શિક્ષાસમુચ્ચય · ભાગ 2140

પાપ-શોધનં અષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ । ઉક્તા ત્રયાણામ્ અપ્ય્ આત્મ-ભાવ-આદીનાં રક્ષા । શુદ્ધિર્ અધુના વક્તવ્યા । કિમ્ અર્થમ્ । શોધિતસ્ય + આત્મ-ભાવસ્ય ભોગઃ પથ્યો ભવિષ્યતિ । સમ્યક્-સિદ્ધસ્ય ભક્તસ્ય નિષ્-કણસ્ય + ઇવ દેહિનામ્ ॥
યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-તથા-ગત-ગુહ્ય-સૂત્રે । યાનિ ચ તાનિ મહા-નગરેષુ મહા-શ્મશાનાનિ ભવન્ત્ય્ અન્-એક-પ્રાણિ-શત-સહસ્ર-આકીર્ણાનિ । તત્ર + અપિ સ બોધિ-સત્વો મહા-સત્વો મહાન્તમ્ આત્મ-ભાવં મૃતં કાલ-ગતમ્ ઉપદર્શયતિ । તત્ર તે તિર્યગ્-યોનિ-ગતાઃ સત્વા યાવદ્ અર્થં માંસં પરિભુજ્ય + આયુઃ-પર્યન્તે મૃતાઃ કાલ-ગતાઃ સુ-ગતૌ સ્વર્ગ-લોકે દેવેષુ + ઉપપદ્યન્તે । સ ચ + એવ તેષાં હેતુર્ ભવતિ યાવત્ પરિનિર્વાણાય । યદ્ ઇદં । તસ્ય + એવ બોધિ-સત્વસ્ય પૂર્વ-પ્રણિધાન-પરિશુદ્ધ્યા । યેન દીર્ઘ-રાત્રમ્ એવં પ્રણિધાનં કૃતં । યે મે મૃતસ્ય કાલ-ગતસ્ય માંસં પરિભુઞ્જીરન્ । સ એવ તેષાં હેતુર્ ભવેત્ સ્વર્ગ-ઉત્પત્તયે યાવત્ પરિનિર્વાણાય તસ્ય શીલવતઃ । ઋધ્યતિ ચેતના । ઋધ્યતિ પ્રાર્થના । ઋધ્યતિ પ્રણિધાનમ્ ઇતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + ઉક્તં । સ ધર્મ-કાય-પ્રભાવિતો દર્શનેન + અપિ સત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ । શ્રવણેન + અપિ સ્પર્શનેન + અપિ સત્વાનામ્ અર્થં કરોતિ । તદ્ યથા + અપિ નામ શાન્તમતે જીવકેન વૈદ્ય-રાજેન સર્વ-ભૈષજ્યાનિ સમુદાનીય ભૈષજ્ય-તરુ-સંહાતમ્ અયં દારિકા-રૂપં કૃતં પ્રાસાદિકં દર્શનીયં સુ-કૃતં સુ-નિષ્ઠિતં સુ-પરિકર્મ-કૃતં । સા + આગચ્છતિ ગચ્છતિ તિષ્ઠતિ નિષીદતિ શય્યાં ચ કલ્પયતિ । તત્ર યે આગચ્છન્ત્ય્ આતુરા મહા-આત્માનો રાજાનો વા રાજ-માત્રા વા શ્રેષ્ઠિ-ગૃહ-પત્ય્-અમાત્ય-કોટ્ટ-રાજાનો વા । તાન્ સ જીવકો વૈદ્ય-રાજસ્ તયા ભૈષજ્ય-દારિકયા સાર્દ્ધં સંયોજયતિ । તેષાં સમનન્તર-સંયોગમ્ આપન્નાનાં સર્વ-વ્યાધયઃ પ્રસ્રભ્યન્તે * અ-રાગાશ્ ચ ભવન્તિ સુખિનો નિર્-વિકારાઃ । પશ્ય શાન્તમતે જીવકસ્ય