṇāṃ pratilabhate ātmanaś ca doṣa-anuśayaṃ prajahāti | yadā + a-duṣkha-a-sukhāṃ vedanāṃ moha-cariteṣu satyeṣu mahā-karuṇāṃ pratilabhate | ātmanaś ca moha-anuśayaṃ prajahāti | sa sukhāyāṃ vedanāyāṃ na + anunīyate | anunaya-samudghātaṃ ca + arjayati | duṣkhāyāṃ vedanāyāṃ na pratihanyate pratigha-samudghātaṃ ca + arjayati | a-duṣkha-a-sukhāyāṃ vedanāyāṃ na + a-vidyā-gato bhavati | a-vidyā-samudghātaṃ ca + arjayati | sa yāṃ kāñ-cid vedanāṃ vetti sarvāṃ tām a-nitya-veditāṃ vetti | sarvāṃ tāṃ duṣkha-veditāṃ vetti | an-ātma-veditāṃ vetti | sa sukhāyāṃ vedanāyām a-nitya-vedito bhavati | duṣkhāyāṃ vedanāyāṃ śalya-vedito bhavati | a-duṣkha-a-sukhāyāṃ vedanāyāṃ śānti-vedito bhavati | iti hi yat sukhaṃ tad a-nityaṃ yad duṣkhaṃ sukham eva tat | yad a-duṣkha-a-sukhaṃ tad an-ātmakam ity ādi ||
ārya-akṣayamati-sūtre * apy uktaṃ | duṣkhayā vedanayā spṛṣṭaḥ sarva-pāpa-a-kṣaṇa-upapanneṣu satveṣu mahā-karuṇām utpādayati || pe ||
api tu khalu punar abhiniveśo vedanā parigraho vedanā + upādānaṃ vedanā + upalambho vedanā viparyāso vedanā vikalpo vedanā + ity ādi ||
dharma-saṃgīti-sūtre * apy uktaṃ ||
vedanā-anubhavaḥ proktaḥ | kena + asāv anubhūyate | vedako vedanād anyaḥ pṛthag-bhūto na vidyate ||
evaṃ smṛtir upastheyā vedanāyāṃ vicakṣaṇaiḥ | yathā bodhis tathā hy eṣā śāntā śuddhā prabhāsvarā ||
etat samāsato vedanā-smṛty-upasthānam ||
citta-smṛty-upasthānaṃ tu yathā + ārya-ratna-kūṭe | sa evaṃ cittaṃ parigaveṣate | katarat tu cittaṃ | rajyati vā duṣyati vā muhyati vā | kim atītam an-āgataṃ praty-utpannaṃ vā + iti | tatra yad atītaṃ tat kṣīṇaṃ | yad an-āgataṃ tad a-saṃprāptaṃ | pratyutpannasya sthitir na + asti | cittaṃ hi kāśyapa na + adhyātmaṃ na bahir-dhā na + ubhayam antareṇa + upalabhyate | cittaṃ hi kāśyapa + a-rūpam a-nidarśanam a-pratigham a-vijñaptikam a-pratiṣṭham a-niketaṃ | cittaṃ hi kāśyapa sarva-buddhair na dṛṣṭaṃ | na paśyanti na drakṣyanti yat sarva-buddhair na dṛṣṭaṃ |na paśyanti na drakṣyanti | kīdṛśas tasya pracāro draṣṭavyaḥ | anyatra vitatha-patitayā saṃjñayā dharmāḥ pravartante | cittaṃ hi kāśyapa māyā-sadṛśam a-bhūta-parikalpanayā vividhām upapattiṃ parigṛhṇāti || pe ||
cittaṃ hi kāśyapa nadī-srotaḥ-sadṛśam an-avasthitam utpanna-bhagna-vilīnaṃ | cittaṃ hi kāśyapa dīpa-arcciḥ-sadṛśaṃ hetu-pratyayatayā pravartate | cittaṃ hi kāśyapa vidyut-sadṛśaṃ kṣaṇa-bhaṅga-an-avasthitam | cittaṃ hi kāśyapa + ākāśa-sadṛśam āgantukaiḥ kleśair upakliśyate | pe ||
cittaṃ hi kāśyapa pāpa-mitra-sadṛśaṃ sarva-duṣkha-saṃjananatayā | pe | cittaṃ hi kāśyapa matsya-baḍiśa-sadṛśaṃ duṣkhe sukha-saṃjñayā | tathā nīla-makṣikā-sadṛśam a-śucau śuci-saṃjñayā | cittaṃ hi kāśyapa praty-arthika-sadṛśaṃ vividha-kāraṇa-ākaraṇatayā | cittaṃ hi ojo-hāra-yakṣa-sadṛśaṃ sadā vivara-gaveṣaṇatayā | evaṃ cora-sadṛśaṃ sarva-kuśala-mūla-muṣaṇatayā | cittaṃ hi kāśyapa rūpa-ārāmaṃ pataṅ-ga-netra-sadṛśaṃ | cittaṃ hi kāśyapa śabda-ārāmaṃ saṃgrāma-bherī-sadṛśaṃ | cittaṃ hi kāśyapa gandha-ārāmaṃ varāha iva + a-śuci-madhye | cittaṃ hi kāśyapa rasa-ārāmaṃ ratha-avaśeṣa-bhoktṛ-ceṭī-sadṛśaṃ | cittaṃ hi kāśyapa sparśa-ārāmaṃ makṣikā + iva taila-pātre | cittaṃ hi kāśyapa parigaveṣyamāṇaṃ na labhyate | yan na labhyate tan na + upalabhyate | yan na + upalabhyate tan na + eva + atītaṃ na + an-āgataṃ na praty-utpannaṃ | yan na + eva + atītaṃ na + an-āgataṃ na praty-utpannaṃ tat try-adhva-samatikrāntaṃ | yat try-adhva-samatikrāntaṃ tan na + iva + asti na na + asti + ity ādi ||
ārya-ratna-cūḍa-sūtre * apy āha | sa cittaṃ parigaveṣamāṇo na + ādhyātmaṃ cittaṃ samanupaśyati | na bahir-dhā cittaṃ samanupaśyati |na skandheṣu cittaṃ samanupaśyati | na dhātuṣu cittaṃ samanupaśyati | na + āyataneṣu cittaṃ samanupaśyati | sa cittam a-samanupaśyaṃś citta-dhārāṃ paryeṣate | kutaḥ cittasya + utpattir iti | tasya + evaṃ bhavati ālambane sati cittam utpadyate | tat kim anyad ālambanam | atha yad eva + ālambanaṃ tad eva cittaṃ | yadi tāvad anyad ālambanam anyac cittaṃ | tad dvi-cittatā bhaviṣyati | atha yad eva + ālambanaṃ tad eva cittaṃ | tat kathaṃ cittaṃ cittaṃ samanupaśyati | na hi cittaṃ cittaṃ samanupaśyati | tad yathā na tayā + eva + asi-dhārayā sā + eva + asi-dhārā śakyate chettum | na tena + eva + aṅguly--agreṇa tad eva + aṅguly--agraṃ spraṣṭuṃ śakyate | na + eva cittena tad eva cittaṃ śakyate draṣṭum || pe ||
punar a-paraṃ kula-putra yad upadruta-pradruta-an-avasthita-pracārasya vānara-māruta-sadṛśasya | pe | dūraṃ-gama-cāriṇo * a-śarīrasya laghu-parivartino viṣaya-lolasya ṣaḍ-āyatana-go-carasya + a-para-a-para-saṃprayuktasya cittasya + avasthānām eka-agratā + a-śaraṇam a-viśaraṇaṃ śamathā + eka-agratā + a-vikṣepa ity ucyate cittasya smṛtir iti ||
ārya-akṣayamati-sūtre * apy uktaṃ |viṭhapanāyāṃ mayā yogaḥ karaṇīyaḥ | iyaṃ ca citta-dharmatā na vihātavyā | tatra katamā citta-dharmatā | katamā viṭhapanā | māyā-upamaṃ cittam iyam ucyate citta-dharmatā | yat punaḥ sarvasvaṃ parityajya sarva-buddha-kṣetra-pariśuddhaye pariṇāmayati + iti + iyam ucyate viṭhapanā + ity ādi ||
dharma-smṛty-upasthānaṃ tu ||
yathā tāvad atra + āha | dharme dharma-anudarśī viharan bodhi-satvo na kañ-cid dharmaṃ samanupaśyati | yato na buddha-dharmā yato na bodhiḥ | yato na mārgo yato na niḥ-saraṇaṃ | sa sarva-dharma-a-niḥ-saraṇam iti viditvā + an-āvaraṇaṃ nāma mahā-karuṇā-samādhiṃ samāpadyate | sa sarva-dharmeṣu sarva-kleśeṣu ca kṛtrima-saṃjñāṃ pratilabhate | niḥ-kleśā ete dharmā | na + ete sa-kleśāḥ | tat kasya hetoḥ | tathā hy ete nīta-arthe samavasaranti | na + asti kleśānāṃ saṃcayo | na rāśī-bhāvaḥ | na rāga-bhāvo na dveṣa-bhāvo na moha-bhāva | eṣām eva kleśānām avabodhād bodhiḥ | yat sva-bhāvāś ca kleśās tat sva-bhāvā bodhir ity evaṃ smṛtim upasthāpayati + iti ||
ārya-ratna-cūḍe * apy uktam | iha kula-putra bodhi-satvasya dharme dharma-anupaśyanā smṛty-upasthānena viharata evaṃ bhavati | dharmā eva + utpadyamānā utpadyante | dharmā eva nirudhymānā nirudhyante ||
na punar atra kaś-cid ātma-bhāve satvo vā jīvo vā jantur vā poṣo vā puruṣo vā pudgalo vā manu-jo vā yo jāyate vā jīryate vā cyavate vā + utpadyate vā | eṣā dharmāṇāṃ dharmatā | yadi samudānīyante | samudāgacchanti | atha na samudānīyante na samudāgacchanti | yādṛśāḥ samudānīyante tādṛśāḥ samudāgacchanti kuśalā vā + a-kuśalā vā aniñjyā vā | na + asti dharmāṇāṃ samudānetā | na ca + a-hetukānāṃ dharmāṇāṃ kā-cid utpattir ity ādi ||
tatra + eva + āha | sa kiyad-gambhīrān api dharmān pratyavekṣamāṇas tāṃ sarva-jñatā-bodhi-citta-anusmṛtiṃ na vijahāti ||
ārya-lalita-vistara-sūtre * apy uktam | saṃskāra a-nitya a-dhruvā āma-kumbha-upama-bhedana-ātmakāḥ | para-kelika-yācita-upamāḥ pāṃśu-nagara-upamatā ca kālikā ||
saṃskāra pralopa dharmime varṣa-kāli calitaṃ vilepanaṃ | nadi-kūla iva sa-vālukaṃ pratyaya-adhīna sva-bhāva-dur-balāḥ ||
saṃskāra pradīpa arci-vat kṣipra-utpatti nirodha-dharmakāḥ | an-avasthita-māruta-upamāḥ phena-piṇḍā-vad a-sāra-dur-balāḥ ||
saṃskāra nir-īha śūnyakāḥ kadalī-skandha-samā nirīkṣataḥ | māyā-upama citta-mohanā bāla-ullāpana-rikta-muṣṭi-vat ||
hetūbhi ca pratyayebhi vā sarva saṃskāra-gataṃ pravartate | anyo-nya-pratītya-hetutaḥ tad idaṃ bāla-jano na budhyate ||
yathā muñja pratītya balba-jaṃ rajju vyāyāma-balena vartitā | ghaṭi-yantra sa-cakra vartate teṣv eka-ekaśu na + asti vartanā ||
tatha sarva-bhava-aṅga-vartanī anyo-nya-upacayena niḥśritā | eka-ekaśu teṣu vartanī pūrva-a-para-antato na + upalabhyate ||
bījasya sato yathā + aṅkuro na ca yo bīja sa ca + eva aṅkuro | na ca anya tato na ca + eva tat | evam an-uccheda a-śāśvata dharmatā ||
saṃskāra a-vidya-pratyayāḥ te ca saṃskāra na santi tatvataḥ | saṃskāra a-vidya ca + eva hi śūnya ete prakṛtī nir-īhakāḥ ||
mudrāt prati-mudra dṛśyate mudra-saṃkrānti na ca + upalabhyate | na ca tatra na ca + eva sānyato evaṃ saṃskār-an-uccheda-śāśvatāḥ ||
cakṣuś ca pratītya rūpataḥ cakṣu vijñānam iha + upajāyate | na ca cakṣuṣi rūpa-niśritaṃ rūpa-saṃkrānti na ca + eva cakṣuṣi ||
nairātmya-śubhāś ca dharmime te punar ātmā + iti śubhāś ca kalpitāḥ | viparītam a-sad-vikalpitaṃ cakṣu-vijñāna tato upajāyate ||
vijñāna nirodha-saṃbhavaṃ vijña utpāda-vyayaṃ vipaśyati | a-kahiñ-ci gatam an-āgataṃ śūnya māyā-upama yogi paśyati ||
araṇiṃ yatha ca + uttara-araṇiṃ hasta-vyāyāma-trayebhi saṃgatiṃ | iti pratyayato * agni jāyate jātu kṛtu-kāryu laghū nirudhyate ||
atha paṇḍitu kaś-ci mārgate kuta yam āgatu kutra yāti vā | vidiśo diśi sarva mārgato na gatir na + apy a-gatiś ca labhyate ||
skandha-āyatanāni dhātavaḥ tṛṣṇa a-vidyā iti karma-pratyayāḥ | sāmagri tu satva-sūcanā sā ca parama-arthatu na + upalabhyate ||
kaṇṭha-oṣṭha pratītya tālukaṃ jihva parivartir avarti akṣarā | na ca kaṇṭha-gatā na tālukaiḥ akṣara-eka-eka tu na + upalabhyate ||
sāmagri-pratītyaś ca sā vācam anubudhi-vaśena niścarī | mana-vāca a-dṛśya-rūpiṇī bāhyato * abhyantari na + upalabhyate ||
utpāda-vyayaṃ vipaśyato vāca-ruta-ghoṣa-svarasya paṇḍitāḥ | kṣaṇikāṃ vaśikāṃ tad īdṛśīṃ sarva-vācaḥ pratiśrutaka-upamāḥ ||
yatha tantri pratītya dāru ca hasta-vyāyāma-trayebhi saṃgatim | tuṇa-vīṇa-su-ghoṣaka-ādibhiḥ śabdo niścarate tad-udbhavaḥ ||
atha paṇḍitu kaś-ci mārgate kuto * ayam āgatu kutra yāti vā | vidiśo diśa sarva-mārgataḥ śabdam an-āgamanaṃ na labhyate ||
tatha hetubhi pratyayebhi ca sarva-saṃskāra-gataṃ pravartate | yogī puna bhūta-darśanāt śūnya saṃskāra nir-īha paśyati ||
skandha-āyatanāni dhātavaḥ śūnya-adhyātmika śūnya-bāhyakāḥ | satva-ātma-viviktana-ālayāḥ dharma-ākāśa-sva-bhāva-lakṣaṇāḥ ||
loka-nātha-vyākaraṇe * apy uktam ||
śūnyā a-nāmakā dharmāḥ nāma kiṃ paripṛcchasi | śūnyatā na kva-cid devā na nāgā na + api rākṣasāḥ ||
manuṣyā vā + a-manuṣyā vā sarve tu eṣa vidyate | nāmnā hi nāmatā śūnyā nāmni nāma na vidyate ||
a-nāmakāḥ sarve dharmāḥ nāmnā tu paridīpitāḥ ||
yo hi sva-bhāvo nāmno vai na sa dṛṣṭo na ca śrutaḥ | na ca + utpanno niruddho vā kasya nāma + iha pṛcchasi ||
vyavahāra-kṛtaṃ nāma prajñaptir nāma-darśitā | ratna-citro hy ayaṃ nāmnā ratna-uttama-para iti ||
iti śikṣā-samuccaye smṛty-upasthāna-paricchedas trayodaśaḥ ||
[XIV. ātmabhāvapariśuddhi]
ātma-bhāva-pariśuddhiḥ paricchedaś caturdaśaḥ ||
uktāni smṛty-upasthānāni | evaṃ yogya-citto daśasu dikṣu śeṣasya jagato duṣkha-sāgara-uddharaṇa-abhisaṃbodhy-upāyo vyoma-paryanta-traikālya-sarva-dharma-vaśa-vartitvāya + eva tu punaḥ sarva-dharma-śūnyatām avataret | evaṃ hi pudgala-śūnyatā siddhā bhavati | tataś ca chinna-mūlatvāt kleśā na samudācaranti ||
yathā + uktam ārya-tathā-gata-guhya-sūtre | tad yathā + api nāma śāntamate vṛkṣasya mūla-chinnasya sarva-śākhā patra-palāśāḥ śuṣyanti | evam eva śāntamate sat-kāya-dṛṣṭy-upaśamāt sarva-kleśā upaśāmyanti + iti ||
śūnyatā-bhāvanā-anuśaṃsās tv a-paryantāḥ ||
yathā tāvac candra-pradīpa-sūtre | so * asau śikṣa na jātu traśatī su-gatānāṃ | so * asau śūru na jātu istriṇāṃ vaśam etī | so * asau sāsani prīti vindate su-gatānāṃ | yo * asau dharma-sva-bhāva jānatī su-praśāntaṃ ||
so * asau na + iha cireṇa bheṣyate dvi-pada-indraḥ | so * asau vaidya-bhiṣak bheṣyate sukha-dātā | so * asau uddhari śalya sarvaśo dukhitānāṃ |yo * asau dharma-sva-bhāva jānatī su-praśāntaṃ ||
so * asau kṣānti-balena udgato nara-candraḥ | so * asau loṣṭaka-daṇḍa tāḍito na ca kupyī | so * asau chidyati aṅgam aṅgaśo na ca kṣubhyo | yo * asau dharma-sva-bhāva jānatī su-praśāntaṃ ||
na + asau durgatiṣū patiṣyatī anuvyañjana | nityaṃ lakṣaṇa-dhāri bheṣyatī abhirūpaḥ | pañcyo tasya abhijña bhāvitā ima nityaṃ | purataḥ so su-gatāna sthāsyatī sa ca śūra | ity ādi ||
bhagavatyām apy uktaṃ | punar a-paraṃ śāriputra bodhi-satvena mahā-satvena buddha-kāyaṃ niṣpādayitu-kāmena dvātriṃśan-mahā-puruṣa-lakṣaṇāny aśītiṃ ca + anuvyañjanāni pratilabdhu-kāmena sarvatra jātau jāti-smaratāṃ bodhi-citta-a-vipraṇāśatāṃ bodhi-satva-caryā + a-saṃpramoṣatāṃ pratilabdhu-kāmena sarva-pāpa-mitra-pāpa-sahāyān vivarjayitu-kāmena sarva-buddha-bodhi-satva-kalyāṇa-mitrāṇy ārāgayitu-kāmena sarva-māra-māra-kāyika-devatā-nirjetu-kāmena sarva-āvaraṇī yāni śodhayitu-kāmena sarva-dharma-an-āvaraṇatāṃ pratilabdhu-kāmena prajñā-pāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ | punar a-paraṃ śāriputra bodhi-satvena mahā-satvena ye daśasu dikṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti te me varṇaṃ bhāṣerann iti prajñā-pāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ | punar a-paraṃ śāriputra bodhi-satvena mahā-satvena + eka-citta-utpādena pūrvasyāṃ diśi gaṅgā-nadī-vālukā-upamān loka-dhātūn samatikramitu-kāmena | pe | evaṃ sarva-dikṣu prajñā-pāramitāyāṃ śikṣitavyam ity ādy iti [doubtful] vistaraḥ ||
tatra yathā nir-ātmānaś ca sarva-dharmāḥ | karma-phala-saṃbandha-a-virodhaś ca niḥ-sva-bhāvatā ca yathā-dṛṣṭa-sarva-dharma-a-virodhaś ca | tathā pitṛ-putra-samāgame darśitam | ṣaḍ-dhātur ayaṃ mahā-rāja puruṣaḥ ṣaṭ-sparśa-āyatanaḥ | aṣṭādaśa-mana-upavicāraḥ | ṣaḍ-dhātur ayaṃ mahā-rāja puruṣa iti | na khalu punar etad yuktaṃ | kiṃ vā + etad pratītya + uktaṃ ṣaḍ ime mahā-rāja dhātavaḥ | katame ṣaṭ | tad yathā pṛthivī-dhātur ab-dhātus tejo-dhātur vāyu-dhātur ākāśa-dhātur vijñāna-dhātuś ca | ime mahā-rāja ṣaḍ dhātavaḥ ||
yāvat ṣaḍ imāni mahā-rāja sparśa-āyatanāni | katamāni ṣaṭ | cakṣuḥ sparśa-āyatanaṃ rūpāṇāṃ darśanāya | śrotraṃ sparśa-āyatanaṃ śabdānāṃ śravaṇāya | ghrāṇaṃ sparśa-āyatanaṃ gandha-ārāma-āghrāṇāya | jihvā sparśa-āyatanaṃ rasānām āsvādanāya | kāya-sparśa-āyatanaṃ spraṣṭavyānāṃ sparśanāya | manaḥ-sparśa-āyatanaṃ dharmāṇāṃ vijñānāya | imāni ca mahā-rāja ṣaṭ sparśa-āyatanāni || pe ||
aṣṭādaśa + ime mahā-rāja mana-upavicārāḥ | katame * aṣṭādaśa | iha puruṣaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā | saumanasya-daurmanasya-upekṣā-sthānīyāny upavicarati | evaṃ śrotra-ādiṣu vācyaṃ | tena praty-ekam indriya-ṣaṭkena saumanasya-ādi-trayāṇāṃ bhedād aṣṭādaśa mana-upavicārā bhavanti | pe | katamaś ca mahā-rāja + ādhyātmikaḥ pṛthivī-dhātuḥ | yat kiñ-cid asmin kāye * adhyātmaṃ kakkhaṭatvaṃ khara-gatam upāttaṃ | tat punaḥ katamat | tad yathā | keśā romāṇi nakhā dantā ity ādi | ayam ucyate + ādhyātmikaḥ pṛthivī-dhātuḥ ||
katamaś ca mahā-rāja bāhyaḥ pṛthivī-dhātuḥ | yat kiñ-cid bāhyaṃ kakkhaṭvaṃ khara-gatam anupāttam ayam ucyate bāhyaḥ pṛthivī-dhātuḥ | tatra mahā-rāja + ādhyātmikaḥ pṛthivī-dhātur utpadyamāno na kutaś-cid āgacchati nirudhyamāno na kva-cit saṃnicayaṃ gacchati | bhavati mahā-rāja sa samayo yat strī adhyātmam ahaṃ strī + iti kalpayati | sā + adhyātmam ahaṃ strī + iti kalpayitvā bahir-dhā puruṣaṃ puruṣa iti kalpayati | sā bahir-dhā puruṣaṃ puruṣa iti kalpayitvā saṃraktā satī bahir-dhā puruṣeṇa sārdhaṃ saṃyogam ākāṅkṣate | puruṣo * adhyātmaṃ puruṣo * asmi + iti kalpayati + iti pūrva-vat | tayoḥ saṃyoga-ākāṅkṣayā saṃyogo bhavati | saṃyoga-pratyayāt kalalaṃ jāyate | tatra mahā-rāja yaś ca saṃkalpo yaś ca saṃkalpayitā | ubhayam etan na saṃvidyate | striyāṃ strī na saṃvidyate | puruṣe puruṣo na saṃvidyate | iti hy a-sann a-sad-bhūtaḥ saṃkalpo jātaḥ | so * api saṃkalpā-sva-bhāvena na saṃvidyate | yathā saṃkalpas tathā saṃyogo * api kalalam api sva-bhāvena na saṃvidyate | yaś ca sva-bhāvato na saṃvidyate tat kathaṃ kakkhaṭatvaṃ janayiṣyati | iti hi mahā-rāja saṃkalpaṃ jñātvā kakkhaṭatvaṃ veditavyaṃ yathā kakkhaṭatvam utpadyamānaṃ na kutaś-cid āgacchati | nirudhyamānaṃ na kva-cit saṃnicayaṃ gacchati + iti | bhavati mahā-rāja samayo yad ayaṃ kāyaḥ śmaśāna-paryavasāno bhavati | tasya tat kakkhaṭatvaṃ saṃklidyamānaṃ nirudhyamānaṃ na pūrvāṃ diśaṃ gacchati | na dakṣiṇāṃ | na paścimāṃ | na + uttarāṃ | na + ūrdhvaṃ | na + adho | na tu vi-diśaṃ gacchati | evaṃ mahā-rāja + ādhyātmikaḥ pṛthivī-dhātur draṣṭavyaḥ | bhavati mahā-rāja sa samayo yadā + ākāśī-bhūte loka-saṃniveśe brāhmaṃ vimānaṃ saṃtiṣṭhate mahā-ratna-mayaṃ | tan mahā-rāja kakkhaṭatvam utpadyamānaṃ na kutaś-cid āgacchati | cakra-vāḍa-mahā-cakra-vāḍāḥ saṃtiṣṭhante dṛḍhāḥ sārā eka-ghanā vajra-mayās teṣām api kakkhaṭatvam utpadyamānaṃ na kutaś-cid āgacchati | sumeravaḥ parvata-rājāno yugaṃ-dharā nimiṃ-dharā īśā-dharā yāvat kāla-parvatāḥ saṃtiṣṭhante | sarvaś ca tri-sāhasra-mahā-sāhasro loka-dhātuḥ saṃtiṣṭhate | catur-aśītir yojana-sahasrāṇy udvedhena | madhye ca + aṣṭaṣaṣṭiṃ yojana-śata-sahasraṃ mahā-pṛthivī saṃtiṣṭhate | tad api mahā-rāja kakkhaṭatvaṃ samudāgacchat kutaś-cid āgacchati | bhavati mahā-rāja sa samayo yadā + ayaṃ lokaḥ saṃvartate | tadā + iyaṃ mahā-pṛthivī agninā vā dahyate * adbhir vā klidyate vāyunā vā vikīryate | tasyā agninā dahyamānāyā maṣir api na prajāyate tad yathā + api nāma sarpiṣo vā tailasya vā + agninā dahyamānasya na maṣir na chāyikā prajñāyate evam eva + asyās tri-sāhasra-mahā-sāhasrāyā loka-dhātor agninā dahyamānāyā na + eva maṣir na chāyikā + avaśiṣṭā prajñāyate | evam adbhir lavaṇa-vilaya-vad vāyunā vairambha-vāta-abhihata-śakunta-vat pṛthivyāṃ na kiñ-cid avaśiṣṭaṃ prajñāyatae iti paṭhyate | tatra mahā-rāja pṛthivī-dhātor utpādo * api śūnyaḥ vyayo * api śūnya utpanno * api pṛthivī-dhātuḥ sva-bhāva-śūnya | iti hi mahā-rāja pṛthivī-dhātuḥ pṛthivī-dhātutvena na + upalabhyate * anyatra vyavahārāt | so * api vyavahāro na strī na puruṣaḥ | evam eva + etan mahā-rāja yathā-bhūtaṃ samyak-prajñayā draṣṭavyaṃ | tatra katamo * ab-dhātuḥ | yad idam asmin kāye * adhyātmaṃ praty-ātmam āpaḥ | ab-gataṃ | aptvaṃ snehaḥ | sneha-gataṃ snehatvaṃ dravatvam upagatam upāttaṃ ||