વૈદ્ય-રાજસ્ય લૌકિક-વ્યાધિ-ચિકિત્સા-જ્ઞાનં યદ્ય્ અન્યેષાં વૈદ્યાનાં સંવિદ્યતે । એવમ્ એવ શાન્તમતે તસ્ય ધર્મ-કાય-પ્રભાવિતસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય યાવન્તઃ સત્વાઃ સ્ત્રી-પુરુષ-દારક-દારિકા રાગ-દોષ-મોહ-સંતપ્તાઃ કાયં સ્પૃશન્તિ । તેષાં સંસ્પૃષ્ટ-માત્રાણાં સર્વ-ક્લેશાઃ પ્રસ્રભ્યન્તે વિગત-સંતાપં ચ કાયં સંજાનન્તિ ॥
યદ્ ઇદં તસ્ય + એવ બોધિ-સત્વસ્ય પૂર્વ-પ્રણિધાન-સુ-પરિશુદ્ધત્વાત્ । એતદ્-અર્થમ્ આત્મ-ભાવઃ શોધ્યઃ ॥
કિં ચ અ-શોધને દોષમ્ આહ ।તૃણ-છન્નં યથા શસ્યં રોગૈઃ સીદતિ ન + એધતે । બુદ્ધ-અઙ્કુરસ્ તથા વૃદ્ધિં ક્લેશ-છન્નો ન ગચ્છતિ ॥
પ્રતિ-પક્ષ-નિરાસેન વૃદ્ધ્ય્-અર્થં ચ + ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ ॥
આત્મ-ભાવસ્ય કા શુદ્ધિઃ । પાપ-ક્લેશ-વિશોધનં । સંબુદ્ધ-ઉક્ત્ય્-અર્થ-સારેણ । યત્ન-અ-ભાવે ત્વ્ અપાય-ગઃ ॥
તત્ર પાપ-શોધનં ચતુર્-ધર્મક-સૂત્રે દેશિતં । ચતુર્ભિર્ મૈત્રેય ધર્મૈઃ સમન્વાગતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ કૃત-ઉપચિતં પાપમ્ અભિભવતિ । કતમૈશ્ ચતુર્ભિઃ । યદ્ ઉત । વિદૂષણ-અ-સમુદાચારેણ પ્રતિ-પક્ષ-સમુદાચારેણ । પ્રત્ય્-આપત્તિ-બલેન । આશ્રય-બલેન ચ ॥
તત્ર વિદૂષણ-અ-સમુદાચારો * અ-કુશલં કર્મ + અધ્યચારતિ તત્ર તત્ર + એવ ચ વિપ્રતિસાર-બહુલી ભવતિ ॥
તત્ર પ્રતિ-પક્ષ-સમુદાચારઃ કૃત્વા + અપ્ય્ અ-કુશલં કર્મ કુશલે કર્મણ્ય્ અત્ય્-અર્થ-અભિયોગં ગતઃ ॥
પ્રત્ય્-આપત્તિ-બલં સંવર-સમાદાનાદ્ અ-કરણ-સંવર-લાભઃ ॥
તત્ર + આશ્રય-બલં બુદ્ધ-ધર્મ-સંઘ-શરણ-ગમનમ્ અન્-ઉત્સૃષ્ટ-બોધિ-ચિત્તતા ચ । સુ-બલવત્-સંનિશ્રયેણ ન શક્યતે પાપેન + અભિભવિતું । એભિર્ મૈત્રેય ચતુર્ભિર્ ધર્મૈઃ સમન્વાગતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ કૃત-ઉપચિતં પાપમ્ અભિભવતિ + ઇતિ ॥
તત્ર કથં વિદૂષણ-અ-સમુદાચારો ભાવયિતવ્યઃ । યથા સુવર્ણ-પ્રભાસ-ઉત્તમ-સૂત્રે * અભિહિતં ॥
સમન્વાહરન્તુ માં બુદ્ધાઃ કૃપા-કારુણ્ય-ચેતસઃ । યે ચ દશ-દિશિ લોકે તિષ્ઠન્તિ દ્વિ-પદ-ઉત્તમાઃ ॥
યચ્ ચ મે પાપકં કર્મ કૃતં પૂર્વં સુ-દારુણં । તત્ સર્વં દેશયિષ્યામિ સ્થિતો દશ-બલ-અગ્રતઃ ॥
માતા-પિતૄન્ અ-જાનતા બુદ્ધાનામ્ અ-પ્રજાનતા । કુશલં ચ + અ-પ્રજાનતા યત્ તુ પાપં કૃતં મયા ॥
ઐશ્વર્ય-મદ-મત્તેન કુલ-ભોગ-મદેન ચ । તારુણ્ય-મદ-મત્તેન યત્ તુ પાપં કૃતં મયા ॥
દુશ્-ચિન્તિતં દુર્-ઉક્તં ચ દુષ્-કૃતેન + અપિ કર્મણા । અન્-આદીનવ-દર્શિના યત્ તુ પાપં કૃતં મયા ॥
બાલ-બુદ્ધિ-પ્રચારેણ અ-જ્ઞાન-આવૃત-ચેતસા । પાપ-મિત્ર-વશાચ્ ચ + એવ ક્લેશ-વ્યાકુલ-ચેતસા ॥
ક્રીડા-રતિ-વશાચ્ ચ + એવ શોક-રોગ-વશેન વા । અ-તૃપ્ત-ધન-દોષેણ યત્ તુ પાપં કૃતં મયા ॥
અન્-આર્ય-જન-સંસર્ગૈર્ ઈર્ષ્યા-માત્સર્ય-હેતુના । શાઠ્ય-દારિદ્ર્ય-દોષેણ યત્ તુ પાપં કૃતં મયા ॥
વ્યસન-આગમ-કાલે * અસ્મિન્ કામાનાં ભય-હેતુના । અન્-ઐશ્વર્ય-ગતેન + અપિ યત્ તુ પાપં કૃતં મયા ॥
ચલ-ચિત્ત-વશેન + એવ કામ-ક્રોધ-વશેન વા । ક્ષુત્-પિપાસ-આર્દિતેન + અપિ યત્ તુ પાપં કૃતં મયા ॥
પાન-અર્થં ભોજન-અર્થં ચ વસ્ત્ર-અર્થં સ્ત્રીષુ હેતુના । વિચિત્રૈઃ ક્લેશ-સંતાપૈર્ યત્ તુ પાપં કૃતં મયા ॥
કાય-વાઙ્-મનસાં પાપં ત્રિધા દુશ્-ચરિતં ચિત્તં । યત્ કૃતમ્ ઈદૃશૈ રૂપૈસ્ તત્ સર્વં દેશયામ્ય્ અહમ્ ॥
યત્ તુ બુદ્ધેષુ ધર્મેષુ શ્રાવકેષુ તથા + એવ ચ । અ-ગૌરવં કૃતં સ્યાદ્ * ધિ તત્ સર્વં દેશયામ્ય્ અહમ્ ॥
યત્ તુ પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધેષુ બોધિ-સત્વેષુ વા પુનઃ ।અ-ગૌરવં કૃતં સ્યાદ્ * ધિ તત્ સ્ર્વં દેશયામ્ય્ અહમ્ ॥
સદ્-ધર્મ-ભાણકેષ્વ્ એવ અન્યેષુ ગુણવત્સુ વા । અ-ગૌરવં કૃતં સ્યાદ્ * ધિ તત્ સર્વં દેશયામ્ય્ અહમ્ ॥
સદ્-ધર્મઃ પ્રતિક્ષિપ્તઃ સ્યાદ્ અ-જ્ઞાનં તેન મે સદા । માતા-પિતૃષ્વ્ અ-ગૌરવં તત્ સર્વં દેશયામ્ય્ અહમ્ ॥
મૂર્ખત્વેન બાલત્વેન માન-દર્પ-આવૃતેન ચ । રાગ-દ્વેષેણ મોહેન તત્ સર્વં દેશયામ્ય્ અહમ્ ॥
વ્યવલોકયન્તુ માં બુદ્ધાઃ સમન્વાહૃત-ચેતસઃ । અત્યયં પ્રતિગૃહ્ણન્તુ કારુણ્ય-અર્પિત-ચેતસઃ ॥
યત્ તુ પાપં કૃતં પૂર્વં મયા કલ્પ-શતેષુ ચ । તસ્ય + અર્થં શોક-ચિત્તો * અહં ક્ર્પણીયો ભય-આર્દિતઃ ॥