tat punaḥ katamat | tad yathā | aśru svedaḥ kheṭaḥ siṅghāṇakaṃ vaśā lasikā majjā medaḥ pittaṃ śleṣmā pūyaḥ śoṇitaṃ kṣīraṃ prasrāva ity ādir ayam ucyante ādhyātmiko * ab-dhātuḥ | pe ||
bhavati mahā-rāja sa samayo yat priyaṃ dṛṣṭvā + aśru pravartate | duṣkhena ca + abhyāhatasya dharma-saṃvegena vā + aśru pravartate | vātena vā + akṣi prasyandate | yāvat sa mahā-rāja + ab-dhātur na kutaś-cid āgacchati | bhavati mahā-rāja sa samayo yadā + ādhyātmiko * ab-dhātuḥ pariśuṣyati | sa pariśuṣyan nirudhyamāno na kva-cid gacchati | pe | vivartamāne khalu punar loke samantād dvātriṃśat paṭalā abhra-ghanāḥ saṃtiṣṭhante saṃsthāya sarvāvantaḥ | tri-sāhasra-mahā-sāhasraṃ loka-dhātuṃ chādayanti | yataḥ pañca-antara-kalpān īṣādhāro devo varṣati | evaṃ pañca gaja-prameho devo varṣati | pañca-ācchinna-dhāraḥ |pañca sthūla-bindukaḥ | tata iyaṃ mahā-pṛthivī yāvad brahma-lokād udakena sphuṭā bhavati | sa mahā-rāja tāvan mahān ab-dhātur utpadyamāno na kutaś-cid āgacchati | bhavati mahā-rāja sa samayo yad ayaṃ lokaḥ saṃvartate | saṃvartamāne khalu punar loke dvitīyasya sūryasya prādur-bhāvo bhavati | dvitīyasya sūryasa loke prādur-bhāvād utsāḥ sarāṃsi kunadyaś ca śuṣyanti | evaṃ tṛtīyasya mahā-utsā mahā-nadyaḥ | caturthasya + an-avataptaṃ mahā-saraḥ sarveṇa sarvam ucchuṣyati | caturthasya sūryasya prādur-bhāvān mahā-samudrasya yojanikam apy udakaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchati | dvi-yojanikam api tri-catuḥ-pañca-daśa-viṃśati-triṃśac-catvāriṃśat-pañcāśad-yojanikam api yāvac catvāriṃśad-yojana-sahasram udakam avaśiṣṭaṃ bhavati | yāvad dvi-tāla-mātraṃ |yāvat kaṇṭha-mātraṃ | yāvad goṣpada-mātram udakam avaśiṣṭaṃ bhavati | bhavati mahā-rāja sa samayo yan mahā-samudre pṛthita-pṛthitāny avaśiṣṭāni bhavanti | pe ||
bhavati mahā-rāja sa samayo yan mahā-samudre * aṅguli-sneha-mātram apy udakaṃ na + avaśiṣṭaṃ bhavati | sa mahā-rāja tāvān ab-dhātur nirudhyamāno na kva-cid gacchati | pe | tasya khalu punar mahā-rāja + ab-dhātor utpādo * api śūnyaḥ | vyayo * api śūnyaḥ tiṣṭhann api so * ab-dhātuḥ sva-bhāva-śūnya iti hi mahā-rāja + ab-dhātur ab-dhātutvena + upalabhyate * anyatra vyavahāra-mātrāt | so * api vyavahāro na strī na puruṣaḥ pūrva-vat ||
ādhyātmikas tejo-dhātuḥ katamaḥ ||
yat kiñ-cid asmin kāye tejas tejo-gatam ūṣma-gatam upagatam upāttaṃ | tat punaḥ katamat | yena + ayaṃ kāya ātapyate saṃtapyate | yena vā + asya + asita-pīta-khāditāni samyak-sukhena paripākaṃ gacchati | yasya ca + utsadatvāj jvarito jvarita iti saṃkhyāṃ gacchati || pe ||
bāhyas tejo-dhātuḥ katamaḥ | yad bāhyaṃ tejas tejo-gatam ūṣma-gatam upagatam upāttaṃ | tat punaḥ katamat | yan manuṣyā araṇī-sahagatebhyo garbhala-sahagatebhyo vā go-maya-cūrṇena vā kārpāsa-picunā + āvāsam anveṣante yad utpannaṃ grāmam api dahati grāma-pradeśam api dahati yāvad dvīpaṃ vā kakṣaṃ tṛṇānāṃ vā dāvaṃ vā kāṣṭhaṃ vā yāvad dahan paraiti + ity ādi |tatra mahā-rāja + ādhyātmikas tejo-dhātur utpadyate na kutaś-cid āgacchati nirudhyamāno na kva-cit saṃnicayaṃ gacchati | iti hy a-bhūtvā bhavati bhūtvā ca prativigacchati sva-bhāva-rahitatvāt ||
evaṃ yat kiñ-cid asmin kāye vāyur vāyu-gataṃ laghutvaṃ samudīraṇatvaṃ | tat punaḥ katamat | tad yathā ūrdhva-gamā vāyavo * adho-gamāḥ pārśva-āśrayāḥ pṛṣṭha-āśrayāḥ kukṣi-gamāḥ śastrakāḥ kṣurakāḥ sūcakāḥ pippalakā vāta-aṣṭhīlā vāta-gulmā āśvāsa-praśvāsā aṅga-anusāriṇo vāyava ity ādi | santi bahir-dhā pūrve vāyavo dakṣiṇāḥ paścimā uttarā vāyavaḥ sa-rajasaḥ a-rajasaḥ parīttā mahad-gatā vāyava iti | bhavati mahā-rāja sa samayo yan mahā-vāyu-skandhaḥ samudāgataḥ | vṛkṣa-agrān api pātayati | kuḍyān api parvata-agrān api pātayati | pātayitvā nir-upādāno vigacchati | yaṃ satvāś cīvara-karṇikena vā vidhamanakena vāta-anuvṛttena vā paryeṣyante | yāvad ayam ucyate bāhyo vāyu-dhātuḥ | tasya + apy utpattiḥ pūrva-vat ||
ādhyātmika ākāśa-dhātuḥ katamaḥ | yat kiñ-cid asmin kāye * adhyātmaṃ praty-ātmam upagatam upāttam ākāśa-gatam iha + abhyantara-saṃkhyā-bhūtaṃ | a-sphuṭam a-spharaṇīyaṃ tvaṅ-mānsa-śoṇitena | tat punaḥ katamat | yad asmin kāye cakṣuḥ suṣiram iti vā yāvan mukhaṃ vā mukha-dvāraṃ vā kaṇṭhaṃ vā kaṇṭha-nāḍyā vā yena ca + abhyavaharati yatra ca + avatiṣṭhate | yena ca + asya + aśita-pīta-khādita-āsvāditam adhastāt pragharati | ayam ucyatae ādhyātmika ākāśa-dhātuḥ | evaṃ bāhye * api yad a-sphuṭam a-spharaṇīyaṃ rūpa-gatena + a-paliguddhaṃ suṣira-bhāvaś chidraṃ | ayam ucyate bāhyaḥ ākāśa-dhātuḥ ||
bhavati mahā-rāja sa samayo yat karma-pratyayād āyatanāni prādur-bhavanti tāny ākāśa-dhātuṃ paricārayanti | tatra saṃkhyā bhavaty ādhyātmika ākāśa-dhātur iti | sa na kutaś-cid āgacchati | bhavati samayo yad rūpaṃ bibharti sarvam ākāśī-bhavati | tat kasya hetoḥ | a-kṣayo hy ākāśa-dhātuḥ sthiro * a-calaḥ | tad yathā mahā-rāja + a-saṃskṛto nirvāṇa-dhātuḥ | evam eva + ākāśa-dhātuḥ sarvatra + anugato draṣṭavyaḥ | tad yathā + api nāma mahā-rāja puruṣa utthale deśe uda-pānaṃ vā kuṭakaṃ vā kūpaṃ vā puṣkariṇīṃ vā khānayet | tat kiṃ manyase mahā-rāja yat tatra + ākāśaḥ kutas tad āgatam iti | āha | na kutaś-cid bhagavan | bhagavān āha | tad yathā + api nāma mahā-rāja sa puruṣaḥ punar eva tad uda-pānaṃ vā yāvat puṣkariṇīṃ vā pūrayet | tat kiṃ manyase mahā-rāja yat tad ākāśaṃ kva-cid gatam iti | āha | na kva-cid gataṃ bhagavan | tat kasya hetoḥ | na hy ākāśa-dhātur gamane vā āgamane vā pratyupasthitaḥ | na strī-bhāvena na puruṣa-bhāvena pratyupasthitaḥ | bhagavān āha | iti hi mahā-rāja bāhya-ākāśa-dhātur a-calaḥ |a-vikāraḥ |tat kasya hetoḥ | śūnyo hy ākāśa-dhātur ākāśa-dhātutvena | virahita ākāśa-dhātur ākāśa-dhātutvena | na puruṣa-bhāvena na strī-bhāvena pratyupasthitaḥ | evam eva yathā-bhūtaṃ samyak-prajñayā draṣṭavyaṃ ||
tatra katamo vijñāna-dhātur yā cakṣur-indriya-adhipateyā | rūpa-ārambaṇa-prativijñaptiḥ | yāvad iti hi mahā-rāja yā kā-cid varṇa-saṃsthāna-prativijñaptir ayam ucyate cakṣur-vijñāna-dhātuḥ | pe | iti hi yā ṣaḍ-indriya-adhipateyā ṣaḍ-viṣaya-ārambaṇā viṣaya-vijñaptir ayam ucyate vijñāna-dhātuḥ | sa khalu punar ayaṃ mahā-rāja vijñāna-dhātur na + indriya-niśrito na viṣayebhya āgato na madhye * antara-sthāyī sa na + adhyātma bahir-dhā na + ubhayam antareṇa | sa khalu punar ayaṃ mahā-rāja vijñāna-dhātur vastu prativijñapya niruddhaḥ | sa utpadyamāno na kutaś-cid āgacchati nirudhyamāno na kva-cid gacchati | tasya khalu punar vijñāna-dhātor utpādo * api śūnyaḥ | vyayo * api śūnyaḥ | utpanno * api vijñāna-dhātuḥ sva-bhāva-śūnyaḥ | iti mahā-rāja vijñāna-dhātur vijñāna-dhātutvena śūnyo na + upalabhyate * anyatra vyavahārāt | so * api vyavahāro na strī na puruṣaḥ | evam etad yathā-bhūtaṃ samyak-prajñayā draṣṭavyaṃ ||
tatra mahā-rāja katamac cakṣur-āyatanaṃ | yac caturṇāṃ mahā-bhūtānāṃ prasādaḥ | tad yathā pṛthivī-dhātor ab-dhātos tejo-dhātor vāyu-dhātor yāvat | tatra pṛthivī-dhātu-prasādaś cakṣur-āyatanaṃ na + ab-dhātu-prasādo na tejo-dhātu-prasādo na vāyu-dhātu-prasādaś cakṣur-āyatanaṃ | tat kasya hetoḥ | na hi pṛthivī-dhātu-prasādaḥ kasya-cid dharma-āyatanaṃ vā āyatana-pratilambhena vā pratyupasthitaḥ | evaṃ yāvan na vāyu-dhātu-prasādaḥ kasya-cid dharmasya + āyatanaṃ vā āyatana-pratilambhena vā pratyupasthitaḥ | tat kasya hetoḥ | niś-ceṣṭā hy ete dharmā niṣṭhāpārā nirvāṇa-samā | iti hi mahā-rāja eka-ekato dharmān mṛgyamāṇān cakṣur-āyatanaṃ na + upalabhate * anyatra vyavahārāt | tat kasya hetoḥ | śūnyo hi pṛthivī-dhātu-prasādaḥ pṛthivī-dhātu-prasādena | yāvac * chūnyo vāyu-dhātu-prasādo vāyu-dhātu-prasādena | ye ca dharmāḥ sva-bhāvena śūnyāḥ kas teṣāṃ prasādo vā kṣobho vā | yeṣāṃ na prasādo na kṣobha upalabhyate | kathaṃ te rūpaṃ drakṣyanti | iti hy atyantatayā cakṣur-āyatanaṃ śūnyaṃ cakṣur-āyatana-sva-bhāvena tat pūrva-antato na + upalabhyate ||
a-para-antato * api na + upalabhyate | an-āgamanatāṃ gamanatāṃ ca + upādāya sthānam apy asya na + upalabhyate sva-bhāva-virahitatvāt | yac ca sva-bhāvena na saṃvidyate | na tat strī na puruṣaḥ | tena kā manyanā | manyanā ca nāma mahā-rāja māra-go-caraḥ | a-manyanā buddha-go-caraḥ | tat kasya hetoḥ | manyanā + apagatā hi sarva-dharmāḥ | pe | tatra mahā-rāja katamac * chrotra-āyatanaṃ | yac caturṇāṃ mahā-bhūtānāṃ prasādo | yāvad iti hi mahā-rāja sarva-dharmā vimokṣa-abhimukhā dharma-dhātu-niyatā ākāśa-dhātu-paryavasānā a-prāptikā a-vyavahārā an-abhilāpyā an-abhilapanīyāḥ | yatra mahā-rāja indriyāṇi pratihanyante te viṣayā ity ucyante | cakṣur hi rūpe pratihanyate tasmād rūpāṇi cakṣur-viṣayā ity ucyante | evaṃ śrotraṃ śabdeṣv ity ādi | tatra cakṣū rūpe pratihanyata iti nipātaḥ | pratihanyanā teṣāṃ nirdiṣṭā | tathā hi cakṣū rūpeṣu tri-vidhaṃ nipatati + iti | anu-kūleṣu śubha-saṃjñayā | prati-kūleṣu pratigha-saṃjñayā | na + eva + anu-kūleṣu na prati-kūleṣu + upekṣayā | evaṃ mano dharmeṣv ity ādi | tae ime viṣayā mano-go-carā ity ucyante | atra hi manaś carati | upavicarati | tasmān mano-go-carā ity ucyante | yad etan mahā-rāja mano * a-prati-kūleṣu rūpeṣv anunītaṃ carati | tena + asya rāga utpadyate | prati-kūleṣu rūpeṣu pratihataṃ carati tena + asya dveṣa utpadyate | na + eva + anu-kūleṣu na prati-kūleṣu saṃmūḍhaṃ carati | tena + asya moha utpadyate | evaṃ śabda-ādiṣv api tri-vidham ārambaṇam anubhavati pūrva-vat ||
tatra mahā-rāja māyā-upamāni + indriyāṇi | svapna-upamā viṣayāḥ | tad yathā + api nāma mahā-rāja puruṣaḥ suptaḥ svapna-antare jana-pada-kalyāṇyā striyā sārdhaṃ paricaret | sa śayita-vibuddho jana-pada-kalyāṇīṃ striyam anusmaret | tat kiṃ manyase mahā-rāja saṃvidyate svapna-antare jana-pada-kalyāṇī strī | āha | na + u hi + idaṃ bhagavan | bhagavān āha | tat kiṃ manyase mahā-rāja + api nu sa puruṣaḥ paṇḍita-jātīyo bhavet | yaḥ svapna-antare jana-pada-kalyāṇīṃ striyam anusmaret | tayā vā sārdhaṃ krīḍitam abhiniveśet | āha | na + u hi + idaṃ bhagavan | tat kasya hetoḥ | aty-antatayā hi bhagavan svapna-antare jana-pada-kalyāṇī na saṃvidyate na + upalabhyate | kutaḥ punar anayā sārdhaṃ paricaraṇā | anyatra yāvad eva sa puruṣo vighātasya klamathasya bhāgī syāt | yas tām abhiniviśet ||
bhagavān āha | evam eva mahā-rāja bālo * a-śrutavān pṛthag-janaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā saumanasya-sthānīyāny abhiniviśet | so * abhiniviṣṭaḥ sann anunīyate * anunītaḥ saṃrajyate | saṃrakto rāga-jaṃ karma + abhisaṃskaroti | tri-vidhaṃ kāyena catur-vidhaṃ vācā tri-vidhaṃ manasā | tac ca karma + abhisaṃskṛtam ādita eva kṣīṇaṃ niruddhaṃ vigataṃ vipariṇataṃ na pūrvāṃ diśaṃ niśritya tiṣṭhati | na dakṣiṇāṃ na paścimāṃ na + uttarāṃ na + ūrdhvaṃ na + adho na + anuvidiśaṃ | na + iha na tiryak | na ubhayam antarā | tat punaḥ kāla-antareṇa maraṇa-kāla-samaye pratyupasthite | jīvita-indriya-nirodhe āyuṣaḥ parikṣayāt tat-sa-bhāgasya karmaṇaḥ kṣīṇatvāc carama-vijñānasya nirudhyamānasya manasa ārambaṇī-bhavati | tad yathā + api nāma śayita-vibuddhasya jana-pada-kalyāṇī + iti manasa ārambaṇaṃ bhavati | iti hi mahā-rāja carama-vijñānena + adhipatinā tena ca karmaṇā ārambaṇena + aupapatty-aṃśika-dvaya-pratyayaṃ prathama-vijñānam utpadyate | yadi vā narakeṣu yadi vā tiryag-yonau yadi vā yama-loke yadi vā āsure kāye yadi vā manuṣyeṣu yadi vā deveṣu | tasya ca prathama-vijñānasya aupapatty-aṃśikasya samanantara-niruddhasya + an-antara-sa-bhāgā citta-saṃtatiḥ pravartate | yatra vipākasya pratisaṃvedanā prajñāyate | tatra yaś carama-vijñānasya nirodhas tatra cyutir iti saṃkhyāṃ gacchati | yaḥ prathama-vijñānasya prādur-bhāvas tatra + upapattiḥ | iti hi mahā-rāja na kaś-cid dharmo * asmāl lokāt paraṃ lokaṃ gacchati | cyuty-upapattī ca prajāyete | tatra mahā-rāja carama-vijñānam utpadyamānaṃ na kutaś-cid āgacchati ||
nirudhyamānaṃ na kva-cid gacchati | karma + apy utpadyamānaṃ na kutaś-cid āgacchati | nirudhyamānaṃ na kva-cid gacchati | prathama-vijñānam apy utpadyamānaṃ na kutaś-cid āgacchati | nirudhyamānaṃ ca na kva-cid gacchati | tat kasya hetoḥ | sva-bhāva-virahitatvāt | carama-vijñānaṃ carama-vijñānena śūnyaṃ | karma karmaṇā śūnyaṃ | prathama-vijñānaṃ prathama-vijñānena śūnyaṃ | cyutiś cyutyā śūnyā | upapattir upapattyā śūnyā | karmaṇāṃ ca + a-bandhyatā prajāyate vipākasya ca pratisaṃvedanā na ca + atra kaś-cit kartā na bhoktā + anyatra nāma-saṃketāt | tad yathā + api nāma mahā-rāja puruṣaḥ suptaḥ svapna-antare śatruṇā sārdhaṃ saṃgrāmayet | sa śayita-vibuddhaḥ | tam eva + anusmaret | tat kiṃ manyase mahā-rāja saṃvidyate svapna-antare śatruḥ | śatruṇā vā sārdhaṃ saṃgrāma iti | āha | na + u hi + idaṃ bhagavan | bhagavān āha | tat kiṃ manyase mahā-rāja + api nu sa puruṣaḥ paṇḍita-jātīyo bhavet | yo * asau svapna-antare śatrum abhiniviśet | śatruṇā vā sārdhaṃ saṃgrāmaṃ | āha | na + u hi + idaṃ bhagavan | tat kasya hetoḥ | aty-antatayā hi bhagavan svapne śatrur na saṃvidyate kutaḥ punas tena sārdhaṃ saṃgrāmaḥ | anyatra yāvad eva sa puruṣo vighātasya klamathasya ca bhāgī syāt yas tam abhiniviśet | bhagavān āha | evam eva mahā-rāja bālo * a-śrutavān pṛthag-janaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā daurmanasyā-sthānīyāny abhiniviśate * abhiniviṣṭaḥ san pratihanyate | pratihataḥ saṃtuṣyati | duṣṭo doṣa-jaṃ karma + abhisaṃskaroti + iti pūrva-vat | tad yathā + api nāma mahā-rāja puruṣah suptaḥ svapna-antare piśācena paripātyamāno bhītaḥ saṃoham āpadyate | sa śayita-vibuddhas taṃ piśācaṃ taṃ ca saṃmoham anusmaret | tat kiṃ manyase mahā-rāja saṃvidyante svapne piśācaḥ saṃmoho vā | yāvad evam eva mahā-rāja bālo * a-śrutavān pṛthag-janaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā upekṣā-sthānīyāny abhiniviśate * abhiniviṣṭaḥ san muhyati mūḍho moha-jaṃ karma + abhisaṃskaroti + iti pūrva-vat | tad yathā + api nāma mahā-rāja puruṣaḥ suptaḥ svapna-antare jana-pada-kalyāṇyā gāyantyā madhuraṃ gīta-svaraṃ madhuraṃ ca tantrī-svaraṃ ca śṛṇuyāt | sā tena gīta-vāditena paricārayet | sa śayita-vibuddhas tad eva gīta-vāditam anusmaret | tat kiṃ manyase mahā-rāja + api nu sa puruṣaḥ paṇḍita-jātīyaḥ svapna-antare jana-pada-kalyāṇyā gīta-vāditam abhiniviśet | āha | na + u hi + idaṃ bhagavan | bhagavān āha | tat kasya hetoḥ | aty-antatayā hi bhagavan svapna-antare jana-pada-kalyāṇī strī na saṃvidyate na + upalabhyate | kutaḥ punar asyā gīta-vāditaṃ | anyatra yāvad eva sa puruṣo vighātasya klamathasya ca bhāgī syāt | yas tad abhiniviśet | bhagavān āha | evam eva mahā-rāja bālo * a-śrutavān pṛthag-janaḥ śrotreṇa śabdān śrutvā saumanasya-sthānīyāny abhiniviśate | iti pūrva-vat | evaṃ gandha-ādiṣu tri-dhā tri-dhā veditavyam || pe ||