ભવામિ પાપ-કર્માણાં સતતં દીન-માનસઃ । યત્ર યત્ર ચરિષ્યામિ ન ચ + અસ્તિ મે બલં ક્વ-ચિત્ ॥
સર્વે કારુણિકા બુદ્ધાઃ સર્વે ભય-હરા જગે । અત્યયં પ્રતિગૃહ્ણન્તુ મોચયન્તુ ચ માં ભયાત્ ॥
ક્લેશ-કર્મ-ફલં મહ્યં પ્રવાહયન્તુ તથા-ગતાઃ । સ્નાપયન્તુ ચ માં બુદ્ધાઃ કારુણ્ય-સરિત-ઉદકૈઃ ॥
સર્વં પાપં દેશયામિ યત્ તુ પૂર્વં કૃતં મયા । યચ્ ચ એતર્હિ મે પાપં તત્ સર્વં દેશયામ્ય્ અહમ્ ॥
આયત્યાં સંવરમ્ આપદ્યે સર્વ-દુષ્-કૃત-કર્મણામ્ । ન છાદયામિ તત્ પાપં યદ્ ભવેન્ મમ દુષ્-કૃતમ્ ॥
ત્રિ-વિધં કાયિકં કર્મ વચસા ચ ચતુર્-વિધમ્ । મનસા ત્રિ-પ્રકારેણ તત્ સર્વં દેશયામ્ય્ અહમ્ ॥
કાય-કૃતં વાચ-કૃતં મનસા ચ વિચિન્તિતં । કૃતં દશ-વિધં કર્મ તત્ સર્વં દેશયામ્ય્ અહમ્ ॥

યચ્ ચ મે પાપકં કર્મ અન્-ઇષ્ટ-ફલ-દાયકં । તત્ સર્વં દેશયિષ્યામિ બુદ્ધાનાં પુરતઃ સ્થિતઃ ॥

ભવ-ગતિ-સંકટે બાલ-બુદ્ધિના પાપં યન્ મે કૃતં સુ-દારુણમ્ । દશ-બલમ્ અગ્રતઃ સ્થિતઃ તત્ સર્વં પાપં પ્રતિદેશયામિ । દેશયામિ ચ તત્ પાપં યન્ મયા સંચિતં જન્મ-સંકટે વિવિધૈઃ કાય-પ્રચાર-સંકટૈર્ ભવ-સંકટ-લોક-સંકટે ચાપલ-ચલ-ચિત્ત-સંકટે મૂર્ખ-બાલ-કૃત-ક્લેશ-સંકટે । પાપ-મિત્ર-આગમ-સંકટે ચ । ભય-સંકટ-રાગ-સંકટે દોષ-મોહ-તમ-સંકટૈર્ અપિ ક્ષણ-સંકટે કાલ-સંકટે પુણ્ય-ઉપાર્જન-સંકટૈર્ અપિ । જિન-સંકટ-સંમુખ-સ્થિતઃ । તત્ સર્વ-પાપં પ્રતિદેશયામિ ॥
વિશેષતસ્ તુ બોધિ-સત્વ-આપત્તીનાં ગુર્વીણાં લઘ્વીનાં દેશના + આર્ય-ઉપાલિ-પરિપૃચ્છાયામ્ ઉક્તા । કા પુનર્ ગુર્વી મૂલ-આપત્તિઃ ॥
સામાન્યતસ્ તુ તત્ર + ઉક્તં । સચેદ્ ઉપાલે મહા-યાન-સંપ્રસ્થિતો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વો ગઙ્ગા-નદી-વાલિક-ઉપમા રાગ-પ્રતિસંયુક્તા આપત્તીર્ આપદ્યેત । યાં ચ + એકતો દ્વેષ-સંપ્રયુક્તામ્ આપત્તિમ્ આપદ્યેત બોધિ-સત્વ-યાનં પ્રમાણી-કૃત્ય ॥ પે ॥
ઇયં તાભ્યો ગુરુતરા આપત્તિર્ યા + ઇયં દ્વેષ-સંયુક્તા । તત્ કસ્ય હેતોઃ । યો * અયં દ્વેષ ઉપાલે સત્વ-પરિત્યાગાય સંવર્તતે । રાગઃ સત્વ-સંગ્રહાય સંવર્તતે । તત્ર + ઉપાલે યઃ ક્લેશઃ સત્વ-સંગ્રહાય સંવર્તતે । ન તત્ર બોધિ-સત્વસ્ય છલં ન ભયં ॥ પે ॥