atra mahā-rāja mānasaṃ niveśayitavyaṃ | kim ity ahaṃ sa-devakasya lokasya cakṣur bhaveyaṃ | ulkā pradīpa āloka-bhūtaḥ | kūlaṃ naus tīrthaṃ | nāyakaḥ pariṇāyakaḥ daiśikaḥ sa-artha-vāhaḥ | puro javeyaṃ | mukto mocayeyam āśvasta āśvāsayeyaṃ parinirvṛttaḥ parinirvāpayeyam iti | pūrvā hi koṭir mahā-rāja na prajñāyate aiśvarya-ādhipatyānām anubhūya mānānāṃ | iti hi mahā-rāja māyā-upamāni + indriyāṇy a-tṛptāny a-tarṣaṇīyāni | svapna-upamā viṣayā a-tarṣakā a-tṛpti-karāḥ ||
atra + an-anta-yaśaś-cakravartinaḥ kathā svargāc ca patite tasmin sa-rājakaiḥ pauraiḥ parivṛta evaṃ paṭhyate | tad yathā + api nāma mahā-rāja sarpir-maṇḍo vā nava-nīta-maṇḍo vā taptāyāṃ vālukāyām upanikṣipto * avasīdati | na saṃtiṣṭhate | evam eva mahā-rāja + an-anta-yaśā avasīdati na saṃtiṣṭhate | atha rājā priyaṃkaro rājānam an-anta-yaśasaṃ tathā + avasīdantaṃ | upasaṃkramya + etad avocat | kiṃ vayaṃ mahā-rāja lokasya vyākuryāmaḥ | kiṃ rājño * an-anta-yaśasaḥ su-bhāṣitam iti | sa āha | vaktavyaṃ | mahā-rāja-an-anta-yaśāś catur-dvīpeṣu rājya-aiśvaryaṃ kārayitvā + a-bandhya-mano-rathatām anubhūya sarva-druma-a-kāla-phalatāṃ sarva-upadrava-prasrabdhi-sarva-satva-a-bandhya-mano-rathatāṃ gandha-udaka-varṣaṃ hiraṇya-varṣaṃ suvarṇa-varṣaṃ sarva-upakaraṇa-varṣaṃ ca + anubhūya caturo mahā-dvīpān adhyāvasitvā śakrasya + ardha-āsanam ākramyāti + icchayā na mukto * a-tṛpta eva kāmaiḥ kāla-gata iti | evaṃ tvaṃ mahā-rāja vyākuryā ity evam uktvā ca rājā + an-anta-yaśāḥ kālam akārṣīt | pe ||
tasmāt tarhi te mahā-rāja marīcikāyām udaka-sva-bhāvo na + abhūn na bhaviṣyati na ca + etarhi vidyate | evam eva mahā-rāja rūpa-vedanā-saṃjñā saṃskāra-vijñanāṃ sva-bhāvo na + abhūn na bhaviṣyati na ca + etarhi vidyatae ity ādi ||
punar apy uktaṃ | etāvac ca + etat jñeyam | yad uta saṃvṛtiḥ parama-arthaś ca | tac ca bhagavatā śūnyataḥ su-dṛṣṭaṃ su-viditaṃ su-sākṣāt-kṛtaṃ | tena sa sarva-jña ity ucyate | tatra saṃvṛtir loka-pracāratas tathā-gatena dṛṣṭā | yaḥ punaḥ parama-arthaḥ so * an-abhilāpyaḥ | an-ājñeyo * a-vijñeyo * a-deśito * a-prakāśito yāvad a-kriyo yāvan na lābho na + a-lābho na sukhaṃ na duṣkhaṃ na yaśo na + a-yaśaḥ | na rūpaṃ na + a-rūpam ity ādi ||
tatra jinena jagasya kṛtena saṃvṛti deśita loka-hitāya | yena jagat su-gatasya sakāśe saṃjanayīha prasāda-sukha-arthe ||
saṃvṛti prajña-mayī nara-siṃhaḥ ṣaḍ-gatayo bhaṇi satva-gaṇānāṃ | naraka-tiraś ca tathā + eva ca pretān āsura-kāya narāṃś ca marūṃś ca ||
nīca-kulāṃs tatha ucca-kulāṃś ca āḍhya-kulāṃś ca daridra-kulāṃś ca + ity ādi ||
punaś ca + uktaṃ | katama eṣa dharmo yo bhagavatā vyākṛto * an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau | kiṃ rūpam uta vedanā āho śvit saṃjñā uta-āho saṃskārā atha vijñānaṃ bhagavatā vyākṛtam an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhāv iti | teṣām etad abhūt | na rūpaṃ yāvan na vijñānaṃ bhagavatā vyākṛtam an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau | tat kasya hetoḥ | an-utpādo hi rūpam an-utpādo bodhiḥ | tat katham an-utpādo * an-utpādam abhisaṃbudhyate | evaṃ yāvad vijñānam || pe ||
tad evam an-upalabhyamāneṣu sarva-dharmeṣu katamo * atra buddhaḥ | katamā bodhiḥ | katamo bodhi-satvaḥ | katamad vyākaraṇam | śūnyaṃ hi rūpaṃ rūpeṇa yāvad vijñānaṃ || pe ||
yāvad eva vyavahāra-mātram etat | nāma-dhey-mātraṃ saṃketa-mātraṃ saṃvṛti-mātraṃ prajñapti-mātraṃ | na + alam atra paṇḍitair abhiniveśa utpādayitavya iti ||
tathā + atra + eva + āhuḥ | nirmāṇa-ratayo devā yathā vayaṃ bhagavan | bhagavato bhāṣitasya + artham ājānīmaḥ | sarva-dharmā bhūta-koṭir an-anta-koṭir an-āvaraṇa-koṭir a-pratiṣṭhita-koṭir ity ādi ||
sarva-dharmā bhagavan bodhiḥ | sva-bhāva-virahitā boddhavyāḥ | antaśa ānantaryāṇy api bodhiḥ | tat kasya hetoḥ | a-prakṛtikā hi bhagavan bodhir a-prakṛtikāni ca * pañca + ānantaryāṇi | tena + ucyate ānantaryāṇi bodhir iti | tathā vihasyante bhagavan ye ke-cit parinirvātu-kāmāḥ | tat kasya hetoḥ | yadi kaś-cit saṃsāra-pratipanno bhavet | sa nirvāṇaṃ paryeṣatae iti ||
punar uktaṃ | bhūta-koṭir iti bhagavan yad uktaṃ nirmāṇa-ratibhir devais tatra vayaṃ bhūtam api na + upalabhāmahe | kiṃ punar asya koṭim | tat kasya hetoḥ | yo hi kaś-cid bhagavan bhūtam upalabhate | koṭim api sa tasya + upalabhate dvaye ca + asau carati + iti ||
tathā + atra + eva sahāṃpati-brahmaṇā śāstā stutaḥ ||
supiti yatha naraḥ kṣudhā + abhibhūtaḥ śata-rasa-bhojana-bhuñjino ca tṛptaḥ | na pi ca kṣudha na bhojanaṃ na satvaḥ supina yathā + eva nidṛṣṭa sarva-dharmāḥ ||
bhaṇi naru paṭhane mano-jña-vācaṃ priyu bhavatī na ca saṃkramo * asti vācaṃ | na ca vacana ca + asya rakta vācām upalabhase na ca tatra saṃśayo * asti ||
śruṇati yatha mano-jña vīṇa-śabdaṃ madhura na ca + asti sva-bhāvataḥ sa śabdaḥ | tatha imi vidu skandha prekṣamāṇo na labhati bhāvu sva-bhāvataḥ su-medhāḥ || pe ||
yatha naru iha śaṅkha-śabda śrutvā vimṛśati vidva kuto ya prādu-bhūtaḥ | na ca labhati sva-bhāva śūnya-bhāvaṃ tatha tv aya dṛṣṭa nara-indra sarva-dharmāḥ ||
yatha naru iha bhojanaṃ praṇītaṃ vimṛśati aṅgaśu siddham a-svabhāvam | yatha rasu tatha te * aṅga tat-sva-bhāvās tatha tv aya dṛṣṭa maha-rṣi sarva-dharmāḥ ||
yatha naru iha indra-yaṣṭi dṛṣṭvā vimṛśati aṅgaśu niḥ-sva-bhāva śūnyam | vimṛśatu yatha yaṣṭi te * aṅga śūnyās tatha tv aya dṛṣṭa maha-rṣi sarva-dharmāḥ ||
pura-vara yatha aṅgaśo vibhajya nagaru sva-bhāvatu nāmato na labdham | yatha nagara tatha + aṅga sarva-śūnyās tatha tv aya dṛṣṭa nara-indra sarva-dharmāḥ ||
mudita yatha narāga mukta bherī harṣa janeti sva-bhāva-śūnya-śabdā | svaru yatha tatha te * aṅga tat-svabhāvaṃ tatha tv aya dṛṣṭa maha-rṣi sarva-dharmāḥ ||
... ... hanatu yatha narasya tāṃ hi bherīṃ pratighu na vidyati na + api sneha-dhātuḥ | vimṛśatu bherī + iva te * aṅga tat-sva-bhāvās tatha tv aya dṛṣṭa nara-indra sarva-dharmāḥ ||
hanatu yatha narasya tāṃ hi bherīṃ svaru na sa manyati rāmayāmi lokam | svaru yatha tatha te * aṅga tat-sva-bhāvāḥ tatha tv aya dṛṣṭa nara-indra sarva-dharmāḥ ||
hanatu yatha narasya tasya bheryāṃ na pi svaru aṅgaśu na + api sa sva-tantraḥ | svaru yatha tatha te * aṅga tat-sva-bhāvās tatha tv aya dṛṣṭa maha-rṣi sarva-dharmāḥ ||
punaś ca + uktaṃ | satva-ārambaṇa-nāyakena kathitā maitrī śubhā-bhāvanā | satvaś ca + asya vibhāvitaḥ su-viditaṃ niḥ-satva sarvaṃ jagat | tatra + evaṃ dvi-pada-uttamo * a-kaluṣo niḥ-saṃśayā mānasaḥ | tena tvā su-gataṃ vibhāvita-matiṃ pūjema pūjā-ariham ||
duṣkhaṃ cā * su-gatā [doubtful] daśa-ddiśi-gataṃ na + evaṃ parīdṛśyate | satveṣū karuṇā ca nāma bhaṇitā deva-ati-deva tvayā | evaṃ bho jina-puṅ-gavā jina-mataṃ ajñāta yathāvataḥ | tena tvāṃ dvi-pada-uttamā nara-varāḥ pūjema pūjā-ariham ||
satvāna + eva na duṣkhaṃ śākya-muninā yasya + apanītaṃ dukhaṃ | jātās te muditāś ca hṛṣṭa-manaso * a-ratīś ca tair na + uditāḥ ||
evaṃ buddha-nayaṃ a-cintiya-nayaṃ yāthāvato jānato | tasmāt pūjiya tvāṃ narāṇa pravaraṃ prāyema prāptaṃ phalaṃ ||
kāyaḥ kāya-vivarjitena muninā na + āsādito mārgatāṃ | na + evaṃ te smṛti-nāyakā na bhaṇitā na + eva pramuṣṭā smṛtiḥ ||
uktaṃ ca + u su-gatena bhāva-pathimāḥ kāyaṃ gatā bhāvanāḥ | evaṃ buddha-nayaṃ viditva su-gatā pūjā kṛtā tāyinaḥ ||
bhāvethaḥ śamathaṃ vipaśyanam ayaṃ mārgaṃ dukhā śāntaye | śāntās te bhagavan sa-vāsana-malā yehī jagat kliṣyate ||
śamathaś ca + atha vipaśyanā na ca malā sarve * ati śūnyā mune | asmin deva-gaṇā na kāṅkṣa kva-canā pūjentu tvāṃ nāyakaṃ | ity ādi ||
punar uktaṃ | śūnyaṃ hi cakṣuś cakṣuḥ-sva-bhāvena | yasya ca dharmasya sva-bhāvo na vidyate so * a-vastukaḥ | yo * a-vastukaḥ so * a-pariniṣpannaḥ yo * a-pariniṣpannaḥ sa na + utpadyate na nirudhyate | pe ||
yat triṣv apy adhvasu na + upalabhyate na tac cakṣur na + indriyaṃ kathaṃ tasya vyavahāro jñeyaḥ | tad yathā + api nāma rikta-muṣṭir a-līkaḥ | yāvad eva nāma-mātraṃ na + u tu khalu parama-arthato riktam upalabhyate na muṣṭiḥ | evaṃ cakṣuś ca + indriyaṃ ca rikte muṣṭi-sadṛśam a-līkam a-sad-bhūtaṃ tucchaṃ mṛṣā-moṣa-dharme bāla-upalāpanaṃ mūrkha-saṃmohanam yāvad eva nāma-mātram ||
punar atra + eva + āha | svapna-antare mahā-vṛṣṭir āsravāṇāṃ pravartanā | darśitā te mahā-vīra āsrava-utpatti-paṇḍitāḥ ||
svapne yathā śiraś-chedo dṛṣṭas te āsrava-kṣayaḥ | darśitaḥ sarva-vijñānāṃ sarva-darśin namo * astu te ||
atra + eva ca drumeṇa kinnara-rājena bhagavān pṛṣṭaḥ pratyāha | yad vadasi śūnyatāṃ ca vyākaraṇaṃ | ca + apy ahaṃ na jānāmi | syād yadi kiṃ-cid a-śūnyaṃ na bhavej jinena + asya vyākaraṇam ||
kiṃ-kāraṇaṃ | tathā hi | sthitaṃ bhavet tat svake bhave | kūṭa-stha-nir-vikāraṃ | na tasya vṛddhir na parihāṇiḥ | na kriyā na ca kāraṇaṃ | yat sva-bhāva-śūnyam ādarśa-maṇḍale su-pariśuddhe saṃdṛśyate pratibimbam | tathā + eva druma jānīhi + imān dharmān | a-vi-kāraṃ dharma-dhātum imāṃ ca pūjāṃ druma + aṅgaśo vicārayasi | aṅgaśo nirīkṣya pūjāṃ | katame * a-vi-kāriṇo * aṅgāḥ ||
yad api ca nir-īhakatvaṃ kriyāṃ ca na jānase mayā proktaṃ | śakaṭa-aṅga saṃnipātaṃ nirīkṣva śakaṭasya ca + eva kriyāṃ ||
karma ca me ākhyātaṃ kartā na vidyate daśasu dikṣu | vāta-īritād iva taror yathā hi nivartate vahniḥ ||
na ca māruto na ca taruś cetayati huta-aśanaṃ ca yajane | na nivartate vahnis tathā + eva karmasya kartāraḥ ||
yad api vadase na ca saṃcaya puṇyasya hi vidyate | su-caritasya samudāgamaś ca | bodhis tasya + api śṛṇu kramanta tvaṃ | yathā bhaṇasi manuṣyāṇām āyuḥ-parimāṇaṃ varṣa-śataṃ jīvin | na ca + asti varṣa-puñjī | ayam api samudāgamas tad-vad iti ||
bhagavatyām apy uktaṃ | kiṃ punar āyuṣman subhūte utpanno dharma utpadyate uta + an-utpannaḥ | subhūtir āha | na + aham āyuṣman śāriputra utpannasya dharmasya + utpattim icchāmi na ca + an-utpannasya + iti ||
dharma-saṃgītyām apy uktaṃ | tathatā tathatā + iti kula-putra śūnyatāyā etad adhivacanaṃ | sā ca śūnyatā na + utpadyate na nirudhyate | āha | yady evaṃ dharmāḥ śūnyā uktā bhagavatā tasmāt sarva-dharmā na + utpatsyante na nirotsyante | nir-ārambho bodhi-satvaḥ | āha | evam eva kula-putra tathā yathā + abhisaṃbudhyase sarva-dharmā na + utpadyante na nirudhyante | āha | yad etad uktaṃ bhagavatā | saṃskṛtā dharmā utpadyante nirudhyante ca + ity asya tathā-gata-bhāṣitasya ko * abhiprāyaḥ | āha | utpāda-nirodha-abhiniviṣṭaḥ kula-putra loka-saṃniveśaḥ | tatra tathā-gato mahā-kāruṇiko lokasya + uttrāsa-pada-parihāra-arthaṃ vyavahāra-vaśād uktavān utpadyante nirudhyante ca + iti | na ca + atra kasya-cid dharmasya + utpādo na nirodha iti ||
punar atra + eva + uktaṃ | tatra bhagavaṃś cakṣū-rūpeṣu na raṇati śrotraṃ | śabdeṣu | yāvan mano-dharmeṣu na raṇati | sa dharmaḥ | tatra kathaṃ cakṣū-rūpeṣu na raṇati | saṃsarga-a-bhāvāt | na hi cakṣū-rūpeṇa saṃsṛjyate | yāvan na mano-dharmeṇa saṃsṛjyate | yan na saṃsṛjyate tan na raṇati | a-dvitīyasya bhagavan dharmasya raṇaṃ na + asti | a-dvitīyāś ca bhagavan sarva-dharmāḥ paras-paraṃ na jānanti na vijānanti | na kalpayanti na vikalpayanti | na saṃbhavanti na visaṃbhavanti | na hīyante na varddhante | na rajyanti | na virajyanti | na saṃsaranti na parinirvānti na + ete kasya-cit | na + eṣāṃ kaś-cit | na + ete bhagavan dharmā udvijante na saṃkliśyante na vyavadāyante | evam ahaṃ bhagavan jānāmy evam avabudhye | yad apy ahaṃ | bhagavann evaṃ vadāmi | evam ahaṃ jānāmy evam ahaṃ budhyāmi + iti | āyatanānām eṣa vi-kāraḥ | na ca bhagavann āyatanānām evaṃ bhavati | asmākam eṣa vi-kāra iti | yo hy evaṃ jānāti sa na kena-cit sārddhaṃ vivadati | yan na vivadati tac * chramaṇa-dharmam anusarati + iti | tathā dharma-darśanaṃ buddha-darśanaṃ sarva-satva-darśanaṃ sarva-satva-hetu-pratyaya-darśanaṃ śūnyatā-darśanaṃ śūnyatā-darśanam a-darśanaṃ | a-darśanaṃ bhagavan sarva-dharmāṇāṃ darśanaṃ samyag-darśanam iti ||
katham an-adhiṣṭhānā saṃvṛtir yuktā | kathaṃ punar a-yuktā | yathā + a-sati sthāṇau puruṣa-bhrāntiḥ | kasya punaḥ śūnyatā-vādinaḥ parama-arthataḥ sthāṇuḥ siddho yad-āśrayāt puruṣa-bhrāntiḥ syād | a-mūlā eva ca sarva-dharmās tatvato mūla-an-upapatteḥ ||
tathā ca + uktam ārya-vimalakīrti-nirdeśe | a-bhūta-parikalpasya kiṃ mūlaṃ | āha | viparyastā saṃjñā mūlaṃ | āha | viparyastāyāḥ saṃjñāyāḥ kiṃ mūlaṃ | a-pratiṣṭhānaṃ mūlaṃ | āha | a-pratiṣṭhāyāḥ kiṃ mūlaṃ | āha | yan mañjuśrīr a-pratiṣṭhānaṃ na tasya kiñ-cin mūlam iti hy a-pratiṣṭhāna-mūla-pratiṣṭhitāḥ sarva-dharmā iti ||
iyaṃ samāsataḥ prajñā-pāramitā citta-śuddhy-arthinā bhāvayitavyā | bhāvayitvā ca kleśa-ripu-raṇa-kuśalena bhavitavyaṃ | na sva-gṛha-śūreṇa ||
yathā + uktam ārya-dharma-saṃgīti-sūtre | na śūnyatā-vādī loka-dharmaiḥ saṃhriyate * a-niśritatvāt | na sa lābhena saṃhṛṣyāti | a-lābhena na vi-manā bhavati | yaśasā na vismayate * a-yaśasā na saṃkucati | nindayā na + avalīyate | praśaṃsayā na + anunīyate | sukhena na rajyate duṣkhena na virajyate | yo hy evaṃ loka-dharmair na saṃhriyate sa śūnyatāṃ jānītae iti ||
tathā śūnyatā-vādino na kva-cid anurāgo na vi-rāgaḥ | yasmin rajyeta tac * chūnyam eva jānīte | śūnyam eva paśyati | na + asau śūnyatāṃ jānīte yaḥ kva-cid dharme rajyate vā virajyate vā tathā na + asau śūnyatāṃ jānīte yaḥ kena-cit sārddhaṃ vi-grahaṃ vi-vādaṃ vā kuryāc * chūnyam eva jānīte tac * chūnyam eva paśyati + ity ādi ||
etat saṃkṣepāc citta-śodhanam ||
atha + evam api parama-viśuddhir dharma-darśane sati | iha pañca-kaṣāya-saṃkliṣṭasya kalyāṇa-mitra-avasāditasya vā saṃkṣepeṇa tāvat kutra yatnaṃ kṛtvā śīghraṃ citta-śuddhir bhavati | ātma-bahu-māna-para-avajñā-tyāge * anayor mūlam ātma-satva-dṛṣṭiḥ | sā ca + etad-abhyāsāt su-karaṃ prahīyatae iti para-gauravam ātma-avajñā ca + evaṃ bhāvanīyā ||
yadi satvo yadi skandhāḥ kṣamatā sarvathā sthitā | ekasya hi para-ātmatvaṃ viruddhaṃ saṃbhavet kathaṃ ||
vinā + ālambanam apy etad ācaranty eva dehinaḥ | an-ādi-kalyāna-abhyāsāt kim abhyāsasya duṣ-karam ||
evam abhyāsa-vaśyatve tulye kasmāt sukha-udayam | para-gauravam utsṛjya sva-sukhāyān yad iṣyate ||
cintā-maṇir yathā + uktāś ca santi gaurava-hetavaḥ | na tu me gauravāt saukhyam iha + api jana-dur-bhagāt ||
tasmāt satva-antare yad-vad rūkṣa-matsara-māninaḥ | ātma-snehavato vṛttir bhāvayet tad-viparyayam ||
ātmano bahu-māno * ayaṃ stuti-nindā-ādi-sekataḥ | vardhate nāraka-vaśāt sekān naraka-vahni-vat ||
śabdas tāvad a-cittatvān māṃ stauti + iti na saṃbhavaḥ | paraḥ kila mayi prīta ity ayaṃ me mati-bhramaḥ ||
tat-tuṣṭyā + eva mama prītiḥ sāmānye na sadā + astu sā | tat-sukhena na cet kāryaṃ tena tuṣṭena kiṃ mama ||
anyatra mayi vā prītyā kiṃ hi me parakīyayā | na me pareṇa tuṣṭena kāye saukhyam iha + aṇv api ||
evaṃ jñātvā prahātavyā kalpanā nir-vibandhanā | a-kīrti-nindā sat-kārā evaṃ jñeyāś ca niṣ-phalāḥ ||
na dharmo na + āyur ārogyaṃ na balaṃ vandanā-ādibhiḥ | yad-vad utprāsyamānasya vikārair anya-kāyikaiḥ ||
hṛṣṭasya + atha viṣaṇṇasya lābha-a-lābhau sama-udayau | vivarjya niṣ-phalaṃ tasmād bhaveyaṃ śaila-mānasaḥ ||
saṃstava-tyāgāc ca śīghraṃ citta-viśuddhir bhavati | iti ||
tatra + api cintyate | nimitta-udgraha-saṃbhūtā praty-abhijñā punaḥ punaḥ | utpādayaty anu-nayaṃ jāyate pratigho * apy ataḥ ||
pratigha-anunayau yasya tasya pāpam a-vāritam | abhyākhyānāni citrāṇi mātsaryaṃ ca + īrṣyayā saha ||
lābha-ādi-kāmatā nāma ity ādy āvartate bahu | tasmāt sarva-prayatnena saṃstavaṃ praharen muniḥ ||
sādṛśyād anyad apy etad vāri-sroto-vad īkṣyate | tad eva + idam iti bhrāntyā tatve tiṣṭhāmy ato balāt ||
a-vastu ca + etat sādṛśyaṃ duṣkhaṃ ca janayiṣyati | ahaṃ ca + etac ca sarvaṃ ca na cirān na bhaviṣyati | iti ||
ātma-bhāva-pariśuddhiś caturdaśaḥ paricchedaḥ ||
[XV. bhogapuṇyaśuddhi]
bhoga-puṇya-śuddhiḥ pañcadaśaḥ paricchedaḥ ||
śikṣā-samuccayasya + ātma-śuddhy-an-antaraṃ bhoga-śuddhiḥ saṃcaya-a-bhāvāt | pṛthag iha lekhitā | bhoga-śuddhiṃ ca jānīyāt samyag-ājīva-śodhanāt ||
yathā + uktam ārya-ugra-paripṛcchāyām | iha gṛha-pate gṛhī bodhi-satvo dharmeṇa bhogān paryeṣate na + a-dharmeṇa | samena na vi-ṣameṇa | samyag-ājīvo bhavati na vi-ṣama-ājīva iti ||
ārya-ratna-meghe * apy uktaṃ | na bodhi-satvo dāyakaṃ dāna-patiṃ dṛṣṭvā + īryā-patham āracayati | kathaṃ na + īryā-patham āracayati | na śanair mandaṃ mandaṃ kramān utkṣipati na nikṣipati yuga-mātra-prekṣikayā sa-viśvasta-prekṣikayā + an-ābhoga-prekṣikayā | evaṃ kāya-kuhanāṃ na karoti | kathaṃ vāk-kuhanāṃ na karoti | na bodhi-satvo lābha-hetor lābha-nidānaṃ manda-bhāṇī mṛdu-bhāṇī na priya-bhāṇī bhavati | na + anuvartana-vacanāni niścārayati | pe ||
kathaṃ na citta-kuhanāṃ kuroti | bodhi-satvo dāyakena dāna-patinā vā lābhena pravāryamāṇo vā ca + alpa-icchatāṃ darśayati | citte na spṛhām utpādayati | antar-dāha eṣa kula-putra yad vāca-alpa-icchatā cittena lābha-kāmatā | evaṃ hi kula-putra bodhi-satvaḥ kuhana-lapana-lābha-apagato bhavati | pe | na bodhi-satvo dāna-patiṃ vā dṛṣṭvā nimittaṃ karoti | vighāto me cīvareṇa | vighāto me pātreṇa | vighāto me glāna-bhaiṣajyena | na ca taṃ dāyakaṃ dāna-patiṃ vā kiṃ-cit prārthayate | na vācaṃ niścārayati | evaṃ hi bodhi-satvo nimitta-lābha-apagato bhavati | yāvan na bodhi-satvo dāyakaṃ dāna-patiṃ dṛṣṭvā evaṃ vācaṃ niścārayati | amukena + amukena vā me dāna-patinā + amukaṃ vastu pratipāditaṃ tasya ca mayā + amuka upakāraḥ kṛtaḥ | tena me śīlavān ayam iti kṛtvā idaṃ ca + idaṃ ca dattaṃ bahu-śruta iti | alpa-iccha iti kṛtvā | mayā ca tasya kāruṇya-cittam upasthāpya parigṛhītaṃ | pe ||
tatra kāya-kṣatir yad uta lābha-hetor lābha-nidānam ādhāvana-paridhāvanaṃ dauḥśīlya-samudācaraṇaṃ ca | citta-kṣatir yad uta prārthanā | lābhināṃ ca brahma-cāriṇām antike vyāpāda-bahulatā | evaṃ hi bodhi-satvo viṣama-paryeṣṭi-lābha-apagato bhavati | pe ||
iha bodhi-satvo na tulā-kūṭena na māna-kūṭena na visraṃbha-ghātikayā na dhūrtatayā lābham upārjayati | evaṃ hi bodhi-satvo * a-dharma-lābha-apagato bhavati | pe | ye te lābhā staupika-saṃsṛṣṭā vā dhārmika-saṃsṛṣṭā vā sāṃghika-saṃsṛṣṭā vā + a-dattā vā + an-anujñātā vā | tān na pratīcchati na svī-karoti | evaṃ hi bodhi-satvo * a-pariśuddha-lābha-apagato bhavati | yāval labdhā lābhaṃ na mamāyate | na dhanāyate | na saṃnidhiṃ karoti | kāla-anukālaṃ ca śramaṇa-brāhmaṇebhyo dadāti | mātā-pitṛ-mitra-amātya-jñāti-sālohitebhyaḥ kāla-anukālam ātmanā paribhuṅkte paribhuñjānaś ca + a-raktaḥ paribhuṅkte | sv-anadhyavasito na ca + ālabhyamāne lābhe kheda-cittam utpādayati | na paritapyati na ca dāyaka-dāna-patīnām antike * a-prasāda-cittam utpādayati + ity ādi ||
tatra + eṣa + apy asya bodhi-satvasya bhoga-śuddhir ātma-bhāva-śuddhi-vat para-hitāya bhavet ||
yathā + uktam ārya-vimalakīrti-nirdeśe | punar a-paraṃ bhadanta śāriputra ye praviśanti + idaṃ gṛhaṃ teṣāṃ samanantara-praviṣṭānāṃ sarva-kleśā na bādhante * ayaṃ dvitīya āścarya-adbhuto dharmaḥ ||
punar atra + eva + uktaṃ | atha tato bhojanāt sarvāvatī sā parṣat tṛptā bhūtā | na ca tat bhojanaṃ kṣīyate | yaiś ca bodhi-satvaiḥ śrāvakaiś ca śakra-brahma-loka-pālais tad anyaiś ca satvais tad bhojanaṃ bhuktaṃ teṣāṃ tādṛśaṃ sukhaṃ kāye * avakrāntaṃ yādṛśaṃ sarva-sukha-maṇḍitāyāṃ loka-dhātau bodhi-satvānāṃ sukhaṃ | sarva-roma-kūpebhyaś ca teṣāṃ tādṛśo gandhaḥ pravāti | tad yathā + api nāma tasyām eva sarva-gandha-su-gandhāyāṃ loka-dhātau vṛkṣāṇāṃ gandhaḥ ||
punaś ca + uktaṃ | yaiś ca bhadanta + ānanda bhikṣubhir an-avakrānta-niyāmair etad bhojanaṃ bhuktaṃ teṣām eva + avakrānta-niyamānāṃ pariṇaṃsyati | pe | yair an-utpādita-bodhi-cittaiḥ satvaiḥ paribhuktaṃ teṣām utpādita-bodhi-cittānāṃ pariṇaṃsyati | yair utpādita-bodhi-cittair bhuktaṃ teṣāṃ na + a-pratilabdha-kṣāntikānāṃ pariṇaṃsyati + iti vistaraḥ ||
śūnyatā-karuṇā garbha-ceṣṭitāt puṇya-śodhanam ||
uktaṃ hy ārya-gagana-gañja-sūtre | yad uta + ahaṃ-kāra-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | mama-kāra-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | hetu-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | dṛṣṭi-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | nimitta-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | nānātva-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | vipāka-pratikāṅkṣaṇā-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti | yathā gaganaṃ sama-viśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti ||
pe | yathā gaganam a-paryantam evam a-paryantī-kṛtena cittena tad dānaṃ dadāti | yathā gaganaṃ vistīrṇam an-āvaraṇam evaṃ bodhi-pariṇāmitaṃ tad dānaṃ dadāti | yathā gaganam a-rūpi evaṃ sarva-rūpa-a-niśritaṃ tad dānaṃ dadāti | yathā gaganam a-vedayitṛ | evaṃ sarva-vedita-pratiprasrabdhaṃ dānaṃ dadāti | evam a-saṃjñi a-saṃskṛtam a-vijñapti-lakṣaṇam evam a-pratijñānaṃ tad dānaṃ dadāti | yathā gaganaṃ sarva-buddha-kṣetra-spharaṇam evaṃ sarva-satva-maitrī-spharaṇaṃ tad dānaṃ dadāti | pe | yathā gaganaṃ sadā-prakāśam evaṃ citta-prakṛti-viśuddhaṃ tad dānaṃ dada-ti | yathā gaganaṃ sarva-satva-avakāśaṃ evaṃ sarva-satva-upajīvyaṃ tad dānaṃ dadāti | yāvad yathā nirmito nirmitāya dadāti nir-vikalpo * an-ābhogaḥ | citta-mano-vijñāna-vigataḥ sarva-dharma-niḥ-pratikāṅkṣī | evaṃ dvaya-vigamatayā māyā-lakṣaṇa-sva-bhāva-viśuddhaṃ bodhi-satvas tad dānaṃ dadāti | yasya + īdṛśo dāna-parityāgaḥ prajñā-jñānena ca sarva-satva-kleśa-parityāgaḥ | upāya-jñānena ca satva-a-parityāgaḥ | evaṃ tyāga-cittaḥ kula-putra bodhi-satvo gagana-sama-dāno bhavati ||
ārya-akṣayamati-sūtre * apy uktaṃ | na + asti satva-utpīḍanā-dānam | yāvan na + asti yathā-ukte ūna-dānaṃ | yāvan na + asti sarva-satveṣu dakṣiṇīyā-avamanyanā-dānaṃ | pe | na + asti nikranda-dānaṃ yāvan na + asti yācanakeṣu + upatapta-dānaṃ na + asty uccagghana ullāpana-dānaṃ na + asti parāṅ-mukha-dānaṃ na + asty apaviddha-dānaṃ na + asty a-sva-hasta-dānaṃ | pe | na + asty a-kalpika-dānaṃ | na + asty a-kāla-dānaṃ na + asti viṣa-śastra-dānaṃ na + asti satva-viheṭhanā-dānam iti ||
yat tarhy ugra-paripṛcchāyām uktaṃ | dāna-pāramitā-kālo * ayaṃ yasya yena + arthas tasya tat-pradāna-kālaḥ | api tu tathā + ahaṃ kariṣyāmi | madya-pebhya eva madya-pānaṃ dāsyāmi | tāṃs tān smṛti-saṃprajanye samādāpayiṣyāmi + iti ||
madya-pānād api nairāśya-kṛte bodhi-satve pratigho garīyān | satva-saṃgraha-hāniś ca + ato * anya-prasādana-upāya-a-saṃbhave madyaṃ deyam ity abhiprāyaḥ | śastra-ādiṣv api yady anubadha-gurula-ādy-avavicārād dānam āpadyeta | na + eva + āpattir ity ata eva gamyate | sūtreṣu tu sāmānyena pratiṣedha | ity uktā dāna-viśuddhi-dik ||
śīla-viśuddhir ārya-gagana-gañja-sūtre eva + abhihitā | a-virahita-bodhi-cittatā citta-viśuddhyai apagata-śrāvaka-praty-eka-buddha-cittatā prāmāṇika-viśuddhyai ity ādi ||
punar a-parā śīla-viśuddhiḥ | śuddhaṃ gaganaṃ śuddhaṃ tac-chīlaṃ |vi-malaṃ gaganaṃ vi-malaṃ tac-chīlaṃ | śāntaṃ gaganaṃ śāntaṃ tac-chīlaṃ | an-unnataṃ gaganam an-unnataṃ tac-chīlaṃ | anunītaṃ gaganam anunītaṃ tac-chīlam | yāvad a-chedya-a-bhedyaṃ gaganam a-chedya-a-bhedyaṃ tac-chīlam ity ādi ||
a-pratihataṃ gaganaṃ sarva-satva-a-pratigha-cittasya kṣānti-pariśuddhiḥ | sama-prayogaṃ gaganaṃ sarva-satva-sama-cittasya kṣānti-pariśuddhir ity ādi ||
tad yathā + api syān mahā-śāla-vanaṃ | tasmin kaś-cid eva + āgatya śālaṃ chindyāt | tatra teṣām avaśiṣṭānāṃ na + evaṃ bhavati | eṣa chinno vayam a-cchinnā iti | na teṣām anunayo na pratighaḥ | na kalpo na vikalpo na parikalpaḥ ||
yā + evaṃ kṣāntir iyaṃ bodhi-satvasya paramā gagana-samā kṣāntir | iti ||
ārya-ratna-cūḍa-sūtre vistaram uktvā āha | idam ucyate vīryaṃ | tasya kāya-pariśuddhiḥ | yat kāyasya pratibhāsa-pratibimba-jñānaṃ vāco * an-abhilāpya-jñānaṃ | cittasya + aty-anta-upaśama-jñānaṃ | tathā maitrī-saṃnāha-saṃnaddho mahā-karuṇā-adhiṣṭhāna-pratiṣṭhitaḥ | sarva-ākāra-vara-upetaṃ śūnyatā-ākāra-abhinirhṛtaṃ dhyānaṃ dhyāyati | tatra katamā sarva-ākāra-vara-upetā śūnyatā | yā na dāna-vi-kalā | yāvan na + upāya-vi-kalā | na mahā-maitrī-muditā-upekṣā-vi-kalā | na satya-jñāna-avatāra-vi-kalā | na bodhi-citta-satva-apekṣā-vi-kalā | na + āśaya-adhyāśaya-prayoga-vi-kalā | na dāna-priya-vadyatā + artha-kriyā samāna-arthatā-vi-kalā | na smṛti-saṃprajanya-vi-kalā | na smṛty-upasthāna-samyak-prahāṇa-rddhi-pāda-indriya-bala-bodhy-aṅga-aṣṭa-aṅga-mārga-vi-kalā na śamatha-vipaśyanā-vi-kalā | pe | upaśāntā ca sva-bhāvena | an-upaśāntā ca karma-kleśeṣu | upekṣikā ca sarva-dharmāṇāṃ | avekṣikā ca buddha-dharmāṇāṃ | jahā ca sva-lakṣaṇena | vikrāntā ca + adhiṣṭhāna-kāryatayā | a-vyāpṛtā ca sva-rasena | sadā vyāpṛtā ca buddha-kāryeṣu | śītī-bhūtā ca + upaśamena | sadā + ujjvalitā ca satva-paripāke | iyam ucyate sarva-ākāra-vara-upetā śūnyatā ||
yāvad iyaṃ kula-putra dhyāna-pāramitā caryā-pariśuddhir iti ||
etena prajñā-pariśuddhir veditavyā | evaṃ sarva-puṇyeṣv iti ||
tathā + ārya-vimalakīrti-nirdeśe * apy uktaṃ |sad-dharma-cakra-pravartana-mahā-parinirvāṇa-saṃdarśana-go-caraś ca bodhi-satva-caryā + a-tyajana-go-caraś ca + ayam api bodhi-satvasya go-cara | iti ||
bhoga-puṇya-śuddhiḥ pañcadaśaḥ paricchedaḥ ||
[XVI. bhadracaryāvidhiḥ]
bhadra-caryā-vidhiḥ ṣoḍaśaḥ paricchedaḥ ||
idānīṃ trayāṇām api vṛddhir vācyā ||
kim arthaṃ | grahītāraḥ su-bahavaḥ sv-alpaṃ ca + idam anena kiṃ | na ca + ati-tṛpti-janakaṃ vardhanīyam idaṃ tataḥ ||
ati-tṛpti buddhatvaṃ | tan na śrāvaka-sādhāraṇena śuddhi-mātreṇa satvānāṃ janyatae ity arthaḥ | ātma-bhāvasya kā vṛddhir bala-an-ālasya vardhanaṃ ||
tatra + ārya-ratna-meghe balam uktaṃ |na sa satvaḥ satva-nikāye saṃvidyate yo bodhi-satvasya balena balaṃ mardayed ity ādi ||
tasya kathaṃ vardhanam | yad uktam ārya-tathā-gata-guhya-sūtre ārya-vajrapāṇer bala-darśana-vismita-ajātaśatru-pṛṣṭena bhagavatā | daśabhir mahā-rāja dharmaiḥ samanvāgato bodhi-satva evaṃ-rūpāṃ balavattāṃ pratilabhate |katamair daśabhiḥ | iha mahā-rāja bodhi-satvaḥ kāyaṃ jīvitaṃ ca parityajati | na ca punaḥ sad-dharmaṃ parityajati | sarva-satvānāṃ ca + avanamati na ca punar mānaṃ bṛṃhayati | dur-balānāṃ ca satvānāṃ kṣamate | na pratighaṃ karoti | jighatsitānāṃ ca satvānām agraṃ vara-bhojanaṃ dadāti | bhītānāṃ ca satvānām a-bhayaṃ dadāti | glānānāṃ ca satvānāṃ bhūta-cikitsāyai utsuko bhavati | daridrāṃś ca satvān bhogaiḥ saṃtarpayati | tathā-gata-caitye ca su-dhā-piṇḍa-lepanaṃ karoti | ānanda-vacanaṃ satvānāṃ śrāvayati | daridra-duṣkhitānāṃ ca satvānāṃ bhoga-saṃvibhāgaṃ karoti | śrānta-klāntānāṃ ca satvānāṃ bhāraṃ vahati | ebhir mahā-rāja daśabhir iti ||
an-ālasya-vardhanaṃ katamat | yad vīrya-vardhanaṃ | yathā + uktaṃ sāgaramati-sūtre | ārabdha-vīryeṇa sāgaramate bodhi-satvena bhavitavyaṃ sadā dṛḍha-parākrameṇa | tīvra-cchandena bodhi-satvena bhavitavyam a-nikṣipta-dhureṇa | ārabdha-vīryāṇāṃ hi sāgaramate bodhi-satvānāṃ na dur-labhā bhavaty an-uttarā samyak-saṃbodhiḥ | tat kasya hetoḥ | yatra sāgaramate vīryaṃ tatra bodhiḥ | kusīdānāṃ punaḥ su-dūra-vidūre bodhiḥ | na + asti kusīdasya dānaṃ yāvan na + asti prajñā na + asti kusīdasya para-artha iti ||
candra-pradīpa-sūtre * apy āha | utpalaṃ vāri-madhye vā so * anupūrveṇa vardhatae |ity ādi ||
iyaṃ saṃkṣepād ātma-bhāva-vṛddhiḥ ||
śūnyatā karuṇā-garbhād dānād bhogasya vardhanaṃ ||
yathā + uktaṃ vajra-cchedikāyāṃ | yo bodhi-satvo * a-pratiṣṭhito dānaṃ dadāti | tasya puṇya-skandhasya na su-karaṃ pramāṇam udgrahītum iti ||
mahatyām api prajñā-pāramitāyām uktaṃ | punar a-paraṃ śāriputra bodhi-satvena mahā-satvena + alpam api dānaṃ dadatā sarva-satveṣu sarva-ākāra-jñatāyām upāya-kauśalya-pariṇāmanatāyām a-prameyam a-saṃkhyeyaṃ kartu-kāmena prajñā-pāramitāyāṃ śikṣitavyam | tathā sarva-satvānāṃ mano-rathān paripūrayitu-kāmena | yāvaj jāta-rūpa-rajata-udyāna-rājya-ādibhir upakaraṇaiḥ prajñā-pāramitāyāṃ śikṣitavyam iti ||
vinā ca karuṇayā na bodhi-satvānāṃ kiṃ-cic ceṣṭitam iti vakṣyāmaḥ | iti saṃkṣepād bhoga-vṛddhiḥ ||
puṇya-vṛddhiḥ sarva-vṛddhīnāṃ mūlam iti tad-arthaṃ parikara-bandha ucyate ||
kṛtvā + ādāv eva yatnena vyavasāya-āśāyau dṛḍhau | karuṇāṃ ca puras-kṛtya yateta śubha-vṛddhaye ||
citta-śuddhi-kāla-bhāvitānāṃ vyavasāya-ādīnāṃ prayoga-ārambhe punar āmukhī-karaṇena dṛḍhatā + a-pādana-arthaḥ ślokaḥ | kṛtvā + ity ādi-pūrvaka eva ||
āsanna-yuddha-kālānāṃ astra-kauśalya-ādara-vat prayoga-sama-kālaṃ dṛḍhī-kariṣyāmi + iti śaithilya-nivāraṇa-artham ādi-grahaṇam | tatra kathaṃ vyavasāyaṃ dṛḍhī-karoti ||
yathā + ārya-sudhana ārya-maitreyam upasaṃprakrāntaḥ samyak-caryā-niḥ-samarthaḥ | pūrva-anta-koṭī-gata-kāya-praṇāmaḥ kāya-samanvāhāreṇa kāya-balaṃ dṛḍhī-kurvāṇaḥ | pūrva-anta-koṭī-gata-kāya citta-pariśuddhi-niṣ-kāraṇa-sāṃsārika-citta-pracāra-samanvāhāreṇa citta-manasi-kāraṃ nigṛhṇan | pūrva-anta-koṭy--a-sat-karma-laukika-kārya-prayukta-niṣ-prayojana-parisyanda-samanvāhāreṇa praty-utpanna-prayojana-mahā-sāmarthyaṃ vicintayan | pūrva-anta-a-bhūta-parikalpa-samutthita-vitatha-saṃkalpa-saṃdarśita-manasi-kāra-samanvāhāreṇa sarva-bodhi-satva-caryā-samyak-saṃkalpa-abhisaṃskāra-balaṃ samutthāpayan | atīta-ātma-bhāva-artha-prayoga-ārambha-viṣamatā-samanvāhāreṇa sarva-satva-ārambha-vaiśeṣikatayā + adhyāśaya-balaṃ dṛḍhī-kurvāṇaḥ | atīta-kāya-samudācāra-nir-āsvādatā-samanvāhāreṇa | sarva-buddha-dharma-pratilābha-prayoga-mahā-āśvāsa-pratilābha-indriya-vegān vivardhayamāno * atīta-adhva-viparyāsa-prayukta-mithyā-āśaya-prayoga-samanvāhṝeṇa | praty-utpanna-adhva-samyag-darśana-a-viparyāsa-saṃprayuktena bodhi-satva-praṇidhāna-samādānena saṃtatiṃ pariśodhayan | pūrva-anta-gata-āyoga-vīrya-ārambha-kārya-a-pariniṣpanna-ārya-samādāna-samanvāhāreṇa [doubtful] | praty-utpanna-buddha-dharma-samudāgama-pratyupasthānena mahā-vīrya-ārambha-vikrameṇa kāya-citta-saṃpragrahaṃ saṃjanayamānaḥ | pūrva-anta-koṭī-pañca-gaty-apāya-nikṣipta-ātma-para-nir-upakaraṇa-ākhya-nir-upajīvya-samucchraya-parigraha-samanvāhāreṇa | sarva-buddha-dharma-utthāpaka-sarva-jagad-upajīvya-sarva-kalyāṇa-mitra-ārāgaṇa-samarthya-ātma-bhāva-parigrahaṇatayā vipula-prīti-prāmodya-vegān vivardhayamānaḥ praty-utpanna-janma-abhinirvṛttaṃ jarā-vyādhi-maraṇa-śoka-ākara-bhūtaṃ saṃyoga-viyoga-nidhāna-bhūtaṃ samucchrayaṃ | apara-anta-kalpa-koṭī-gata-bodhi-satva-caryā-ācaraṇa-prayuktasya satva-paripācana-buddha-dharma-parigraha-prayuktasya tathā-gata-saṃdarśana-sarva-buddha-kṣetra-anucaraṇa-sarva-dharma-bhāṇaka-upasthāna-sarva-tathā-gata-śāsana-samanvāharaṇa-prayuktasya sarva-dharma-paryeṣṭi-sahāya-bhūtasya sarva-kalyāṇa-mitra-darśana-sarva-buddha-dharma-samudānayana-prayuktasya bodhi-satva-praṇidhi-jñāna-śarīrasya hetu-pratyaya-bhūtam avalokya-a-cintya-kuśala-mūla-indriya-vegān viva rdhayamāna iti | ārya-akṣayamati-nirdeśe mahā-yāna-sūtre * apy uktaṃ | eko bodhi-satvo * a-dvitīyo * a-sahāyo * an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau saṃnāhaṃ saṃnahyati | sa vīrya-bala-parigṛhītena + adhyāśayena + a-para-avakāśa-a-svayaṃ-kārī | sva-bala-bala-udgataḥ | sa evaṃ dṛḍha-saṃnāhaḥ saṃnaddho | yat kiñ-cit sarva-satvānāṃ pariprāpayitavyaṃ bhaviṣyati tad ahaṃ pariprāpayiṣyāmi | yat sarva-āryāḥ sarva-nava-yāna-saṃprasthitā bodhi-satvā na pariprāpayiṣyanti tad ahaṃ pariprāpayiṣyāmi | na mama dānaṃ sahāyakaṃ |ahaṃ punar dānasya sahāyaḥ | na mama śīla-kṣānti-vīrya-dhyāna-prajñāḥ sahāyikāḥ | ahaṃ punaḥ śīla-kṣānti-vīrya-dhyāna-prajñānāṃ sahāyo | na + ahaṃ pāramitābhir upasthātavyo mayā punaḥ pāramitā upasthātavyāḥ | evaṃ saṃgraha-vastuṣu sarva-kuśala-mūleṣu caleyam | yāvad ekākinā mayā + a-dvitīyena + a-sahāyena vajra-maye mahī-maṇḍale sthitena sa-balaṃ sa-vāhanaṃ māraṃ dharṣayitvā eka-citta-kṣaṇa-sama-āyuktayā prajñayā + an-uttarā samyak-saṃbodhir abhisaṃboddhavyā + iti ||
ārya-vajra-dhvaja-sūtre * apy āha | tad yathā + api nāma sūryo deva-putra udayamāno na tiṣṭhati | jāty-andha-doṣeṇa | na tiṣṭhati gandharva-nagara-doṣeṇa | na tiṣṭhati catur-dvīpa-loka-dhātu-bhūmi-rajo-doṣeṇa | na tiṣṭhati rāhv-asura-indra-doṣeṇa | na tiṣṭhati dhūma-maṇḍala-doṣeṇa | na tiṣṭhati jambū-dvīpa-kleśa-doṣeṇa | na tiṣṭhati nānā-chāyā-doṣeṇa | na tiṣṭhati vi-ṣama-parvata-doṣeṇa | evam eva bodhi-satvo mahā-satvaḥ smṛti-saṃprajanya-vipula-gambhīra-cetā a-dīna-satvo guṇa-caryā-jñāna-caryā-avasānaṃ yāvan na vivartate satva-drauhilya-doṣaiḥ | na vipravasati kuśala-mūla-pariṇāmaiḥ | satva-dṛṣṭi-kāluṣya-doṣair na vivartate | satva-kṣobha-cetobhir na dūrī-bhavati | satva-vinaṣṭa-saṃtatyā bodhi-saṃnāhaṃ na viṣkambhayati | sarva-jagat-paritrāṇa-praṇidhānasya satva-kali-kaluṣair na sraṃsanāṃ karoti yāvad bāla-jana-samavadhānena | na nirvidyate para-satva-doṣaiś ca | tat kasya hetoḥ | an-āvaraṇa-maṇḍalam etad udayati | yad uta sarva-jagad-viśuddhi-vinayāya | pe ||