તસ્માત્ તર્હિ ત્વામ્ ઉપાલે યાઃ કાશ્-ચન રાગ-પ્રતિસંયુક્તા આપત્તયઃ સર્વ-સ્ તા અન્-આપત્તય ઇતિ વદામિ । કો * અત્ર + અભિપ્રાયઃ । સત્વ-સંગ્રહસ્ય + એવ પૂર્વમ્ એવ વિશેષિતત્વાદ્ । અધ્યાશય-કૃપાવતો હ્ય્ અયમ્ ઉપદેશઃ ॥
યસ્માદ્ અન્-અન્તરમ્ આહ । તત્ર + ઉપાલે યે * અન્-ઉપાય-કુશલા બોધિ-સત્વાસ્ તે રાગ-પ્રતિસંયુક્તાભ્ય આપત્તિભ્યો બિભ્યતિ । યે પુનર્ ઉપાય-કુશલા બોધિ-સત્વાસ્ તે દ્વેષ-સંપ્રયુક્તાભ્ય આપત્તિભ્યો બિભ્યતિ ન રાગ-પ્રતિસંયુક્તાભ્ય ઇતિ ॥
કે પુનર્ ઉપાય-કુશલાઃ । યે પ્રજ્ઞા-કૃપાભ્યાં સત્વ-ત્યાગાન્ નિવાર્યન્તે । ઉભયથા હિ સત્વ-ત્યાગો ભવતિ । કેવલ-પ્રજ્ઞયા દુષ્ખ-શૂન્યતા-અવબોધાત્ । કેવલયા ચ કૃપયા ક્લેશ-બલાદ્ અ-ચિરેણ કૃપા-હાનિઃ ॥
યદ્ ઉક્તમ્ ઉપાય-કૌશલ્ય-સૂત્રે । તદ્ યથા કુલ-પુત્ર મંત્ર-વિદ્યા-ધરઃ પુરુષો રાજ્ઞા પઞ્ચ-પાશકેન બન્ધનેન બદ્ધઃ સ્યાત્ । સ યદા કાઙ્ક્ષેત પ્રક્રમણાય તદા + એક-મન્ત્ર-વિદ્યા-બલેન સર્વ-બન્ધનાનિ છિત્ત્વા પ્રક્રમેત્ । એવમ્ એવ કુલ-પુત્ર + ઉપાય-કુશલો બોધિ-સત્વઃ પઞ્ચભિઃ કામ-ગુણૈ રતિં વિન્દતિ તૈશ્ ચ + આકીર્ણો વિહરતિ । યદા ચ પુનર્ આકાઙ્ક્ષતે તદા પ્રજ્ઞા-બલ-અધીનેન એકેન ચ સર્વ-જ્ઞતા-ચિત્તેન સર્વ-કામ-ગુણાન્ પ્રભુજ્ય ચ્યુતો બ્રહ્મ-લોકએ ઉપપદ્યતએ ઇતિ ॥
દ્વેષે * અપિ કિં ન + એવમ્ ઇષ્યતે । પ્રકૃતિ-મહા-સ-અવદ્યત્વાત્ । કૃપા-વૈકલ્યે ચ + ઉપાયસ્ય + એવ + અ-સંભવાત્ ॥
પર-અર્થ-સિદ્ધિં વા સ્વ-અર્થાદ્ ગુરુતરામ્ અધિમુચ્યમાનઃ કોપ-પરવત્તયા + અપિ પરમ્ અનુશાસ્ય-અનુતાપ-પૂર્વકમ્ આયત્યાં સંવરમ્ ઉત્પદ્યતે । અ-હિત-નિવારકે ક્રોધે કો દોષઃ । અવકાશ-દાનેન તદ્-વાસના-દોષાત્ કૃપા-હાનિ-દોષઃ । તચ્-છેદેન મૂલ-ચ્છેદ-દોષ ઇતિ પશ્ચાદ્ દર્શયિષ્યામઃ । યદ્ય્ અપિ તસ્ય સત્વસ્ય તદ્-ધિતં તથા + અપિ બોધિ-સત્વ-કૃપા-હાન્યા મહતઃ સત્વ-અર્થ-અનુબન્ધસ્ય હાનિઃ સ્યાત્ ॥
આર્ય-સત્યકે પરિવર્ત્તે * અપિ પુત્ર-દૃષ્ટ-અન્તઃ કરુણા-અધિષ્ઠિત એવ વેદિતવ્યઃ । યશ્ ચ તત્ર + અપિ કૃપા-પ્રતિષેધઃ સ લોક-અર્થ-પાણ્ડિત્યેન લોક-આવર્જન-અર્થં । નિવાર્યમાણશ્ ચ યદિ હિત-કામે બોધિ-સત્વે પ્રતિઘં લભેત સ બોધિ-સત્વઃ સ્યાદ્ ઉભયોર્ અન્-અર્થઃ ॥