yaś ca teṣāṃ sarva-satvānāṃ duṣkha-skandho vividhaṃ ca + āvaraṇīyaṃ karma samutthitaṃ yena te āvaraṇīyena karmaṇā buddhān na paśyanti | dharmaṃ na śṛṇvanti | saṃghaṃ na jānanti | tad ahaṃ teṣāṃ tri-vidham āvaraṇīyaṃ karma + upacitaṃ duṣkha-skandhena svakena śarīreṇa + upādadāmi tāsu tāsu naraka-upapattiṣv apāya-bhūmiṣu saṃvāseṣu ca | te ca sarva-satvās tataś cyavantāṃ | ahaṃ ca duṣkha-upādānam upādadāmi vyavasyāmy utsahe | na nivarte na palāyāmi na + uttrasyāmi na saṃtrasyāmi na bibhemi na pratyudāvarte na viṣīdāmi | tat kasya hetoḥ | a-vaśyaṃ nirvāhayitavyo mayā sarva-satvānāṃ bhāro | na + eṣa mama kāma-kāraḥ | sarva-satva-uttāraṇa-praṇidhānaṃ mama | mayā sarva-satvāḥ parimocayitavyā | mayā sarva-jagat samuttārayitavyaṃ | jāti-kāntārāj jarā-kāntārād vyādhi-kāntārāc cyuty-upapati-kāntārāt sarva-āpatti-kāntārāt sarva-apāya-kāntārāt sarva-saṃsāra-kāntārāt sarva-dṛṣṭi-gahana-kāntārāt kuśala-dharma-praṇāśa-kāntārād a-jñāna-samutthita-kāntārāt tad ete mayā sarva-satvāḥ sarva-kāntārebhyaḥ parimocayitavyāḥ | tṛṣṇā-jāla-saktā a-vidyā-nivaraṇa-āvṛtā bhava-tṛṣṇā-saṃprayuktāḥ praṇāśa-paryavasānā duṣkha-pañjara-prakṣiptāś cāraka-saṃniśritā | a-budhāḥ pratijñā-viruddhāḥ saṃśaya-bhūtāḥ sadā vi-matayo * a-kṣema-darśinaḥ | a-niḥ-śaraṇa-kuśalā bhava-arṇave āvarta-maṇḍala-eka-caraṇāḥ | pe ||
sarva-satvānām an-uttara-jñāna-rājya-pratiṣṭhāpana-artham ahaṃ carāmi | na + ahaṃ kevalam ātma-parimocana-abhiyuktaḥ | sarva-satvā hy ete mayā sarva-jñatā-citta-plavena saṃsāra-dur-gād * dhartavyā | mahā-prapātād abhyutkṣeptavyāḥ | sarva-upadravebhyaḥ parimocayitavyāḥ | saṃsāra-srotasaḥ pratārayitavyā ātmanā mayā sarva-satva-duṣkha-skandho * adhyavasitaḥ | yāvad utsahe * ahaṃ sarva-apāyeṣu sarva-loka-dhātu-paryāpanneṣu sarva-duṣkha-vāsam anubhavitum | na ca mayā sarva-satvāḥ kuśala-mūlair vañcitavyāḥ | vyavasyāmy aham eka-ekasminn apāye * apara-anta-koṭī-gatān kalpān saṃvasayituṃ | yathā ca eka-apāye tathā sarva-apāya-nir-avaśeṣa-sarva-loka-dhātu-paryāpanneṣu sarva-satva-parimocana-nidānaṃ |tat kasya hetoḥ | varaṃ khalu punar aham eko duṣkhitaḥ syāṃ na ca + ime sarva-satvāḥ apāya-bhūmi-prapatitāḥ | mayā tatra + ātmā bandhako dātavyaḥ | sarva-jagac ca niḥ-kretavyaṃ naraka-tiryag-yoni-yama-loka-kāntārād ahaṃ ca sarva-satvānām arthāya sarva-duṣkha-vedanā-skandham anena svakena śarīreṇa + anubhaveyam | sarva-satva-nidānam ahaṃ ca sarva-satvānāṃ prātibhāvyam utsahe satya-vādī pratyayito * a-visaṃvādakaḥ | na ca mayā sarva-satvāḥ parityaktāḥ | tat kasya hetoḥ | sarva-satva-ārambaṇo mama sarva-jñatā-citta-utpāda utpanno yad uta sarva-jagat-parimocanāya | na ca + ahaṃ rati-kāmatayā + an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau saṃprasthito na + api pañca-kāma-guṇa-raty-anubhavanāya na + api kāma-viṣaya-niṣevaṇāya | na ca + aham anyo-nya-kāma-dhātu-paryāpanna-rati-vyūha-samudānayanāya carāmi bodhi-satva-caryāṃ | tat kasya hetoḥ | a-ratayo hy eṣā sarva-loka-ratayaḥ |māra-viṣaya eṣa yad uta kāma-viṣaya-niṣevaṇaṃ | dur-buddhi-sevito hy eṣa mārgaḥ |sarva-buddhi-vivarṇito hy ayam upadeśaḥ yad uta kāma-niṣevaṇaṃ |ataś ca + eṣa sarva-duṣkha-skandhasya + utpāda eva niṣevaṇaṃ ata eva ca naraka-tiryag-yoni-yama-lokānām utpādaḥ | kalaha-bhaṇḍana-vivāda-kṣobhāś ca satvānām ata eva prādur-bhavanti | ete ca satvāḥ kāmān niṣevamāṇāḥ buddhānāṃ bhagavatāṃ sakāśād dūrī-bhavanti | svarga-upapatter apy ete kāmā antarāyāya saṃvartante | kiṃ punar an-uttarasya jñāna-rājasya sarva-satva-yoga-kṣemasya | so * aham evam a-pramāṇa-doṣān kāmānāṃ paśyan parīttān ādīptāṃs tasmād aham etan nidānam a-caraṇatāyāṃ pratipatsye || pe ||
tathā tathā + eva mayā kuśala-mūlaṃ pariṇāmayitavyaṃ yathā yathā + eva sarva-satvā aty-anta-sukham a-vedita-sukhaṃ yāvat sarva-jñatā-sukhaṃ pratilabheran | mayā sārathinā mayā pariṇāyakena mayā + ulkā-dhāriṇā mayā kṣema-gati-darśakena mayā kṣaṇa-gati-pratilabdhena mayā + upāya-jñena mayā + artha-viduṣā mayā saṃsāra-sāgare sarva-jña-jñāna-yāna-pātra-mahā-deśa-sthitena mayā pariṇāmana-kuśalena mayā pāra-darśakena || pe ||
na khalu punar asmiṃś cāturmahā-dvīpake loka-dhātau yāvantaḥ satvās tāvanta eva sūryā udāgacchanti cāturdvīpaka-loka-dhātv-avabhāsanāya | atha ca punar eka eva + eṣāṃ sūrya udāgacchati catur-dvīpa-avabhāsanāya | na ca teṣāṃ satvānāṃ catur-dvīpa-upapannānāṃ svaka-svakaiḥ śarīrair avabhāsaḥ prādur-bhavati | yena te divasa-saṃkhyāṃ jānīyuḥ | sva-kāryaṃ vā pariprāpayeyuḥ | sasyāni vā paripācayeyuḥ | ahar ahar vā udyāna-nagareṣu rati-krīḍā-paribhogam anubhaveyuḥ | diśo vā paśyeyuḥ | gamana-āgamanaṃ vā grāma-nagara-nigama-rāṣṭra-rāja-dhānīṣu kuryuḥ | vyavahāra-kāryeṣu prayujyeran |pe | atha ca punaḥ sūryasya deva-putrasya + udayata ekasya sūrya-maṇḍalasya + a-dvitīyasya cāturdvīpake loka-dhātau sarva-satvānām avabhāsaḥ prādur-bhavati | evam eva bodhi-satvasya mahā-satvasya kuśala-mūlāny upārpayamānasya kuśala-mūlaṃ pariṇāmayamānasya + evaṃ cittam utpadyate | na + eteṣāṃ satvānāṃ tat kuśala-mūlaṃ vidyate yena te ātmānaṃ paritrāyeran | kaḥ punar vādaḥ param | ahaṃ punaḥ sarva-satvānāṃ kṛtaśaḥ kuśala-mūlāni samudānayāmi kuśala-mūlaṃ pariṇāmayāmi | yad uta sarva-satva-mocanāya | sarva-satvānām avabhāsanāya sarva-satvānāṃ jñāpanāya sarav-satvānām avatāraṇāya sarva-satvānāṃ parigrahaṇāya sarva-satvānāṃ pariniṣpādanāya sarva-satvānāṃ prasādanāya sarva-satvānāṃ prahlādanāya sarva-satvānāṃ saṃśaya-cchedanāya āditya-maṇḍala-kalpair asmābhir bhavitavyaṃ | na paraḥ pratikāṅkṣitavyaḥ | na parasya + avakāśam utpādya satveṣu saṃnāha utsraṣṭavyaḥ | na ca sarva-satvānām antikāt sarva-satva-trāṇa-vyavaśāyo nivartayitavyaḥ | na pariṇāmanāyāḥ sarva-duṣkha-hatyā vinivartitavyaṃ | na parīttāni kuśala-mūlāni parigrahītavyāni | na parīttayā pariṇāmanayā tuṣṭir mantavyā ity ādi ||
ārya-akṣayamati-sūtre * apy āha | sa na kalpa-gaṇanayā bodhiṃ paryeṣate | iyataḥ kalpān saṃnatsyāmi | iyataḥ kalpān saṃnatsyāmi + iti | api tu khalv a-cintyam eva saṃnāhaṃ saṃnahyati | yāvatī pūrvā-koṭiḥ saṃsārasya yady etāvad ekaṃ rātriṃ-divaṃ bhavet | evaṃ-rūpai rātriṃ-divaiḥ pañcadaśa-daivasikena pakṣeṇa triṃśad-daivasikena māsena dvādaśa-māsikena saṃvatsareṇa anayā varṣa-gaṇanayā yāvad varṣa-śata-sahasreṇa + ekaṃ bodhi-cittam utpādayeyam ekaṃ ca tathā-gatam arhantaṃ samyak-saṃbuddhaṃ paśyeyaṃ | anena praveśena + anayā gaṇanayā gaṅgā-nadī-vālukā-samaiś citta-utpādais tathā-gata-darśanaiś ca eka-ekasya + api satvasya citta-caritaṃ jānīyāṃ | anena + eva praveśena + anayā gaṇanayā sarva-satvānāṃ tāvadbhiś citta-utpādais tathā-gata-darśanaiḥ sva-citta-caritāni prajanīyām ity an-avalīnaḥ | saṃnāho * ayaṃ bodhi-satvasya + a-kṣayaḥ saṃnāhaḥ |evaṃ dāna-ādiṣu bodhi-pākṣika-mahā-puruṣa-lakṣaṇeṣu ca nayaḥ ||
ārya-ratna-meghe * apy uktaṃ ||
na bodhi-satvaḥ satva-khaṭuṅkatāṃ satva-dur-dāntatāṃ jñātvā | alam ebhiḥ satvair evaṃ khaṭuṅkair evaṃ dur-dāntair iti | tato nidānaṃ parikhinnaḥ parā-pṛṣṭhī-bhūtaḥ | pariśuddhāyāṃ loka-dhātau praṇidhānaṃ karoti | yatra + īdṛśānāṃ satvānāṃ nāma + api na śṛṇuyāt | na ca satva-artha-vaimukhyasya bodhi-satva-pariśuddhāyāṃ loka-dhātāv upapattir bhavati | tatra prājño bodhi-satva evaṃ cittam utpādayati | tasmāt satva-dhātor ye satvāḥ syuḥ pratyavarā dhajaḍa-eḍa-mūka-jātīyāḥ | a-parinirvāṇa-dharmakāḥ kṛtsnā satva-dhātau na cikitsitāḥ sarva-buddhaiḥ sarva-bodhi-satvaiś ca pratyākhyātāḥ | teṣāṃ madīye buddha-kṣetre saṃnipātaḥ syāt | tān ahaṃ sarvān bodhi-maṇḍe niṣīdya + an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃbodhayeyaṃ ||
evaṃ hi bodhi-satvasya cintayataś citta-utpāde citta-utpāde sarva-māra-bhavanāni prakampante | sarva-buddhāś ca + asya varṇa-vādino bhavanti + iti ||
evaṃ tāvat puṇya-vṛddhi-kāmena āśayo dṛḍhī-kartavyaḥ | āśaya-dṛḍhī-karaṇa-artham adhunā + ucyate | kiṃ punar anena dṛḍhī-kṛtena + iti | vimarṣa-nirāsāya dharma-saṃgīti-sūtre gaditaṃ |āśaye samyag bhagavan buddha-dharmāṇāṃ mūlaṃ | yasya punar āśayo na + asti sarve buddha-dharmās tasya dūre ||
āśaya-saṃpannasya punar bhagavan yadi buddhā na bhavanti gagana-talād dharma-śabdo niścarati kuḍma-vṛkṣebhyaś ca | āśaya-śuddhasya bodhi-satvasya sva-mano-jalpād eva sarva-avavāda-anuśāsanyo niścaranti | tasmāt tarhi bhagavan bodhi-satvena + āśaya-saṃpannena bhavitavyaṃ ||
tad yathā bhagavan yasya pādau tasya gamanaṃ evaṃ bhagavan yasya + āśayas tasya buddha-dharmāḥ |tad yathā bhagavan yasya + uttama-aṅgaṃ tasya jīvitaṃ evam eva bhagavan yasya + āśayas tasya buddha-bodhiḥ | tad yathā bhagavan yasya jīvitaṃ tasya lābhaḥ | evam eva bhagavan yasya + āśayas tasya buddhatva-lābhaḥ | tad yathā bhagavan satītvena + agnir jvalati | a-satītvena na jvalati | evam eva bhagavann āśaye sati bodhi-satvasya sarva-buddha-dharmā jvalanti | a-saty āśaye na jvalanti | tad yathā bhagavan satsv abhra-megheṣu varṣaṃ varṣaty a-satsu na varṣati | evam eva bhagavann āśaye sati buddha-dharmāḥ pravartante | tad yathā bhagavan yasya vṛkṣasya mūlaṃ vipannaṃ tasya puṣpa-phalāni na bhūyaḥ prarohanti | evam eva bhagavan yasya + āśayo vipannas tasya sarve kuśalā dharmā na bhūyaḥ saṃbhavanti | tasmāt tarhi bhagavan bodhi-satvena buddha-bodhy-arthikena sva-āśayaḥ su-udgṛhītaḥ sv-ārakṣitaḥ su-śodhitaḥ sv-adhiṣṭhitaḥ kartavya iti ||
ko * ayam āśayo nāma | ārya-akṣayamati-sūtre * abhihitaḥ | sa khalu punar āśayo * a-kṛtrimaḥ a-kṛtakatvāt | a-kṛtako niḥ-sādhyatvāt | niḥ-sādhyaḥ su-viditatvāt | su-vidito nir-māyatvāt | nir-māyaḥ śuddhatvāt | śuddhaḥ ṛjukatvāt | ṛjukaḥ a-kuṭilatvāt | a-kuṭilaḥ spaṣṭatvāt | spaṣṭo * a-vi-ṣamatvāt | a-vi-ṣamaḥ sāratvāt | sāro * a-bhedyatvāt | a-bhedyo dṛḍhatvāt | dṛḍho * a-calitatvāt | a-calita a-niśritatvād ity ādi | ayam eva ca + adhika-adhika-guṇa-adhigama-pravṛtto * adhyāśaya ity ucyate ||
yathā + atra + eva + uktaṃ | uttaraṇa-adhyāśayo viśeṣa-gamanatayā ity ādi ||
api ca + adhyāśaya ucyate | saumyatā bhūteṣu | maitratā satveṣu | hita-cittatā āryeṣu | kāruṇyam an-āryeṣu | gauravaṃ guruṣu | trāṇatā a-trāṇeṣu | śaraṇatā a-śaraṇeṣu | dvīpatā + a-dvīpeṣu | parāyaṇatā a-parāyaṇeṣu | sahāyatā a-sahāyeṣu | ṛjutā kuṭileṣu | spaṣṭatā khaṭuṅkeṣu | a-śaṭhatā śaṭheṣu | a-māyā āgahana-cariteṣu | kṛta-jñatā a-kṛta-jñeṣu | kṛta-veditā drohiṣu | upakāritā an-upakāriṣu | satyatā a-bhūta-gateṣu | nir-mānatā śrabdheṣu | a-ninditā su a-nindanā kṛteṣu [doubtful] | an-ārocanatā para-skhaliteṣu | ārakṣaṇatā vipratipanneṣu | a-doṣa-darśanatā sarva-upāya-kauśalya-caryāsu | śuśrūṣaṇatā sarva-dakṣiṇīyeṣu | pradakṣiṇa-grāhitā + anuśāsanīṣv ity ādi ||
tad evaṃ vyavasāya-āśayau dṛḍhī-kṛtya kāruṇyaṃ puras-kṛtya yate śubha-vṛddhaye ||
yathā + uktam ārya-dharma-saṃgīti-sūtre | atha khalv avalokiteśvaro bodhi-satvo mahā-satvo bhagavantam etad avocat | na bhagavan bodhi-satvena + ati-bahuṣu dharmeṣu śikṣitavyaṃ | eko dharmo bhagavan bodhi-satvena sv-ārādhitaḥ su-pratividdhaḥ kartavyaḥ | tasya sarva-buddha-dharmāḥ kara-tala-gatā bhavanti | katama eka-dharmo | yad uta mahā-karuṇā | mahā-karuṇayā bhagavan bodhi-satvānāṃ sarva-buddha-dharmāḥ kara-tala-gatā bhavanti | tad yathā bhagavan yena rājñaś cakra-vartinaś cakra-ratnaṃ gacchati | tena sarvo bala-kāyo gacchati | evam eva bhagavan yena bodhi-satvasya mahā-karuṇā gacchati | tena sarve buddha-dharmā gacchanti | tad yathā bhagavann āditye udite satvāḥ karma-kriyāsu pracurā bhavanti | evam eva bhagavan mahā-karuṇā yatra + uditā bhavati tatra + anya-bodhi-karā dharmāḥ kriyāsu pracurā bhavanti | tad yathā bhagavan sarveṣām indriyāṇāṃ manasā + adhiṣṭhitānāṃ sva-sva-viṣaye grahaṇa-prācuryaṃ bhavati | evam eva bhagavan mahā-karuṇā-adhiṣṭhitānām anyeṣāṃ bodhi-karāṇāṃ dharmāṇāṃ svasmin svasmin karaṇīye prācuryaṃ bhavati | tad yathā bhagavan jīvita-indriye saty anyeṣām indriyāṇāṃ pravṛttir bhavati | evam eva bhagavan mahā-karuṇāyāṃ satyām anyeṣāṃ bodhi-karāṇāṃ dharmāṇāṃ pravṛttir bhavati + iti ||
ārya-akṣayamati-sūtre * apy āha ||
tad yathā + api nāma bhadanta sāradvatīputra puruṣasya jīvita-indriyasya + āśvāsāḥ praśvāsāḥ pūrvaṃ-gamāḥ | evam eva bhadanta sāradvatīputra bodhi-satvasya mahā-yāna-samudāgatasya mahā-karuṇā pūrvaṃ-gamāḥ || pe ||
syād yathā + api nāma śreṣṭhino vā gṛha-pater vā eka-putrake guṇavati majjā-gataṃ prema | evam eva mahā-karuṇā-pratilabdhasya bodhi-satvasya sarva-satveṣu majjā-gataṃ prema + iti ||
katham eṣā bhāvayitavyā | svakam an-eka-vidhaṃ pūrva-anubhūtam anubhūyamānaṃ vā duṣkhaṃ bhayaṃ ca sva-ātmany aty-antam an-iṣṭaṃ bhāvayitvā | priya-ādiṣu maitrī maitrīvatā bhāvayitavyā praty-utpanna-duṣkha-vyādhiṣu mahā-duṣkha-sāgara-an-avadhi-dīrgha-saṃsāra-vyasana-anunīteṣu vā ||
yathā + uktam ārya-daśa-bhūmaka-sūtre | tasya + evaṃ bhavaty āścaryaṃ yāvad a-jñāna-saṃmūḍhā vata + ime bāla-pṛthag-janāḥ | yeṣām a-saṃkhyeyā ātma-bhāvā niruddhā nirudhyante nirotsyante ca | evaṃ ca kṣīyamāṇā kāye na nir-vedam utpādayanti | bhūyasyā mātrayā duṣkha-yantraṃ vivardhayanti | saṃsāra-śrotasaś ca mahā-bhayān na nivartante | skandha-ālayaṃ ca na + utsṛjanti | dhātu-ura-gebhyaś ca na nirvidyante | nandī-rāga-andhāś ca na + avabudhyante | ṣaḍ-āyatana-śūnya-grāmaṃ ca na vyavalokayanti | ahaṃ-kāra-mama-kāra-abhiniveśa-anuśayaṃ ca na prajahanti | māna-dṛṣṭi-śalyaṃ ca na + uddharanti | rāga-dveṣa-moha-jālaṃ ca na praśamayanti | a-vidyā-moha-andha-kāraṃ ca na vidhamayanti | tṛṣṇā-arṇavaṃ ca na + ucchoṣayanti | daśa-bala-sa-artha-vāhaṃ ca na paryeṣante | māra-āśaya-gahana-anugatāś ca saṃsāra-sāgare vividha-a-kuśala-vitarka-grāha-ākule pariplavante | a-prati-śaraṇāḥ tathā saṃvegam āpadyante bahūni duṣkhāni pratyanubhavantaḥ | yad idaṃ jāti-jarā-vyādhi-maraṇa-śoka-parideva-duṣkha-daurmanasya-upāyāsān | hanta + aham eṣāṃ satvānāṃ duṣkha-ārtānām a-nāthānām a-trāṇānām a-śaraṇānām a-layanānām a-a-parāyaṇānām andhānām a-vidyā-aṇḍa-koṣa-paṭala-paryavanaddhānāṃ tamo-abhibhūtānām arthāya + eko * a-dvitīyo bhūtvā tathā-rūpa-puṇya-jñāna-saṃbhāra-upacayaṃ bibharmi | yathā-rūpeṇa puṇya-jñāna-saṃbhāra-upacayena saṃbhṛtena ime sarva-satvā abhyanta-viśuddhim anuprāpnuyur iti ||
tathā + atra + eva + āha | saṃsāra-aṭavī-kāntāra-mārga-prapannā vata + ime satvā niraya-tiryag-yoni-yama-loka-prapāta-abhimukhāḥ ku-dṛṣṭi-vi-ṣama-jāla-anuprāptāḥ moha-gahana-saṃchannā mithyā-mārga-vitatha-prayātā | andhī-bhūtāḥ pariṇāyaka-vi-kalāḥ || pe ||
saṃsāra-śrota-anuvāhinaḥ tṛṣṇā-nadī-prapannāḥ | mahā-vega-grastā | avalokanā-a-samarthāḥ [doubtful] kāma-vyāpāda-vicikitsā-vihiṃsā-vitarka-prapāta-anucaritāḥ | sva-kāya-dṛṣṭy-udaka-rākṣasa-gṛhītāḥ | kāma-gahana-āvartta-anupraviṣṭāḥ nandī-rāga-madhya-saṃsaktāḥ | asmi-māna-sthala-ucchannāḥ | a-parāyaṇāḥ | āyatana-grāma-an-ucchalitāḥ | kuśala-saṃbhāraka-virahitāḥ | te * asmābhir mahā-kuśala-mūla-balena + uddhṛtya nir-upadrave a-rajasi śiva-sarva-jñatā-ratna-dvīpe pratiṣṭhāpayitavyā | ruddhā vata + ime satvā bahu-duṣkha-daurmanasya-upāyāsa-bahula-anunaya-pratigha-priya-a-priya-vinibandhane sa-śoka-parideva-anucarite tṛṣṇā-nigaḍa-bandhane māyā-śāṭhya-a-vidyā-gahana-saṃchanne traidhātuka-cārake | te asmābhiḥ sarva-traidhātuka-viveke a-bhaya-pure sarva-duṣkha-upaśame [doubtful] an-āvaraṇa-nirvāṇe pratiṣṭhāpayitavyā ity ādi ||
evam ebhiḥ paras-para-dṛḍhī-kṛtyair vyavasāya-āśaya-kāruṇyaiḥ puṇya-vṛddhim ārabhet | tatra tāvad bhadra-ācāryā-vidhiḥ kāryā vandanā-ādiḥ sad-ādarāt ||
ārya-ugradatta-paripṛcchāyāṃ hi tri-rātre trir divasasya ca śuceḥ śuci-vastra-prāvṛtasya ca tri-skandhaka-pravartanam uktaṃ ||
tatra trayaḥ skandhāḥ pāpa-deśanā-puṇya-anumodanā-buddha-adhyeṣaṇa-ākhyāḥ puṇya-rāśitvāt | tatra vandanā pāpa-deśanāyām antar-bhavati | buddhān namas-kṛtya + upāli-paripṛcchāyāṃ deśanā + iti kṛtvā | yācanam adhyeṣaṇāyāṃ eka-arthatvāt | pūjā tu vibhava-a-bhāvād a-nityā + iti na + uktā | mānasī vācasī ca sūtra-antara-prasiddhatvān na + uktāḥ | trayāṇāṃ tu vacanāt prādhānyaṃ gamyate | tatra vandanā | sarva-buddhān namasyāmi + iti ||
ārya-akṣayamati-sūtre tv ātma-para-pāpa-deśanā puṇya-saṃbhāre paṭhyate ||
gāthā-catuṣṭayena ca yathā-gītaiś ca stotraiḥ | ārya-bhadra-caryā-ādi-gāthābhir vā pūjanā ca ||
ārya-ratna-meghe yathā + uktaṃ | iha bodhi-satvo yāni + imāni bhavanti puṣpa-jātāni vā phala-jātāni vā a-mamāny a-parigrahāṇi | tāni triṣ-kṛtvā rātrau triṣ-kṛtvā divase buddha-bodhisatvebhyo niryātayati || pe ||
sayathi + ime [doubtful] dhūpa-vṛkṣā vā gandha-vṛkṣā vā ratna-vṛkṣā vā kalpa-vṛkṣā vā a-mamā a-parigrahās tān api triṣ-kṛtvā rātrau triṣ-kṛtvā divase buddha-bodhisatvebhyo niryātayati + iti ||
ārya-tri-samaya-rāje * api sthala-jā ratna-parvatāḥ | jala-jā ratna-parvatā sthala-jala-jāni ratnāni daśa-dig-avasthitāni | a-mamāny a-parigrahāṇi deyāni + ity uktaṃ ||
anayā ca diśā sarva-bhaiṣajyāni sarva-rasāyanāni sarva-salilāni an-avadyāni ap-maṇḍalāni | sarva-kāñcana-maṇḍalāni | vivṛtteṣu vā loka-dhātuṣu ye parama-rasa-sparśa-saṃpannā bhū-parpaṭakāḥ | a-mṛta-latā | a-kṛṣṭa-uptā vā śālayaḥ | sarva-uttara-kuru-dvīpeṣu | pariśuddheṣu ca loka-dhātuṣu ye ramaṇīyatarāḥ paribhogāḥ ||
yathā ca + ārya-ratna-meghe eva + āha | sa yāni + imāni sūtra-anteṣu + udāra-udārāṇi tathā-gata-pūjā-upasthānāni śṛṇoti | tāny āśayatas tīvreṇa + adhyāśayena buddha-bodhisatvebhyaḥ pariṇāmayati + iti | tathā | sa vividhāni pūjā-upasthānāni anuvicintayati + iti ||
deśanā pūrva-uktā + iva | ārya-akṣayamati-sūtre tv ātma-para-pāpa-deśanā puṇya-saṃbhāre paṭhyate | anumodanā bhadra-caryā-gāthayā | candra-pradīpa-anumodanā-parivartena vā | adhyeṣaṇā bhadra-caryayā + eva | pariṇāmanā tu sakala-samāptā + ārya-bhadra-caryayā + eva | vajra-dhvaja-pariṇāmanāṃ vā paśyet ||
atha-vā daśa-bhūmaka-uktāni mahā-praṇidhānāni | yathā + āha | yad uta + a-śeṣa-niḥ-śeṣa-an-avaśeṣa-sarva-buddha-pūjā-upasthāpanāya | sarva-ākāra-vara-upetam udāra-adhimukti-viśuddhaṃ dharma-dhātu-vipulam ākāśa-dhātu-paryavasānam a-para-anta-koṭī-niṣṭhaṃ sarva-kalpa-saṃkhyā-buddha-utpāda-saṃkhyā-pratiprasrabdhaṃ | mahā-pūjā-upasthānāya | prathamaṃ mahā-praṇidhānam abhinirharati ||
yad uta sarva-tathā-gata-bhāṣita-dharma-netrī-saṃdhāraṇāya sarva-buddha-bodhi-satva-parigrahāya | sarva-samyak-saṃbuddha-śāsana-parirakṣaṇāya | dharma-dhātu-vipulam ākāśa-dhātu-paryavasānam a-para-anta-koṭī-niṣṭhaṃ | sarva-saṃkalpa-saṃkhyā-buddha-utpāda-saṃkhyā-pratiprasrabdhaṃ | sad-dharma-parigrahāya | dvitīyaṃ mahā-praṇidhānam abhinirharati ||
yad uta sarva-buddha-utpāda-nir-avaśeṣa-sarva-loka-dhātu-prasareṣu | tuṣita-bhavana-vāsam ādiṃ kṛtvā cyavana-ācaṅkramaṇa-garbha-sthiti-janma-kumāra-krīḍā-antaḥ-pura-vāsa-abhiniṣkramaṇa-duṣ-kara-caryā-bodhi-maṇḍa-upasaṃkramaṇa-māra-dharṣaṇa-abhisaṃbodhy-adhyeṣaṇa-mahā-dharma-cakra-pravartana-mahā-parinirvāṇa-upasaṃkramaṇāya | pūjā-dharma-saṃgraha-prayoga-pūrvaṃ-gamaṃ kṛtvā sarva-traikāla-vivartanāya | dharma-dhātu-vipulam ākāśa-dhātu-paryavasānam a-para-anta-koṭī-niṣṭhaṃ sarva-kalpa-saṃkhyā-buddha-utpāda-saṃkhyā-pratiprasrabdhaṃ yāvan mahā-parinirvāṇa-upasaṃkramaṇāya | tṛtīyaṃ mahā-praṇidhānam abhinirharati ||
yad uta sarva-bodhi-satva-caryā-vipula-mahad-gata-a-pramāṇa-a-saṃbhinna-sarva-pāramitā-su-saṃgrahītaḥ | sarva-bhūmi-pariśodhanaṃ sa-aṅga-upāṅga-nirhāraṃ yāvat sa-lakṣaṇa-vi-lakṣaṇa-saṃvarta-vivarta-sarva-bodhi-satva-caryā-bhūta-yathā-vad bhūmi-patha-upadeśa-pāramitā-parikarma-avavāda-anuśāsany--anupradāna-upastambha-citta-utpāda-abhinirhārāya | dharma-dha-tu-vipulam ākāśa-dhātu-paryavasānam a-para-anta-koṭī-niṣṭhaṃ sarva-kalpa-saṃkhyā-caryā-saṃkhyā-pratiprasrabdhaṃ citta-utpāda-abhinirhārāya | caturthaṃ mahā-praṇidhānam abhinirharati ||
yad uta nir-avaśeṣa-sarva-satva-dhātu-rūpy-a-rūpi-saṃjñā-saṃjñi na + eva saṃjñi na + a-saṃjñy aṇḍa-ja-jarāyu-ja-saṃsveda-ja-aupapāduka-traidhātuka-paryāpanna-ṣaḍ-gati-samavasṛta-sarva-upapatti-paryāpanna-nāma-rūpa-saṃgṛhīta-a-śeṣa-sarva-satva-dhātu-paripācanāya | sarva-buddha-dharma-avatāraṇāya | sarva-gati-saṃkhyā-vyavacchedanāya | sarva-jña-jñāna-pratiṣṭhāpanāya | dharma-dhātu-vipulam ākāśa-dhātu-paryavasānam a-para-anta-koṭī-niṣṭhaṃ sarva-kalpa-saṃkhyā-satva-dhātu-saṃkhyā-pratiprasrabdhaṃ |sarva-satva-dhātu-paripācanāya | pañcamaṃ mahā-praṇidhānam abhinirharati ||
yad uta nir-avaśeṣa-sarva-loka-dhātu-vipula-saṃkṣipta-mahad-gata-a-pramāṇa-sūkṣma-audārika-vyatyasta-avamūrddha-sama-tala-praveśa-samavasaraṇa-anugata-indra-jāla-vibhāga-daśa-dig-a-śeṣa-vaimātrya-praveśa-vibhāga-jñāna-anugama-pratyakṣatāyai | dharma-dhātu-vipulam ākāśa-dhātu-paryavasānam a-para-anta-koṭī-niṣṭhaṃ sarva-kalpa-saṃkhyā-loka-dhātu-saṃkhyā-pratiprasrabdhaṃ loka-dhātu-vaimātrya-avatāraṇāya | ṣaṣṭhaṃ mahā-praṇidhānam abhinirharati ||
yad uta sarva-kṣetra-eka-kṣetra eka-kṣetra sarva-kṣetrai-samavaśaraṇa-pariśodhanaṃ [doubtful] | a-pramāṇa-buddha-kṣetra prabhā-vyūha-alaṃ-kāra-pratimaṇḍitaṃ | sarva-kleśa-apanayana-pariśuddhi-patha-upetaṃ | a-pramāṇa-jñāna-ākāra-satva-paripūrṇam udāra-buddha-viṣaya-samavasaraṇaṃ | yathā-āśaya-sarva-satva-saṃdarśana-saṃtoṣaṇāya | dharma-dhātu-vipulam ākāśa-dhātu-paryavasānam a-para-anta-koṭī-niṣṭhaṃ |sarva-kalpa-saṃkhyā-buddha-kṣetra-saṃkhyā-pratiprasrabdhaṃ |sarva-buddha-kṣetra-pariśodhanāya |saptamaṃ mahā-praṇidhānam abhinirharati ||
yad uta sarva-bodhi-satva-eka-āśaya-prayogatāyai | niḥ-sapatna-kuśala-mūla-upacayāya | eka-ārambaṇa-sarva-bodhi-satva-samatāyai | a-virahita-satata-samita-buddha-bodhi-satva-samavadhānāya | yathā-iṣṭa-buddha-utpāda-saṃdarśanāya | sva-citta-utpāda-tathā-gata-prabhāva-jñāna-anugamāya | a-cyuta-anugāminy--abhijñā-pratilambhāya | sarva-loka-dhātv-anuvicaraṇāya sarva-parṣan-maṇḍala-pratibhāsa-prāptaye | sarva-upapatti-sva-śarīra-anugamāya | a-cintya-mahā-yāna-upetatāyai | bodhi-satva-caryā-caraṇa-a-vyavacchedāya | dharma-dhātu-vipulam ākāśa-dhātu-paryavasānam a-para-anta-koṭī-niṣṭhaṃ | sarva-kalpa-saṃkhyā-caryā-saṃkhyā-pratiprasrabdhaṃ | mahā-yāna-avatāraṇāya | aṣṭamaṃ mahā-praṇidhānam abhinirharati ||
yad uta + a-vivartya-cakra-samārūḍha-bodhi-satva-caryā-caraṇāya | a-mogha-kāya-vāṅ-manas-kareṇa | saha-darśana-niyata-sarva-buddha-dharma-pratilambhāya | saha-ghoṣa-udāhāra-jñāna-anugamāya | saha-prasāda-kleśa-vivartanāya | mahā-bhaiṣajya-rāja-upama-āśraya-pratilambhāya | cintā-maṇi-vat kāya-pratilambhāya | sarva-bodhi-satva-caryā-caraṇāya | dharma-dhātu-vipulam ākāśa-dhātu-paryavasānam a-para-anta-koṭī-niṣṭhaṃ | sarva-kalpa-saṃkhyā-caryā-saṃkhyā-pratiprasrabdhaṃ |amogha-ghoṣatāyai | navamaṃ mahā-praṇidhānam abhinirharati ||
yad uta sarva-loka-dhātuṣv an-uttara-samyak-saṃbodhy-abhisaṃbodhanāya | eka-vāla-patha-a-vyativṛtta-sarva-bāla-pṛthag-jana-janma-upapatty-abhiniṣkramaṇa-vikurvaṇa-bodhi-maṇḍa-dharma-cakra-pravartana-mahā-parinirvāṇa-upadarśanāya | mahā-buddha-viṣaya-prabhāva-jñāna-anugamāya | sarva-satva-dhātu-yathā-āśaya-buddha-utpāda-kṣaṇa-kṣaṇa-avabodha-praśama-prāpaṇa-saṃdarśanāya | eka-abhisaṃbodhi-sarva-dharma-dhātu-nirmāṇa-spharaṇāya | eka-ghoṣa-udāhāra-sarva-satva-citta-āśaya-saṃtoṣaṇāya | mahā-parinirvāṇa-upadarśana-caryā-bala-a-vyupacchedāya | mahā-jñāna-bhūmi-sarva-dharma-vyutthāpana-saṃdarśanāya | dharma-jñāna-ṛddhi-māyā-abhijñā-sarva-loka-dhātu-spharaṇāya | dharma-dhātu-vipulam ākāśa-dhātu-paryavasānam a-para-anta-koṭī-niṣṭhaṃ | sarva-kalpa-saṃkhyā-abhisaṃbodhi-saṃkhyā-pratiprasrabdhaṃ | mahā-yāna-abhinirhārāya | daśamaṃ mahā-praṇidhānam abhinirharati + iti ||
etac ca bhāvayan sarvatra pariṇāmayāmi + iti yojyaṃ ||
ārya-avalokiteśvara-vimokṣe ca yad uktaṃ tad apy evaṃ yojyaṃ | etat kuśala-mūlaṃ sarva-satva-prapāta-bhaya-vigamāya pariṇāmayāmi | sarva-satvān sāntānika-bhaya-praśamanāya | sarva-satva-saṃmoha-bhaya-vinivartanāya pariṇāmayāmi | sarva-satva-bandhana-bhaya-samucchedāya | sarva-satva-jīvita-uparodha-upakrama-bhaya-vyāvartanāya | sarva-satva-upakaraṇa-vaikalya-bhaya-apanayanāya | sarva-satva-ājīvikā-bhaya-vyupaśamanāya | sarva-satva-a-śloka-bhaya-samatikramaṇāya pariṇāmayāmi | sarva-satva-sāṃsārika-bhaya-upaśamanāya | sarva-satva-parṣac-chāradya-bhaya-vigamāya | sarva-satva-maraṇa-bhaya-vyatikramāya | sarva-satva-dur-gati-bhaya-vinivartanāya | sarva-satva-tamo-andha-kāra-vi-ṣama-gaty-a-pratyudāvartana-avabhāsa-karaṇāya pariṇāmayāmi | sarva-satvānāṃ vi-sabhāga-samavadhāna-bhaya-abhyanta-vigamāya | sarva-satva-priya-vi-prayoga-bhaya-nirodhāya | sarva-satva-a-priya-saṃvāsa-bhaya-apanayanāya | sarva-satva-kāya-paripīḍā-bhaya-visaṃyogāya | sarva-satva-citta-paripīḍana-bhaya-nirmokṣaṇāya | sarva-satva-duṣkha-daurmanasya-upāyāsa-samatikramaṇāya pariṇāmayāmi + iti ||
saṃkṣepataḥ punar iyam an-uttarā pariṇāmanā yā + iyam ārya-bhadra-caryā-gāthāyāṃ | mañjuśirī yatha jānati śūraḥ so ca samantata bhadra tatha + eva | teṣu ahaṃ anuśikṣayamāṇo nāmayamī kuśalaṃ imu sarvaṃ ||
sarva-triy-adhva gatebhi jinebhir yā pariṇāmana varṇita agrā | tāya ahaṃ kuśalaṃ imu sarvaṃ nāmayamī vara-bhadra-carīye | iti ||
iti śikṣā-samuccaye bhadra-caryā-vidhiḥ ṣoḍaśamaḥ paricchedaḥ samāptaḥ ||
[XVII. vandanādyanuśaṃsā]
vandanā-anuśaṃsāḥ saptadaśaḥ paricchedaḥ ||
ukto vandanā-ādi-vidhiḥ | tena puṇya-vṛddhir bhavati + iti kuto gamyate ||
ārya-avalokana-sūtrāt | evaṃ hi tatra + uktaṃ | varjayaty a-kṣaṇāny aṣṭau yae ime deśitā mayā | kṣaṇaṃ ca + ārāgayaty ekaṃ buddha-utpādaṃ su-śobhanaṃ ||
varṇavān rūpa-saṃpanno lakṣaṇaiḥ samalaṃ-kṛtaḥ sthāmnā balena ca + upeto na + asau kausīdyam ṛcchati [doubtful] ||
āḍhyo mahā-dhanaś ca + asau a-dhṛṣyaḥ puṇyavān api | ārāgya loka-pradyotaṃ sat-karoti punaḥ punaḥ ||
śreṣṭhī-kuleṣu sphīteṣu sa āḍhyeṣu + upapadyate | bhaved dāna-patiḥ śūro mukta-tyāgo hy a-matsarī ||
rājā bhaved dhārmiko * asau catur-dvīpa-īśvaraḥ prabhuḥ | praśāsayen mahīṃ kṛtsnāṃ samudra-giri-kuṇḍalām ||
maha-rddhikaś cakra-vartī sapta-ratna-samanvitaḥ | rājye pratiṣṭhito buddhān sat-karoti punaḥ punaḥ ||
ścyuta/ ca + asmād gataḥ svargaṃ prasanno jina-śāsane | śakro bhavati deva-indraḥ īśvaro maru-mūrddhani ||
na śakyaṃ bhāṣatā varṇaṃ kṣapayituṃ kalpa-koṭibhiḥ | ya stūpaṃ loka-nāthasya naraḥ kuryāt pradakṣiṇam ||
na jātu so * andhaḥ khañjo vā kalpānām api koṭibhiḥ | utpādya bodhi-cittaṃ yaḥ śāstu stūpaṃ hi vandate ||
dṛḍha-vīryo dṛḍha-sthāmo vīraś ca dṛḍha-vikramaḥ | kauśalyaṃ gacchati kṣipraṃ kṛtvā stūpa-pradakṣiṇam ||
yo buddha-koṭi-niyuta-śata-sahasrān kalpān koṭī ca tuliya sat-karayā | yaś ca + iha kalpe caramaka ghora-kāle vandeya stūpaṃ bahutara tasya puṇyam ||
agro hi buddho * a-tuliya dakṣiṇīyo * agrāṃ caritvā cariya-viśeṣa prāptaḥ | tasya + iha pūjāṃ karia nara-riṣabhasya vipāka śreṣṭho bhavati a-tulya-rūpaḥ ||
itaś cyutvā manuṣyebhyas trāyastriṃśeṣu gacchati | vimānaṃ labhate tatra vicitraṃ ratanām ayam ||
kūṭa-āgāraṃ svayaṃ datvā apsaro-gaṇa-sevitaḥ | mālāṃ stūpe saṃpradāya trāyastriṃśeṣu jāyate ||
aṣṭa-aṅga-jala-saṃpūrṇāṃ suvarṇa-sikata-āstritām | vaiḍūrya-sphaṭikaiś ca + eva divyāṃ puṣkariṇīṃ labhet ||
bhuktvā ca tāṃ ratiṃ divyāṃ āyuḥ saṃpūrya paṇḍitaḥ | cyutvā ca deva-lokāt sa manuṣyo bhavati bhogavān ||
jāti-koṭi-sahasraṇi śatāni niyutāni ca | sat-kṛtaḥ syāc ca sarvatra caitye mālāṃ pradāya ca ||
cakra-vartī ca rājā + asau śakraś ca bhavati + īśvaraḥ | brahmā ca brahma-lokasmin caitye mālāṃ pradāya ca ||
paṭṭa-pradāna datvā tu loka-nāthasya tāyinaḥ | sarve * asya + arthāḥ samṛdhyanti ye divyā ye ca mānuṣāḥ ||
tyajed * dhīnān a-kuśalān na sa tatra + upapadyate | mālā-vihāraṃ kṛtvā ca loka-nāthasya dhātuṣu | a-bhedya-parivāreṇa rājā bhūyān maha-rddhikaḥ ||
priyaḥ sadayitaś ca + asau sat-kṛtaś ca praśaṃsitaḥ | davānām atha nāgānāṃ ye lokesmiṃś ca paṇḍitāḥ ||
yatra + asau jāyate vīraḥ puṇya-tejaḥ-su-dīpitaḥ | te kulāḥ sat-kṛtā bhonti rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca ||
yaḥ sarṣapāt sūkṣmataraṃ gṛhītvā dhūpeya dhūpaṃ bhagavati caityakeṣu | tasya + anuśaṃsān śṛṇuta prabhāṣato me prasanna-cittā jahiya khilāṃ malāṃś ca ||
sa puṇyavāṃś carati diśaḥ samantād ārogya-prāpto dṛḍha-matir a-pramattaḥ | vineti śokaṃ vicarati cārikāyāṃ priyo manāpo bhavati mahā-janasya ||
rājyaṃ ca labdhvā jina varu sat-karotī mahā-anubhāvo vidu cakra-vartī | suvarṇa-varṇo vicitra-lakṣaṇaiḥ sa mano-jña-gandhān labhi sarva-loke ||
jāta-mātro labhate śreṣṭha-vastrān divya-viśiṣṭa-su-rucira-kauśikāṃś ca | bhotī sukha-su-kāyaḥ saṃveṣṭya-stūpaṃ nāthasya cīvaraiḥ | yaś cīvareṇa caityeṣu kuryāt pūjām a-tulāṃ nāyakānāṃ | tasya + iha bhotī a-sadṛśu ātma-bhāvo dvātriṃśatībhiḥ kavacita lakṣaṇebhiḥ | pāṇī-taleṣu su-ruciru mukta-hārāḥ prādur-bhavantī vividha an-anta-kalpāḥ | siṃha-latāḥ su-rucira-varṇa-sūtrā veṭhitva stūpaṃ bhagavata cīvarebhiḥ ||
datvā patākāṃ bhagavata cetikeṣū chandaṃ janitvā tatha siya buddha-loke | sa pūjanīyo bhavati mahā-janasya carantu śreṣṭho jina-cārikāye ||
suvarṇa-varṇo bhavati si ātma-bhāvo lābhī sa bhotī su-rucira-cīvarāṇāṃ | karpāsikānāṃ su-sahita kambalānāṃ du-kūlakānāṃ tatha vara-kauśakānāṃ ||
dhvajaṃ daditvā hata-raji satva-sāre dhanaṃ prabhūtaṃ pratilabhi na cireṇa | prabhūta-koṣo bhavati an-anta-prajño paricāru tasya bhavaty a-dīna-cittaḥ | na citta-śūlaṃ janayati so parasya prasāda-cittaḥ sada a-pramattaḥ | na tasya agniḥ kramati viṣanna-śastraṃ udvīkṣaṇīyo bhavati mahā-janasya ||
adho upādāya ca vibhava-agru yāvat jāmbūnadaṃ tena bhavati buddha-kṣetraṃ | śakyaṃ kṣayetuṃ āyu-śriya eva-rūpā na buddha-stūpe dharayata eka dīpam ||
na tasya kāyo bhavati a-varṇita-aṅgo dṛḍha-asu bhotī parigha-bhujo * a-chambhī | āloka-prāpto [doubtful] vicarati sarva-loke daditva dīpaṃ bhagavata cetikeṣu ||
yadi buddha-kṣetrā niyuta-śatā sahasrā bhaveyu pūrṇā śikha-gata-sarṣapebhiḥ | śakyaṃ gaṇetuṃ tulayitu bhāṣituṃ vā na tathā-gateṣū dharayitu eka-dīpam ||
alaṅ-karitvā su-rucira-darśanīyaṃ yo deti chatraṃ bhagavata cetikeṣu | tasya + iha bhoty a-sadṛśa ātma-bhāvo dvātriṃśatībhiḥ kavacita lakṣaṇebhiḥ ||
yebhir jinasya pratapata ātma-bhāvo rūpaṃ viśiṣṭaṃ yatha-r-iva [doubtful] kāñcanasya | jāmbūnado vā su-rucira-darśanīyā abhikīrṇa ... kusumita lakṣaṇebhiḥ ||
abhijña-prāpto bhavati mahā-yaśa-ākhyaḥ carati śreṣṭha-āvara-cārikāyāṃ | na bhoga-hānir bhavati kadā-cid asya devāna bhoti guru-kṛta pūjitaś ca ||
na kāma-bhogau ramati kadā-ci dhīro viśuddha-śīlaḥ sa-kuśala-brahma-caryaḥ |samādayitvā van-upavane uṣitvā + abhiyukti-dhyāno bhavati viśeṣa-prāptaḥ ||
na jñāna-hānir bhavati kadā-cid asya na bodhi-cittaṃ vijahati so kathañ-cit | maitrī-vihārī bhavati a-dīna-citto datvā + iha chattraṃ bhagavata-cetikeṣu ||
vādyena pūjāṃ nara-vṛṣabhasya kṛtvā na śoka śalya-vaśa jātu bhoti | mano-jña-ghoṣo bhavati manuṣya-loke svara-aṅgu tasya + a-vi-kala viśuddha bhoti ||
viśuddha-cakṣur bhavati sa saṃprajanyo viśuddha-śrotro bhavati udagra-cittaḥ | ghraṇa-indriyaṃ parama uttapta bhoti vāditva vādyaṃ bhagavata cetikeṣu ||
jihvā + asya bhoti su-rucira darśanīyā su-sūkṣma mṛdvī rucira mano-jña ghoṣā | raktā pravālā yatha-r-iva [doubtful] devatānāṃ svara-aṅga koṭī-vara sṛjate * a-prameyāṃ ||
na jātu bhotī ura-gu a-jihvako vā na khañja-kubjo na + api ca nāmita-aṅgaḥ | viśiṣṭa bhotī su-rucira ātma-bhāvo vāditva vādyaṃ bhagavata cetikeṣu ||
na jātu kaś-cij janaye prasādaṃ devo ca nāgo manu-ja mahā-ura-go vā | āśvāsa-prāpto vicarati sarva-loke vāditva vādyaṃ bhagavata cetikeṣu ||
kalpāna koṭī-niyuta-śatā sahasraṃ viśiṣṭa-kāyo bhavati a-nindita-aṅgaḥ | prāsādiko * asau kavacita lakṣaṇebhiḥ saṃśodhya stūpaṃ bhagavata nirvṛtasya ||
vimāna-śreṣṭhaṃ labhati mano-jña-gandhaṃ divyaṃ viśiṣṭaṃ su-rucira-candanasya | na jātu tṛṣṇāṃ janayati so kadā-cit saṃśodhya stūpaṃ bhagavata nirvṛtasya ||
pralopa-kāle jina-vara-śāsanasmin na jātu bhotī upagata jambu-dvīpe | svarge sa bhoti pratiṣṭhita tasmi kāle gandha-anulepaṃ dadiya jinasya stūpe ||