રાગે * અપિ તર્હિ દોષઃ પઠ્યતે । કામ-અનુષેવણિ ભોતિ અન્ધ મનુ-જો । માતા-પિતૃ-ઘાતયી । કામાન્ સેવતુ શીલવન્તુ વધયી । તસ્માદ્ વિવર્જેત્ સદા ઇતિ ॥
સ્વ-સૌખ્ય-સંગેન ચ પર-દુષ્ખ-ઉપેક્ષા દૃષ્ટા ॥
સત્યં દૃષ્ટા । યેન પર-દુષ્ખં સ્વ-દુષ્ખતયા ન + અભ્યસ્તં । યેન ત્વ્ અભ્યસ્તં । તસ્ય + ઉભય-દોષ-અ-સંભવઃ ॥
યથા + ઉક્તં ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે । તદ્ યથા + અપિ નામ + આનન્દ કશ્-ચિદ્ એવ પુરુષો * અધસ્તાત્ પાદ-તલમ્ આદાય યાવન્ મુર્દ્ધન્ય્ આદીપ્તો ભવેત્ । સંપ્રજ્વલિત એક-જ્વલી-ભુ-તસ્ તં કશ્-ચિદ્ એવ પુરુષ ઉપસંક્રમ્ય એવં વદેદ્ । એહિ ત્વાં ભોઃ પુરુષ નિર્વાપિતેન + આત્મ-ભાવેન પઞ્ચભિઃ કામ-ગુણૈઃ સમર્પિતઃ સમન્વઙ્ગી-ભૂતઃ ક્રીડસ્વ રમસ્વ પરિચારયસ્વ + ઇતિ । તત્ કિં મન્યસે આનન્દ । અપિ તુ સ પુરુષો * અ-નિર્વાપિતેન + આત્મ-ભાવેન પઞ્ચભિઃ કામ-ગુણૈઃ ક્રીડેત રમેત્ પરિચરેત્ ॥
આનન્દ આહ ॥
ન + ઉ હિ + ઇદં ભગવન્ ॥
ગ્
ભગવાન્ આહ । ક્રીડેત + આનન્દ સ પુરુષો રમેત્ પરિચરેત્ પરિકલ્પમ્ ઉપાદાય + અ-પરિનિર્વાપિતેન + આત્મ-ભાવેન પઞ્ચભિઃ કામ-ગુણૈઃ સમર્પિતઃ સમન્વઙ્ગી-ભૂતો । ન ત્વ્ એવં તથા-ગતસ્ય પૂર્વં બોધિ-સત્વ-ચર્યાં ચરમાણસ્ય સત્વાન્ ત્રિભિર્ અપાયૈર્ દુષ્ખિતાન્ દૃષ્ટ્વા દરિદ્રાન્ અભૂત્ સૌમનસ્યં વા ચિત્ત-પ્રસાદો વા + ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
લોકે * અપિ પુત્રે શૂલમ્ આરોપ્યમાણે । પશ્યતોર્ માતા-પિત્રોર્ ન સ્વ-સૌખ્ય-સંગો દૃષ્ટઃ સ્વ-અનુરૂપ-કૃપા-વશાત્ । પ્રચ્છન્નસ્ તર્હિ સ-સ્વામિકાસુ નિ-સ્વામિકાસુ બાહુલ-ધર્મ-ધ્વજ-રક્ષિતાસુ કામ-મિથ્યા-આચારો ન સ્યાત્ । સતિ સત્વ-અર્થે સત્વ-અન્-ઉપઘાતે ચ + અનુબન્ધં નિરૂપ્ય + અ-દોષઃ ॥
સમ્યગ્-બ્રહ્મ-ચારિણીષુ કૃત-અર્થત્વાદ્ દૂરાત્ પરિહારઃ । પૂજ્યા ચ માતૃ-ભગિન્ય્--આદિ-વત્ । એવં તર્હિ ભિક્ષોર્ અપ્ય્ એવમ્ આપન્નં । ન તસ્ય + અ-પરેણ બ્રહ્મ-ચર્ય-પ્રકારેણ સત્વ-અર્થ-સાધનાત્ ॥