dur-gandhi-kāmān a-śuci-jugupsanīyān varjeti nityaṃ pratiṣṭhita śīla-skandhe | carī sa nityam imu vara brahma-caryaṃ gandha-anulepaṃ kariya jinasya stūpe ||
itaś cyuto * asau maru-pati svarga-loke arthaṃ sahasrā tulayati na + u cireṇa | karoti ca + arthaṃ su-vipula-devatānāṃ gandha-anulepaṃ kariya jinasya stūpe ||
viśiṣṭa-vākyo bhavati mano-jña-ghoṣaḥ priyo manāpo bahu-jana-sat-kṛtaś ca | sukhaṃ ca tasya bhavati sadā prasannaṃ gandha-anulepaṃ kariya jinasya stūpe ||
apāya-bhūmiṃ ... vijahāty a-śeṣāṃ āsannako bhavati tathā-gatānāṃ | prasāda-labdhaḥ sada sukhi premaṇīyo gandha-anulepaṃ kariya jinasya stūpe ||
so * a-kṣaṇaṃ vai vijahāti sarvaṃ aṣṭa kṣaṇāś ca + asya viśiṣṭa bhonti | buddhāna pūjām a-tuliya so karoti choritva jālaṃ bhagavata cetikeṣu ||
śūraś ca bhoti dṛḍha-matir a-pramatto na kāma-bhoge * abhiratiṃ janeti | naiṣkramya-prāptau ca a-dīna-cittaḥ choritva jālaṃ bhagavata cetikeṣu ||
na bodhi-cittaṃ pramuṣyati tasya jātu a-khaṇḍa-śīlo * asti su-saṃvṛtaś ca | dharmaṃ vi-rāgaṃ labhate viśuddhaṃ upanīya jālaṃ bhagavata cetikeṣu ||
dur-vācatāṃ vijahati sarva-kālaṃ prajñā-a-bhāvaṃ ca jahāty a-śeṣam |viśāla-prajño viharati cārikāyāṃ upanīya jālaṃ bhagavata cetikeṣu ||
lābhī ca bhotī śuci-bhojanānāṃ vastrān viśiṣṭān labhate suvarṇān | sparśa-abhyupetān ruci-darśanīyān upanīya jālaṃ jina-cetikebhyaḥ ||
abhyutkṣipitvā jina-cetikebhyaḥ nir-mālya-śuṣkaṃ pramudita-vega-jātaḥ | vrajeta kāmān duḥkha-da-vaira-ghorān ārāgayed daśa-bala-sa-artha-vāhān ||
prāsādiko bhoti viśuddha-kāyaḥ udvīkṣaṇīyo bahu-jana-pūjanīyaḥ | na tasya rājā + api praduṣṭa-cittaḥ yo jīrṇa-puṣpān apaneya caitye ||
ku-mārga sarvaṃ pithita apāya-bhūmiḥ sa śīla-skandhe sthita bodhi-satvaḥ | avatārayitvā jina-cetikebhyaḥ puṣpaṃ ca prāg anya-naraiḥ pradattaṃ ||
śokāṃś ca doṣān vijahāty a-matto rogān a-śeṣān vijahāty an-ekān | āśvāsa-prāptaś ca an-anta-kalpān yo jīrṇa-puṣpān apaneti caitye ||
buddhaś ca bhoty a-sadṛśa-dakṣiṇīyo * a-tulya-prāpto nara-maru-pūjanīyaḥ | alaṃ-kṛto bhavati viśuddha-kāyaḥ yo jīrṇa-puṣpān apaneti caitye ||
dadyāc ca yaḥ su-rucira-divya puṣpaṃ māndāravān apy atha pāṭalaṃ vā | nir-mālyakaṃ yo * apanayeta caitye vipāka śreṣṭho * asya bhaved a-tulyaḥ ||
yaḥ prāñjaliḥ praṇamati nātha-stūpaṃ chandaṃ janitvā ca sa-buddha-loke | so bhoti loke guru-kṛtu sat-kṛtaś ca prāsādiko bhavati su-darśanīyaḥ ||
tasya + iha rājyaṃ nipatati sarva-loko deva-asurā nāga-manuṣyakāś ca | sarvāḥ sahasrāḥ kusumita loka-dhātuḥ praśāsti rājño vaśa īśvarāṃś ca ||
ye tasya rājye sthita bhonti satvāḥ sthāpeya sarvān a-kaluṣa-buddha-jñāne | apāya-bhūmyas tyaktā bhavanti karoti ca + eṣāṃ parama-su-śreṣṭham artham ||
paricāro * asya bhavati mano-jña-ghoṣaḥ puṇyair upetaḥ smṛti-mati-pūjanīyaḥ | āśvāsa-prāpto vicarati jīva-loke sadā + abhiprāyaṃ janayati śreṣṭha-prītiṃ ||
paricāra bhoty asya svara-aṅga śuddhaḥ jñāyeta satvair madhura-praśānta-vākyo | na tasya kaś-cij janayati ca + īśvaratvaṃ vilokanīyo bhavati mahā-janasya | dāna-pramodaṃ priyatā-artha-caryāṃ samāna-arthatāṃ janayati mahā-janasya | ākruṣṭaḥ san na + ājanayeta roṣaṃ yaḥ prāñjaliḥ praṇamati buddha-stūpaṃ ||
deva-indra bhoty upagata-svarga-loke manuṣyako bhavati narasya rājā | na pārihāṇir bhavati kadā-cid asya yo * añjalībhir namati + iha stūpaṃ ||
na + asāv apāye prapateta jātu hīnāṃś ca varjeta sa kāma loke | āḍhyo dhanī bhoti prabhūta-koṣo yo * añjalībhir namati buddha-stūpam ||
sūtra-anta-caryā na kadā-cid asya na + a-sthāna-kopaṃ kurute nṛ-loke | satvāś ca tṛptā muditā + asya bhonti yaḥ saṃpramuñcī guṇavati eka-vācaṃ ||
yaḥ puṣpa-muṣṭiṃ gṛhītvā + udagra-cittaḥ prasādato * avakirati loka-nāthe | sa puṇyavān bhavati manuṣya-loke rākṣe ca sthitvā jina sat-karoti ||
śokā na doṣāḥ khila-mala na + asya bhonti a-tulyatā-āptaś ca su-saṃsthita-aṅgaḥ | ālokanīyaś ca mahā-janasya vrajeta kāmāna bhaya-kara-vaira-ghorān | iti ||
ārya-mahā-karuṇā-puṇḍarīka-sūtre * apy uktaṃ |tiṣṭhatu tāvad ānanda yo māṃ saṃmukhaṃ sat-kuryāt | tiṣṭhatu me śarīrasya pūjā sarṣapa-phala-ma-treṣu dhātuṣu | tiṣṭhatu mām uddiśya kṛteṣu stūpeṣu sat-kāraḥ | ye ke-cid ānanda buddham ālambya + antaśa eka-puṣpam apy ākāśe kṣepsyanti | tasya puṇya-skandhasya yo vipākaḥ saced yāvān an-ādiḥ saṃsāro yasya pūrvā koṭir na prajñāyate | tāvataḥ kalpān saṃsaratāṃ teṣāṃ śakratvaṃ brahmatvaṃ cakra-vartitvaṃ | na śakyas tat-paryanto * adhigantum | tiṣṭhatu buddha-ālambatā + antaśa ākāśe * apy eka-puṣpa-nikṣepaḥ | saced antaśaḥ svapna-antara-gatā api satvā buddham ālambya + ākāśe eka-puṣpam api kṣepsyanti tad apy ahaṃ kuśala-mūlaṃ nirvāṇa-paryavasānaṃ vadāmi + iti ||
uktaṃ ca + ārya-bṛhatsāgara-nāga-rāja-paripṛcchāyāṃ | aṣṭābhir bhuja-ga-adhipate dharmaiḥ samanvāgatā bodhi-satvāḥ satata-samitaṃ buddha-samavadhānaṃ pratilabhante | katamair aṣṭābhiḥ | buddha-bimba-darśana-satva-samādāpanatayā | tathā-gatasya + upasthāna-karaṇatayā | tathā-gatasya + abhīkṣṇaṃ varṇa-bhāṣaṇatayā | tathā-gata-pratimā-karaṇatayā | tathā-gata-darśana-sarva-satva-samādāpanatayā | yatra ca buddha-kṣetre tathā-gata-śravaṃ śṛṇvanti tatra praṇidhānam utpādayanti | na ca + avalīna-saṃtatayo bhavanti | udāra-saṃtatikāś ca buddha-jñānam abhilaṣantae iti ||
kiṃ punaḥ puṇya-vṛddhy-arthino buddha-samavadhānena prayojana-bhūtaṃ | yasya guṇa-paryantam a-sarva-jño na + adhigacchet ||
yathā + ārya-gaṇḍa-vyūhe saṃvarṇitaṃ | su-dur-labho buddha-śabdaḥ kalpa-koṭi-śatair api | kiṃ punar darśanaṃ sarva-kāṅkṣā-cchedanam uttamam ||
su-dṛṣṭo loka-pradyotaḥ sarva-dharma-gatiṃ gataḥ | puṇya-tīrthaṃ trailokasya sarva-satva-viśodhanam ||
mahat puṇyam ayaṃ kṣetraṃ muditaṃ jñāna-maṇḍalaṃ | bhāsayaty abhitaṃ lokaṃ puṇya-skandha-vivarddhanam ||
chedano duṣkha-jālasya jñāna-skandha-viśodhanaḥ | na dur-gati-bhayaṃ teṣāṃ yair iha + ārāgito jinaḥ ||
vipulaṃ jāyate cittaṃ paśyatāṃ dvi-pada-uttamaṃ | prajñā-balam a-saṃkhyeyaṃ jāyate ca prabhāsvaraṃ ||
punar atra + eva + āha | arthāya sarva-satvānām utpadyante tathā-gatāḥ | mahā-kāruṇikā vīrā dharma-cakra-pravartakāḥ ||
pratikartuṃ kathaṃ śakyaṃ buddhānāṃ sarve-dehibhiḥ | satva-artheṣv abhiyuktānāṃ kalpa-koṭi-śatair api ||
kalpa-koṭiṃ varaṃ paktuṃ try-apāye bhṛśa-dāruṇe | na tv eva + a-darśanaṃ śāstuḥ sarva-sarga-nivartinaḥ ||
yāvantaḥ sarva-lokasminn apāya-gatayaḥ pṛthak | varaṃ tatra ciraṃ vāso buddhānām a-śrutir na ca ||
kiṃ kāraṇam apāyeṣu nivāsaś ciram iṣyate | yat-kāraṇaṃ jina-indrasya darśanaṃ jñāna-vardhanam ||
chidyante sarva-duṣkhāṇi dṛṣṭvā loka-īśvaraṃ jinaṃ | saṃbhavaty avatāraś ca jñāne saṃbuddha-go-care ||
kṣapayaty āvṛtīḥ sarvā dṛṣṭvā buddhaṃ nara-uttamam | vardhayaty a-mitaṃ puṇyaṃ yena bodhir avāpyatae | iti ||
tad evam asti puṇya-vṛddhau buddha-samavadhānena prayojanaṃ |api ca pratimā-mātra-darśanam api tāvad a-parimita-phalaṃ tathā-gatānāṃ | kiṃ punaḥ sva-rūpeṇa ||
uktaṃ hy ārya-śraddhā-bala-ādhāna-avatāra-mudrā-sūtre | yaḥ kaś-cin mañjuśrīḥ kula-putraḥ kula-duhitā vā sarva-loka-dhātu-raja-upamānāṃ praty-eka-buddhānāṃ dine dine śata-rasam āhāraṃ dadyāt divyāni ca vastrāṇi | evaṃ dadad gaṅgā-nadī-vālukā-upamān kalpān dadyāt | yaś ca + anyo mañjuśrīḥ kula-putraḥ kula-duhitā vā citra-karma-likhitaṃ vā pustaka-karma-kṛtaṃ vā buddhaṃ paśyed | ayaṃ tato * a-saṃkhyeyataraṃ puṇyaṃ prasavati | kaḥ punar vādo yo * añjali-pragrahaṃ vā kuryāt puṣpaṃ vā dadyāt dhūpaṃ vā gandhaṃ vā dīpaṃ vā dadyād | ayam eva tato * a-saṃkhyeyataraṃ puṇyaṃ prasavati + iti ||
ārya-bodhi-satva-piṭake * api puṇya-vṛddhy-upāya uktaḥ | yas tathā-gata-caityaṃ śodhayati sa catasro * agrāḥ praṇidhāna-viśuddhīr anuprāpnoti | katamāś catasraḥ | agrāṃ rūpa-praṇidhāna-viśuddhiṃ | agrāṃ dṛḍha-samādāna-praṇidhāna-viśuddhiṃ | agrāṃ tathā-gata-darśana-praṇidhāna-viśuddhiṃ |agrāṃ lakṣaṇa-saṃpat-praṇidhāna-viśuddhim iti ||
punar atra + eva + ākhyātaṃ | tathā-gata-caityeṣu puṣpa-avaropaṇaṃ gandha-anulepanaṃ kṛtvā + aṣṭāv a-vi-kalatā anuprāpnoti | katamā aṣṭau | na rūpa-vi-kalo bhavati | na bhoga-vi-kalaḥ | na parivāra-vi-kalaḥ | na śīla-vi-kalaḥ | na samādhi-vi-kalaḥ | na śruta-vi-kalo na prajñā-vi-kalo na praṇidhāna-vi-kala iti ||
uktaṃ ca + ārya-ratna-rāśi-sūtre | ye tri-bhava-paryāpannāḥ satvās te sarve praty-ekaṃ tathā-gata-stūpān kārayeyur evaṃ-rūpān uccaistvena | tad yathā sumeruḥ parvata-rājaḥ | tāṃś ca gaṅgā-nadī-vālikā-samān kalpān praty-ekaṃ sarva-sat-kāraiḥ sat-kuryuḥ | yaś ca bodhi-satvo * a-virahita-sarva-jñatā-cittena + eka-puṣpam apy āropayet | ayaṃ tasmāt pūrvakāt puṇya-skandhād bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet ||
atra + eva + uktaṃ | ye khalu punas tri-sāhasra-mahā-sāhasre loka-dhātau satvās te sarve mahā-yāna-saṃprasthitā bhaveyuḥ | sarve ca cakra-varti-rājya-samanvāgatā bhaveyur eka-ekaś ca rājā cakra-vartī mahā-samudra-pramāṇa-dīpa-sthālīṃ kṛtvā | sumeru-mātrāṃ vartīm ādīpya praty-ekam evaṃ-rūpāṃ dīpa-pūjāṃ tathā-gata-caityeṣu pravartayet | yaś ca + abhiniṣkrānta-gṛha-āvāso bodhi-satvas taila-prakṣiptāṃ vartīṃ kṛtvā + ādīpya tathā-gata-caitye dhārayet | asyās taila-prakṣiptāyā varter etat pūrvakaṃ pradīpa-dānaṃ śatatamīm api kalāṃ na + upaiti | yāvad upaniṣadam api na kṣamatae iti | peyālaṃ ||
ye ca khalu punas te rājānaś cakra-vartino buddha-pramukhaṃ bhikṣu-saṃghaṃ sarva-sukha-upadhānaiḥ sat-kuryuḥ yaś ca + abhiniṣkrānta-gṛha-āvāso bodhi-satvaḥ piṇḍa-pātraṃ caritvā pātra-paryāpannaṃ pareṣāṃ saṃvibhajya paribhuñjīta | idaṃ tato bahutaraṃ ca mahā-arghataraṃ ca | yac ca te rājānaś cakra-vartinaḥ sumeru-mātraṃ cīvara-rāśiṃ buddha-pramukhāya bhikṣu-saṃghāya dadyuḥ | yac ca + abhiniṣkrānta-gṛha-āvāso bodhi-satvas tri-cīvaraṃ bahir-dhā mahā-yāna-saṃprasthitāya buddha-pramukhāya bhikṣu-saṃghāya vā tathā-gata-caitye vā dadyād | idaṃ bhikṣoś cīvara-dānam etat pūrvaka-cīvara-rāśim abhibhavati | yac ca te rājānaḥ praty-ekaṃ sarvaṃ jambū-dvīpaṃ puṣpa-saṃstṛtaṃ kṛtvā tathā-gata-caitye niryātayet | yac ca + abhiniṣkrānta-gṛha-āvāso bodhi-satvaḥ antaśa eka-puṣpam api tathā-gata-caitye āropayet | asya dānasya + etat pūrvakaṃ dānaṃ śatatamīm api kalāṃ na + upaiti | yāvad upaniṣadam api na + upaiti + iti ||
ārya-anupūrva-samudgata-parivarte * api deśitaṃ | catura imān bhadra-anuśaṃsān paśyan bodhi-satvas tathā-gata-pūjāyām utsuko bhavati | katamāṃś caturaḥ | agraś ca me dakṣiṇīyaḥ pūjito bhaviṣyati māṃ ca dṛṣṭvā + anye * api tathā śikṣiṣyanti | tathā-gataṃ ca pūjayitvā bodhi-cittaṃ dṛḍhaṃ bhaviṣyati | dvātriṃśatāṃ ca mahā-puruṣa-lakṣaṇānāṃ saṃmukha-darśanena kuśala-mūlam upacitaṃ bhaviṣyati | imāś catvāraḥ iti ||
idaṃ ca nir-uttaraṃ tathā-gata-pūjā-upasthānaṃ |yathā + udāhṛtam ārya-sāgaramati-paripṛcchā-sūtre | trīṇi + imāni sāgaramate tathā-gatasya nir-uttarāṇi pūjā-upasthānāni | katamāni trīṇi | yac ca bodhi-cittam utpādayati | yac ca sad-dharmaṃ parigṛhṇāti | yac ca satveṣu mahā-karuṇā-cittam utpādayati + iti ||
nirdiṣṭam apy ārya-ratna-meghe | daśabhiḥ kula-putra dharmaiḥ samanvāgatā bodhi-satvā an-anuliptā garbha-malena jāyante | katamair daśabhiḥ | yad uta | tathā-gata-pratimā-karaṇatayā | jīrṇa-caitya-saṃskaraṇatayā | tathā-gata-caityeṣu gandha-vilepana-anupradānena | tathā-gata-pratimāsu gandha-udaka-snāna-anupradānena | tathā-gata-caityeṣu saṃmārjana-upalepana-anupradānena | mātā-pitṝṇāṃ kāya-paricaryā-ācaraṇena ācārya-upādhyāyānāṃ kāya-paricaryā-ācaraṇena | sa-brahma-cāriṇāṃ kāya-paricaryā-ācaraṇena | tac ca nir-āmiṣeṇa cittena na sa-āmiṣeṇa | tac ca kuśalam evaṃ pariṇāmayanti | anena kuśala-mūlena sarva-satvā nir-upaliptā garbha-malena jāyantām iti | tac ca tīvreṇa + āśayena cintayanti | ebhiḥ kula-putra daśabhir dharmair iti ||
anumodana-anuśaṃsās tv ārya-prajñā-pāramitāyām uktāḥ | yaḥ prathama-yāna-saṃprasthitānāṃ bodhi-satvānāṃ mahā-satvānāṃ tāṃś citta-utpādān anumodate |caratām api bodhi-satva-caryāṃ tāṃś citta-utpādān anumodate | a-vinivartanīyām api a-vinivartanīya-dharmatām anumodate bodhi-satvānāṃ mahā-satvānāṃ | kiyantaṃ sa bhagavan kula-putro vā kula-duhitā vā bahutaraṃ puṇya-skandhaṃ prasavati ||
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat | pe | syāt khalu punaḥ kauśika tri-sāhasra-mahā-sāhasrasya loka-dhātoḥ pala-agreṇa tulyamānasasya pramāṇam udgrahītuṃ | na tv eva kauśika bodhi-satvasya mahā-satvasya teṣām anumodanā-saha-gatānāṃ citta-utpādānāṃ puṇya-pramāṇaṃ grahītuṃ ||
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat | māra-adhiṣṭhitās te bhagavan satvā veditavyā | ye bodhi-satvānāṃ mahā-satvānāṃ prathama-citta-utpādam upādāya yāvad an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃbuddhānām evam a-prameyam anumodanā-saha-gataṃ puṇyam iti na śṛṇvanti na jānanti | tām anumodanāṃ na samanvāharanti | māra-pakṣikās te bhagavan satvā bhaviṣyanti ||
bhagavān āha | pe | yaiḥ kauśika kula-putraiḥ kula-duhitṛbhiś ca + ime citta-utpādā anumoditā bodhi-satva-yānikair vā praty-eka-buddha-yānikair vā śrāvaka-yānikair vā | te kṣipraṃ tathā-gatān arhataḥ samyak-saṃbuddhān ārāgayiṣyanti ||
bhagavān āha ||
evaṃ tair anumodanā-saha-gataiś citta-utpāda-kuśala-mūlair yatra yatra + upapatsyante tatra tatra sat-kṛtāś ca bhaviṣyanti guru-kṛtāś ca mānitāś ca pūjitāś ca arcitāś ca apacāyitāś ca bhaviṣyanti | na ca te * a-mana-āpāni rūpāṇi drakṣyanti | na ca te * a-mana-āpān śabdān śroṣyanti | evaṃ na gandhān na rasān na spraṣṭavyān sprakṣyanti na ca teṣām apāyeṣu + upapattiḥ pratikāṅkṣitavyā svarga-upapattis teṣāṃ pratikāṅkṣitavyā | tat kasya hetoḥ | tathā hi taiḥ satvaiḥ sarva-satva-sukha-āvahanāni a-saṃkhyeyānāṃ satvānāṃ kuśala-mūlāny anumoditāni yāvad an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃbuddhya + a-prameya-a-saṃkhyeyān satvān parinirvāpayiṣyanti + iti ||
punar atra + eva + āha | ye subhūte gaṅgā-nadī-vālikā-upameṣu tri-sāhasra-mahā-sāhasreṣu loka-dhātuṣu sarva-satvās te sarve * an-uttarāṃ samyak-saṃbodhiṃ pratitiṣṭheyur an-uttarāṃ samyak-saṃbodhiṃ pratiṣṭhāya gaṅgā-nadī-vālikā-samān kalpān upalambha-saṃjñinaś catvāri dhyānāni samāpadyeran | yaś ca bodhi-satvo mahā-satvo * anayā prajñā-pāramitayā upāya-kauśalyena ca parigṛhītā + atīta-an-āgata-praty-utpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śīla-samādhi-prajñā-vimukti-vimukti-jñāna-darśana-skandhaṃ | śrāvakānāṃ praty-eka-buddhānām api śīla-samādhi-prajñā-vimukti-vimukti-jñāna-darśana-skandhaṃ sarvam ekato * abhisaṃkṣipya piṇḍayitvā tulayitvā nir-avaśeṣam anumodeta + agrayā + anumodanayā jyeṣṭhayā śreṣṭhayā varayā pravarayā praṇītayā uttarayā nir-uttarayā uttara-uttarayā a-samayā + a-sama-samayā + a-prati-samayā + anumodanayā + anumodya + anumodanā-saha-gataṃ [doubtful] puṇya-kriyā-vastv an-uttarāyai samyak-saṃbodhaye pariṇāmayati | asya subhūte * anumodanā-saha-gatasya puṇya-kriyā-vastuno * asau pūrvaka aupalambhikānāṃ bodhi-satvānāṃ catur-dhyāna-mayaḥ puṇya-abhisaṃskāraḥ śatatamīm api kalāṃ na + upaiti yāvad upaniṣadam api na kṣamatae iti ||
ayam eva nayaḥ pariṇāmanāyām uktaḥ | atha-vā + agra-pariṇāmanayā pariṇāmitatvāt sarva-puṇyānām asya buddhatvāya sat-kṛta-praṇidhi-buddhatvam eva syāt | ataḥ kā parā puṇya-vṛddhiḥ | tad * dhy a-śeṣa-satva-mokṣa-kṛta-puṇya-jñāna-upetaṃ nir-vikalpaṃ ca ||
adhyeṣaṇāyās tv anuśaṃsā ārya-ugra-paripṛcchāyām uktā dharma-grāhyatām upādāya + a-prameya-a-saṃkhyeyeṣu buddha-kṣetreṣv āyuḥ parirakṣaṇāya + iti ||
ārya-śikṣā-samuccaye vandanā-ādy-anuśaṃsā saptadaśa-paricchedaḥ samāptaḥ ||
[XVIII ratnatrayānusmṛti]
ratna-traya-anusmṛtir nāma + aṣṭādaśaḥ paricchedaḥ ||
uktā bhadra-caryā-vidhinā puṇya-vṛddhiḥ | asyāś ca + ayam a-paro hetuḥ | yo * ayaṃ śraddhā-ādīnāṃ sadā + abhyāsaḥ ||
yathā + uktam ārya-tathā-gata-guhya-sūtre | catvāra ime mahā-rāja dharmā mahā-yāna-saṃprasthitānāṃ viśeṣa-gāmitāyai saṃvartante * a-parihāṇāya ca | katame catvāraḥ | śraddhā mahā-rāja viśeṣa-gāmitāyai saṃvartate * a-parihāṇāya | tatra katamā śraddhā | yayā śraddhayā āryān upasaṃkrāmati | a-karaṇīyaṃ ca na karoti ||