તથા હ્ય્ ઉક્તમ્ આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે । કાલ-અ-કાલે પુનર્ અનેન + ઉપેક્ષા કરણીયા + ઇતિ ॥
અથ તતો * અપ્ય્ અધિકં સત્વ-અર્થં પશ્યેત્ । શિક્ષાં નિક્ષિપેત્ ॥
ઉપાય-કૌશલ્ય-સૂત્રે જ્યોતિર્-માણવકં દ્વાચત્વારિંશદ્-વર્ષ-સહસ્ર-બ્રહ્મ-ચારિણમ્ અધિકૃત્ય સપ્તમે પદે સ્થિતસ્ય કારુણ્યમ્ ઉત્પદ્યેત । કિં ચ + અપ્ય્ અહમ્ ઇદં વ્રતં ખણ્ડયિત્વા નિરય-પરાયણઃ સ્યાં । તથા + અપ્ય્ ઉત્સહે * અહં નૈરયિકં દુષ્ખં પ્રતિવેદયિતુમ્ અથ ચ + ઇયં સ્ત્રી સુખિતા ભવતુ । મા કાલં કરોતુ । ઇતિ હિ કુલ-પુત્ર જ્યોતિર્-માણવકઃ પશ્ચાન્-મુખો નિવર્ત્ય તાં સ્ત્રિયં દક્ષિણેન પાણિના ગૃહીત્વા + એવમ્ આહ । ઉત્તિષ્ઠ ભગિનિ યથા-કામ-કરણીયસ્ તે ભવામિ + ઇતિ ॥ પે ॥
સો * અહં કુલ-પુત્ર મહા-કારુણ્ય-ચિત્ત-ઉત્પાદેન + ઇત્વરેણ કામ-ઉપસંહિતેન દશ-કલ્પ-સહસ્રાણિ પશ્ચાન્-મુખમ્ અકાર્ષમ્ । પશ્ય કુલ-પુત્ર યદ્ અન્યેષાં નિરય-સંવર્તનીયં કર્મ । તદ્ ઉપાય-કુશલસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય બ્રહ્મ-લોક-ઉપપત્તિ-સંવર્તનીયમ્ ઇતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । યદિ બોધિ-સત્વ એકસ્ય સત્વસ્ય કુશલ-મૂલં સંજનયેત્ તથા-રૂપાં ચ + આપત્તિમ્ આપદ્યેત યથા-રૂપયા + આપત્ત્યા + આપન્નયા કલ્પ-શત-સહસ્રં નિરયે પચ્યેત । ઉત્સોઢવ્યમ્ એવ ભગવન્ બોધિ-સત્વેન + આપત્તિમ્ આપત્તું તચ્ ચ નૈરયિકં દુષ્ખં । ન ત્વ્ એવ તસ્ય + એકસય્ સત્વસ્ય કુશલં પરિત્યક્તુમ્ ઇતિ ॥

પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । ઇહ કુલ-પુત્ર + ઉપાય-કુશલો બોધિ-સત્વો યદા કદા-ચિત્ કસ્મિંશ્-ચિત્ પાપ-મિત્ર-વશેન + આપત્તિમ્ આપદ્યેત । સ ઇતઃ પ્રતિસંશિક્ષતે । ન મયા + એભિઃ સ્કન્ધૈઃ પરિનિર્વાપયિતવ્યં । મયા પુનર્ એવં સંનાહઃ સંનદ્ધવ્યઃ । અ-પર-અન્ત-કોટિઃ સંસરિતવ્યા સત્વાનાં પરિપાચન-હેતોર્ ઇતિ । ન મયા ચિત્ત-દાહઃ કરણીયો । યથા યથા સંસરિષ્યામિ તથા તથા સત્વાન્ પરિપાચયિષ્યામિ । અપિ ત્વ્ એતાં ચ + આપત્તિં યથા-ધર્મં પ્રતિકરિષ્યામિ । આયત્યાં સંવરમ્ આપત્સ્યે । સચેત્ કુલ-પુત્ર પ્રવ્રજિતો બોધિ-સત્વઃ પરિકલ્પમ્ આદાય સર્વાશ્ ચતસ્રો મૂલ-આપત્તીર્ અતિક્રમેદ્ અનેન ચ + ઉપાય-કૌશલ્યેન વિનોદયેદ્ । અન્-આપત્તિં બોધિ-સત્વસ્ય વદામિ + ઇતિ ॥