gauravaṃ mahā-rāja viśeṣa-gāmitāyai saṃvartate | yena gauraveṇa su-bhāṣitaṃ śṛṇoti śuśrūṣate * a-virahita-śrotraś ca dharmaṃ śṛṇoti ||
nir-mānatā mahā-rāja viśeṣa-gāmitāyai saṃvartate | yayā nir-mānatayā āryāṇām abhinamati praṇamati namasyati ||
vīryaṃ mahā-rāja viśeṣa-gāmitāyai saṃvartate * a-parihāṇāya | yena vīryeṇa kāya-laghutāṃ citta-laghutāṃ ca pratilabhate sarva-kāryāṇi ca + uttārayati ||
ime mahā-rāja catvāra iti ||
eṣāṃ śraddhā-ādīnāṃ sadā + abhyāsaḥ kāryaḥ | atha-vā + anyeṣāṃ śraddhā-ādīnāṃ ||
yathā + āha ārya-akṣayamati-sūtre pañca + imāni + indriyāṇi | katamāni pañca | śraddhā-indriyaṃ vīrya-indriyaṃ smṛti-indriyaṃ samādhi-indriyaṃ prajñā-indriyam iti ||
tatra katamā śraddhā | yathā śraddhāyāś caturo dharmān abhiśraddadhāti | katamāṃś caturaḥ | saṃsāra-avacarīṃ laukikīṃ samyag-dṛṣṭiṃ śraddadhāti | sa karma-vipāka-prati-śaraṇo bhavati | yad yat karma kariṣyāmi tasya tasya karmaṇaḥ phala-vipākaṃ pratyanubhaviṣyāmi + iti | sa jīvita-hetor api pāpaṃ karma na karoti | bodhi-satva-cārikām abhiśraddadhāti | tac-caryā-pratipannaś ca + anyatra yāne spṛhāṃ na + utpādayati | parama-artha-nīta-arthaṃ gambhīra-pratītya-samutpāda-nairātmya-niḥ-satva-nir-jīva-niḥ-pudgala-vyavahāra-śūnyatā-nimitta-a-praṇihita-lakṣaṇān sarva-dharmān śrutvā śraddadhāti | sarva-dṛṣṭi-kṛtāni ca na + anuśete sarva-buddha-dharmān bala-vaiśāradya-prabhṛtīṃś ca śraddadhāti | śraddhāya ca vigata-kathaṃ-kathas tān buddha-dharmān samudānayati | idam ucyate śraddhā-indriyam ||
tatra katamad vīrya-indriyaṃ | yān dharmān śraddhā-indriyeṇa śraddadhāti tān dharmān vīrya-indriyeṇa samudānayati + idam ucyate vīrya-indriyaṃ ||
tatra katamat smṛti-indriyaṃ | yān dharmān vīrya-indriyeṇa samudānayati tān dharmān smṛti-indriyeṇa na vipraṇāśayati | idam ucyate smṛti-indriyam ||
tatra katamat samādhi-indriyaṃ | yān dharmān smṛti-indriyeṇa na vipraṇāśayati tān samādhi-indriyeṇa + eka-agrī-karoti + idam ucyate samādhi-indriyaṃ ||
tatra katamat prajñā-indriyam |yān dharmān samādhi-indriyeṇa + eka-agrī-karoti tān prajñā-indriyeṇa pratyavekṣate pratividhyati | yad eteṣu dharmeṣu praty-ātma-jñānam a-para-pratyaya-jñānam idam ucyate prajñā-indriyaṃ ||
evam imāni pañca-indriyāṇi sahitāny anuprabaddhāni sarva-buddha-dharmān paripūrayanti | vyākaraṇa-bhūmiṃ ca + āpyayanti iti ||
śraddhā-ādīnāṃ balānāṃ sadā + abhyāsaḥ kāryaḥ | yathā + uktam ārya-ratna-cūḍa-sūtre | tatra katamat kula-putra bodhi-satvasya bala-caryā-pariśuddhiḥ | yad ebhir eva + indriyair upastabdho * an-avamardyo bhavati sarva-māraiḥ | a-saṃhāryo bhavati śrāvaka-praty-eka-buddha-yānābhyāṃ | a-vinivartyo bhavati mahā-yānāt | dur-dharṣo bhavati sarva-kleśaiḥ | dṛḍho bhavati pūrva-pratijñāsu | tṛpto bhavati cittena | balavān bhavati kāyena | gupto bhavati + indriyaiḥ | duḥ-parājayo bhavati tīrthi-karaiḥ | ity ādi ||
evaṃ tāvac * chraddhā-ādīnāṃ sadā + abhyāsaḥ puṇya-vṛddhaye ||
kā maitrī ||
yathā + āha candra-pradīpa-sūtre | yāvanti pūjā bahu-vidha a-prameyā yā kṣetra-koṭīn a-yuta-bimbareṣu | tāṃ pūja-kṛtvā puruṣa-vareṣu nityaṃ saṃkhyā-kalāpo na bhavati maitra-citta | iti ||
kā buddha-ādy-anusmṛtiḥ ||
tatra rāṣṭrapāla-sūtre saṃvarṇitā | vandāmi te kanaka-varṇa-nibhā vara-lakṣaṇā vi-mala-candra-mukhā | vandāmi te a-sama-jñāna-parā sadṛśo na te * asti tri-bhave vi-rajā ||
mṛdu cāru snigdha śubha keśa nakhā giri-rāja-tulya tava ca + uṣṇir iha | na + uṣnīṣam īkṣitu tava + asti samo vibhrājate bhruvi tava + ūrṇa mune ||
kunda-indu-śaṅkha-hima-śubhra-nibhā nīla-utpala-abha-śubha-netra-varā | kṛpayā + īkṣase jagad idaṃ hi yayā vandāmi te vi-mala-netra jina ||
jihvā prabhūta tanu tāmra-nibhā vadanaṃ ca chādayasi yena svakaṃ | dharmaṃ vadan vinayase ca jagat vandāmi te madhura-snigdha-girā ||
daśanāḥ śubhāḥ su-dṛḍha vajra-nibhāḥ triṃśad-daśa + apy a-viralāḥ sahitāḥ | kurvan smitaṃ vinayase ca jagat vandāmi te madhura-satya-kathā ||
rūpeṇa ca + a-prati-samo * asi jinaḥ prabhayā ca bhāsayasi kṣetra-śatān | brahma-indra-pāla-jagato bhagavan jihmī-bhavanti tava te prabhayā ||
eṇeya jaṅgha bhagavann a-samā gaja-rāja-barhi-mṛga-rāja-gato | īkṣan vrajasy api yugaṃ bhagavan saṃkampayan dharaṇi-śaila-taṭān ||
kāyaś ca lakṣaṇa-cito bhagavan sūkṣma chavī kanaka-varṇa-nibhā | na + īkṣañ jagad vrajati tṛptim idaṃ rūpaṃ tava + a-pratima-rūpa-dhara ||
tvaṃ pūrva-kalpa-śata-cīrṇa-tapāḥ tvaṃ sarva-tyāga-dama-dāna-rataḥ | tvaṃ sarva-satva-kṛpa-maitra-manāḥ vandāmi te parama-kāruṇikam ||
tvaṃ dāna-śīla-nirataḥ satataṃ tvaṃ kṣānti-vīrya-nirataḥ su-dṛḍhaḥ | tvaṃ dhyāna-prajña-prabha-teja-dharo vandāmi te a-sama-jñāna-dhara ||
tvaṃ vādi-sūra ku-gaṇa-pramathī tvaṃ siṃha-van nadasi parṣadi ca | tvaṃ vaidya-rāja tri-mala-anta-karo vandāmi te parama-prīti-kara ||
vāk-kāya-mānasa-viśuddha mune tri-bhaveṣv a-lipta-jala-padmam iva | tvaṃ brahma-ghoṣa-kalaviṅka-ruto vandāmi te traibhava-pāra-gatam ||
māyā-upamaṃ jagad imaṃ bhavatā naṭa-raṅga-svapna-sadṛśaṃ viditaṃ | na + ātmā na satva na ca jīva-gatī dharmā marīci-daka-candra-samāḥ ||
śūnyāś ca śānta an-utpāda-nayaṃ a-vijānad eva jagad udbhramati | teṣām upāya-naya-yukti-śataiḥ avatārayasy ati-kṛpālutayā ||
rāga-ādibhiś ca bahu-rāga-śataiḥ saṃbhrāmitaṃ satata vīkṣya jagat | vaidya-upamo vicarase * a-pratimo parimocayan su-gata satva-śatān ||
jātī-jarā-maraṇa-śoka-hataṃ priya-vi-prayoga-parideva-śataiḥ | satata-āturaṃ jagad avekṣya mune parimocayan vicarase kṛpayā ||
ratha-cakra-vad bhramati sarva-jagat tiryakṣu preta-niraye su-gatau | mūḍhā a-deśika a-nātha-gatāḥ tasya pradarśayasi mārga-varaṃ ||
ye te babhūvu purimāś ca jināḥ dharma-īśvarā jagati ca + artha-karāḥ | ayam eva taiḥ prakathita-ārya-patho yad deśayasy api vibho * a-pratimaḥ ||
snigdhaṃ hy a-karkaśa mano-jña varaṃ brahma-adhikaṃ parama-prīti-karaṃ | gandharva-kinnara-vara-apsarasām abhibhūya tāṃ giram udāharase ||
satya-ārjava-a-kṣayam upāya-nayaiḥ pariśodhitāṃ giram an-anta-guṇāṃ | śrutvā hi yāṃ niyuta-satva-śatāḥ yāna-trayeṇa janayanti śamam ||
tava pūjayā sukham an-eka-vidham divyaṃ labhanti manu-jeṣu tathā | āḍhyo mahā-dhana mahā-vibhavo bhavate jagad-dhita-karo nṛ-patiḥ ||
bala-cakra-varty api ca dvīpa-patiḥ jagad āvṛṇoti daśabhiḥ kuśalaiḥ | ratnāni sapta labhate su-śubhā tvayi saṃprasāda-janako * a-pratimaḥ ||
brahmā + api śakra api loka-patiḥ bhavate ca saṃtuṣiṭa deva-patiḥ | para-nirmito * api ca sa yāma-patiḥ tvat-pūjayā bhavati ca + api jinaḥ ||
evaṃ hy a-mogha tava pūjā kṛtā saṃdarśanaṃ śravaṇam apy a-samaṃ | bhavate jagad vividha-duḥkha-haraṃ spṛśate padaṃ ca paramaṃ vi-rajaṃ ||
mārga-jña mārga-kuśalā bhagavan ku-pathān nivārayasi lokam imaṃ | kṣeme śive vi-raji ārya-pathe pratiṣṭhāpayasi jagad bhagavan ||
puṇya-arthikasya tava puṇya-nidhe satata-a-kṣayā bhavati puṇya-kriyā | bahu-kalpa-koṭiṣu na yāti kṣayaṃ yāvad * dhi na spṛśati bodhi varāṃ ||
pariśuddha-kṣetra labhate ruciraṃ parinirmita-abha sada prīti-karaṃ | śuddhāś ca kāya-vacasā manasā satvā bhavanty api ca kṣetra-vare ||
ity evam ādi-guṇa na + eka-vidhān labhate jina-arcana-kṛtān manu-jaḥ | svarga-apavarga manu-jeṣu sukhaṃ labhate ca puṇya-nidhi sarva-jage ||
kīrti-yaśaś ca prasṛtaṃ vipulaṃ tava sarva-dikṣu bahu-kṣetra-śatān | saṃkīrtayanti su-gatāḥ satataṃ tava varṇa-māla pariṣatsu jināḥ ||
vigata-jvarā jagati mokṣa-karāḥ priya-darśanā a-sama-kāruṇikāḥ | śānta-indriyā śama-ratā bhagavan vandāmi te nara-vara-pravara ||
labdhā abhijña jina pañca mayā gagane sthitena te niśamya giram | bhavitā + asmi vīra su-gata-pratimo vibhajiṣya dharmam a-malaṃ jagataḥ ||
stutvā + adya sarva-guṇa-pāra-gataṃ nara-deva-nāga-mahitaṃ su-gataṃ | puṇyaṃ yad arjitam idaṃ vipulaṃ jagad āpnuyād api ca buddha-padam |iti ||
atha-vā yathā + ārya-dharma-saṃgīti-sūtre kathitaṃ | punar a-paraṃ buddhā bhagavanto mahā-puṇya-jñāna-saṃbhārā mahā-maitrī-mahā-karuṇā-go-carā mahā-satva-rāśeḥ trāṇa-bhūtā mahā-bhaiṣajya-śalya-hartāraḥ sarva-satva-sama-citta-a-nitya-samādhi-go-carāḥ saṃsāra-nirvāṇa-vimuktā yāvat satvānāṃ mātā-pitṛ-kalpāḥ samāna-maitra-cittāḥ | pe ||
sarva-loka-an-abhibhūtāḥ sarva-lokasya + āloka-bhūtā mahā-yoga-yogino mahā-ātmāno mahā-jana-parivārā viśiṣṭa-jana-parivārā a-nivārita-darśana-śravaṇa-paryupāsanāḥ sva-sukha-nir-apekṣāḥ para-duṣkha-praśamana-priyā dharma-priyā dharma-dharā dharma-āhārā dharma-bhiṣajo dharma-īśvarā dharma-svāmino dharma-dāna-patayo nitya-tyāga-abhiratā nitya-a-pramattā nitya-viveka-abhiratāḥ sarvatra tīrtha-setu-bhūtā mahā-rāja-mārga-prakhyā yāvad * a-secanaka-darśanā buddhā bhagavanta | evaṃ tān anusmarati | evaṃ ca tān anusmṛtya tad-guṇa-pariniṣpatty-arthaṃ smṛtim upasthāpayati + iti ||
tad ucyate buddha-anusmṛtir iti ||
atra + eva dharma-anusmṛtim āha | iha bodhi-satvasya + evaṃ bhavati | yae ete buddhā bhagavanto * an-anta-a-paryanta-guṇā ete dharma-jā dharma-padā dharma-nirmitā dharma-adhipateyā dharma-prabhā dharma-go-carā dharma-prati-śaraṇā dharma-niṣpannāḥ | peyālaṃ ||
yāny api laukikāni loka-uttarāṇi ca sukhāni santi | tāny api dharma-jāni dharma-niṣpannāni | tasmān mayā bodhy-arthikena dharma-gurukeṇa bhavitavyaṃ | dharma-gauraveṇa dharma-prati-śaraṇena dharma-parāyaṇena dharma-sāreṇa dharma-anva ... dharma-pratipannena | iti + iyam ucyate bodhi-satvasya dharma-anusmṛtiḥ ||
punar a-paraṃ bodhi-satvasya + evaṃ bhavati | samo hi dharmaḥ samaḥ satveṣu pravartate | dharmo hīna-madhya-viśiṣṭa-an-apekṣyaḥ pravartate | tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyaṃ | na dharmo sukha-prekṣikayā pravartate | a-pakṣa-patito hi dharmaḥ | tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyaṃ |na dharmaḥ kālam apekṣya pravartate |ākāliko hi dharmaḥ | aihipaśyikaḥ | praty-ātma-vedanīyaḥ |tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyaṃ |na dharma udāre pravartate hīneṣu na pravartate | an-unnāma-avanāmo hi dharmaḥ |tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyaṃ |na dharmaḥ śuddheṣu pravartate kṣateṣu na pravartate | utkarṣa-apakarṣa-apagato hi dharmas tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyaṃ |na dharma āryeṣu pravartate pṛthag-janeṣu na pravartate | kṣetra-dṛṣṭi-vigato hi dharmaḥ | tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyaṃ | na dharmo divā pravartate rātrau na pravartate | rātryāṃ vā pravartate divā na pravartate | sadā + adhiṣṭhito hi dharmaḥ | tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyam | na dharmo vinaya-velām atikrāmati | na dharmasya kva-cid vilambaḥ | tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyam | na dharmasya + ūnatvaṃ na pūrṇatvam a-prameya-a-saṃkhyeyo hi dharma ākāśa-van na kṣīyate na vardhate | tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyaṃ | na dharmaḥ satvai rakṣyate | dharmaḥ satvān rakṣati | tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyaṃ |na dharmaḥ śaraṇaṃ paryeṣate |dharmaḥ sarva-lokasya śaraṇaṃ |tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyaṃ |na dharmasya kva-cit pratighāto | a-prati-hata-lakṣaṇo hi dharmaḥ |tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyaṃ |na dharmo * anuśayaṃ vahati | nir-anuśayo hi dharmaḥ |tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyam | na dharmaḥ saṃsāra-bhaya-bhīto na nirvāṇa-anunītaḥ | sadā nir-vikalpo hi dharmaḥ |tathā mayā dharma-sadṛśa-cittena bhavitavyam |evaṃ bodhi-satvo dharma-vad dharme smṛtim upasthāpayati | tad ucyate dharma-anusmṛtir iti ||
atra + eva + āha | saṃgho hi dharma-vādī dharma-caraṇo dharma-cintako dharma-kṣetraṃ dharma-dharo dharma-prati-śaraṇo dharma-pūjako dharma-kṛtya-kārī dharma-go-caro dharma-cāritra-saṃpannaḥ | sva-bhāva-ṛjukaḥ sva-bhāva-śuddhaḥ sa-anukrośo dharma-anukāruṇikaḥ sadā viveka-go-caraḥ | sadā dharma-parāyaṇaḥ sadā śukla-kārī + ity ādi ||
tatra bodhi-satvasya saṃgham anusmarataḥ evaṃ bhavati | yae ete saṃghasya bhūtā guṇā ete mayā + ātmanaḥ sarva-satvānāṃ ca niṣpādayitavyā iti ||
yathā + ārya-vimalakīrti-nirdeśe bodhi-satva-guṇā uktās tathā saṃgha-anusmṛtir bhāvyā | sarva-satvāna ye rūpā ruta-ghoṣāś ca īritāḥ | eka-kṣaṇena darśenti bodhi-satvā viśāradāḥ ||
te jīrṇa-vyādhitā bhonti bodhi-satvā mṛtam ātmāna darśayī |satvānāṃ paripākāya māyā-dharma vikrīḍitāḥ ||
kalpa-uddāhaṃ ca darśenti uddahitvā vasuṃ-dharām | nitya-saṃjñina satvānām a-nityam iti darśayī ||
satvaiḥ śata-sahasrebhir eka-rāṣṭre nimantritāḥ | sarveṣāṃ gṛha bhuñjanti sarvān nāmanti bodhaye ||
ye ke-cin mantra-vidyā vā śilpa-sthānā bahu-vidhāḥ | sarvatra pārami-prāptāḥ sarva-satva-sukha-āvahāḥ ||
yāvanto loka pāṣaṇḍāḥ sarvatra pravrajanti te | nānā-dṛṣṭi-gataṃ prāptāṃs te satvān paripācati ||
candrā vā bhonti sūryā vā śakra-brahma-praja-īśvarāḥ | bhavanti āpas tejaś ca pṛthivī mārutas tathā ||
roga antara-kalpeṣu bhaiṣajyaṃ bhonti uttamāḥ | yena te satva mucyante sukhī bhonti an-āmayāḥ ||
dur-bhikṣā-antara-kalpeṣu bhavantī pāna-bhojanam |kṣudhā-pipāsām apanīya dharmaṃ deśenti prāṇinām ||
śastra antara-kalpeṣu maitrī-dhyāyī bhavanti te | a-vyāpāde niyojenti satva-koṭi-śatān bahūn ||
mahā-saṃgrāma-madhye ca sama-pakṣā bhavanti te | sandhi-sāmagri rocenti bodhi-satvā mahā-balāḥ ||
ye ca + api nirayāḥ ke-cid buddha-kṣetreṣv a-cintiṣu | saṃcintya tatra gacchanti satvānāṃ hita-kāraṇāt ||
yāvantyā gatayaḥ kāś-cit tiryag-yonau prakāśitāḥ | sarvatra dharmaṃ deśenti tena ucyanti nāyakāḥ ||
kāma-bhogāṃś ca darśenti dhyānaṃ ca dhyāyināṃ tathā | vidhvasta māraṃ kurvanti avatāraṃ na denti te ||
agni-madhye yathā padmam a-bhūtaṃ taṃ vinirdiśet | evaṃ kāmāṃś ca dhyānaṃ ca a-bhūtaṃ te vidarśayī ||
saṃcintya gaṇikāṃ bhonti puṃsām ākarṣaṇāya te | rāga-aṅku saṃlobhya buddha-jñāne sthāpayanti te ||
grāmikāś ca sadā bhonti sa-artha-vāhāḥ puro-hitāḥ | agra-amātya + atha ca + amātyaḥ [doubtful] satvānāṃ hita-kāraṇāt ||
daridrāṇāṃ ca satvānāṃ nidhānā bhonti a-kṣayāḥ | teṣāṃ dānāni datvā ca bodhi-cittaṃ janenti te ||
māna-stabdheṣu satveṣu mahā-nagnā bhavanti te | sarva-mānasam udghātaṃ bodhiṃ prārthenti uttamām ||
bhaya-arditānāṃ satvānāṃ saṃtiṣṭhante * agrataḥ sadā | a-bhayaṃ teṣu datvā ca paripācenti bodhaye ||
pañca-abhijñāś ca te bhūtvā ṛṣayo brahma-cāriṇaḥ | śīle satvān niyojenti kṣānti-sauratya-saṃyame ||
upasthāna-gurūn satvān paśyanti + iha viśāradāḥ | ceṭā bhavanti dāsā vā śiṣyatvam upayānti ca ||
yena yena + eva ca + aṅgena satvo dharma-rato bhavet | darśenti hi kriyāḥ sarvā mahā-upāya-su-śikṣitāḥ ||
yeṣām an-antā śikṣā hi an-antaś ca + api go-caraḥ | an-anta-jñāna-saṃpannā an-anta-prāṇi-mocakāḥ ||
na teṣāṃ kalpa-koṭībhiḥ kalpa-koṭi-śatair api | buddhair api vadadbhis tu guṇa-antaḥ su-vaco bhaved | iti ||
yathā + ārya-ratna-ulkā-dhāraṇyāṃ bodhi-satva-guṇā uktās tathā bhāvayitavyāḥ | raśmi pramuñciya mālya-viyūhā mālya-vataṃsaka mālya vitānāḥ | mālya-vicinna-vikīrṇa-samantāḥ te jina-pūja karonti mahā-ātmā ||
raśmi pramuñciya cūrṇa-viyūhā cūrṇa-vataṃsaka cūrṇa-vitānāḥ | cūrṇa-vicitra-vikīrṇa samantān te jina-pūja karonti maha--ātmā ||
raśmi pramuñciya padma-viyūhā padma-vataṃsaka padma-vitānā | padma-vicitra-vikīrṇa-samantān te jina-pūja karonti mahā-ātmā ||
raśmi pramuñciya hāra-viyūhā hāra-vataṃsaka hāra-vitānā | hāra-vicitra-vikīrṇa-samantān te jina-pūja karonti mahā-ātmā ||
raśmi pramuñciya dhvaja-agra-viyūhā te dhvaja pāṇḍura-lohita-pītāḥ | nīlam an-eka patāka vicitrā ||
dhvaja samalaṃ-karite jina-kṣetrāḥ te maṇi-jāla-vicitra-viyūhā | paṭṭa patāka pralambita dāmā kiṅkiṇi-jāla jina-svara-ghoṣān ||
chatra dharenti tathā-gata-mūrdhne te yatha eka-jinasya karonti | pāṇi-talāt tu a-cintiya-pūjāṃ evam a-śeṣata-sarva-jinānāṃ ||
eṣa samādhi vikurva ṛṣīṇāṃ te jaga-saṃgraha-jñāna-vikurvā | agra-samādhy-abhinirharamāṇāḥ sarva-kriyā upacāra sukhebhiḥ ||
satva vinenti upāya-sahasraiḥ ke-ci tathā-gata-pūja-mukhena | dāna a-cinti a-tyāga-mukhena sarva-dhutaṃ-guṇa-śīla-mukhena ||
Original text: Śikṣāsamuccaya · Data entry Mirek Rozehnahl · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0