સ્ફુટં ચ + આર્ય-રત્ન-મેઘે આનન્તર્ય-ચિકીર્ષુ-પુરુષ-મારણ-અનુજ્ઞાનાત્ ॥
શ્રાવક-વિનયે * અપિ મૂલ-આપત્તિ-સ્થાનએ એવ કારુણ્યાન્ મૃગ-આદિ-મોક્ષણે * અન્-આપત્તિર્ ઉક્તા + એવ ॥
અયં ચ રાગે ગુણો યદ્ બોધિ-સત્વે રાગમ્ ઉત્પાદ્ય સુ-ગતિર્ લભ્યતે । ન તુ ક્રોધેન ॥
યથા + ઉક્તમ્ ઉપાય-કૌશલ્ય-સૂત્રે । પ્રિયંકરે બોધિ-સત્વે રક્તા ... ધવ્યોત્તરાં દારિકામ્ અધિકૃત્ય । પ્રિયંકરસ્ય પ્રણિધેઃ પુનઃ પુનર્ યા ઇસ્ત્રિ પ્રેક્ષેત સ-રાગ-ચિત્તા । સા ઇસ્ત્રિ-ભાવં પરિવર્જયિત્વા પુરુષો ભવેત્ યાદૃગ્ ઉદાર-સત્વઃ ॥
પશ્યસ્વ આનન્દ ગુણા + અસ્ય ઈદૃશાઃ । યેન + અન્ય-સત્વા નિરયમ્ વ્રજન્તિ । તેન + એવ શૂરેષુ જનિત્વ રાગં ગચ્છન્તિ સ્વર્ગં પુરુષત્વમ્ એવ ચ ॥ પે ॥
ભૈષજ્ય-રાજેષુ મહા-યશેષુ । કો બોધિ-સત્વેષુ જનયેત દ્વેષમ્ । યેસાં કિલેશો * અપિ સુખસ્ય દાયકઃ । કિં વા પુનર્ યઃ તાન્ સત્-કરેયા । ઇતિ ॥
એવમ્ અન્યસ્મિન્ સત્વ-અર્થ-ઉપાયે સતિ રાગ-જ-આપત્તિર્ અન્-આપત્તિર્ ઉક્તા ॥
ઉપાય-કૌશલ્ય-સૂત્રે ચ ગણિકા-વત્ કૃત-અર્થો બોધિ-સત્વો નિર્-અપેક્ષસ્ તં સત્વં ત્યજતિ + ઇતિ વિસ્તરેણ + ઉક્તમ્ ॥
અ-લબ્ધ-ભૂમેશ્ ચ ષટ્-પારમિતાસુ ચરિતવત ઇયં ચિન્તા । ન + ઇતરસ્ય + ઇત્ય્ આસ્તાં પ્રાસઙ્ગિકમ્ ॥
તસ્માદ્ દ્વેષસ્ય + અવકાશો ન દેય । ઉક્તં હ્ય્ ઉપાલિ-પરિપૃચ્છાયાં । બોધિ-સત્વાનાં શારિપુત્ર દ્વે મહા-સ-અવદ્યે આપત્તી । કતમે દ્વે । દ્વેષ-સહ-ગતા મોહ-સહ-ગતા ચ + ઇતિ । તત્ર શારિપુત્ર પ્રથમા આપત્તિર્ દશ-વર્ગે ઋજુકેન દેશયિતવ્યા । હસ્ત-આપત્તિઃ પઞ્ચ વર્ગે ગુર્વી દેશયિતવ્યા । સ્ત્રિયા હસ્ત-ગ્રહણં ચક્ષુર્-દર્શનં । દુષ્ટ-ચિત્ત-આપત્તિર્ એક-પુદ્ગલસ્ય દ્વયોર્ વા શારિપુત્ર તાં ગુર્વીં દશયેત્ । પઞ્ચ + આનન્તર્ય-સમન્વાગતા + આપત્તિર્ બોધિ-સત્વેન સ્ત્ર્ય્--આપત્તિર્ દારિકા-આપત્તિર્ હસ્ત-આપત્તિઃ સ્તૂપ-આપત્તિઃ સંઘ-આપત્તિસ્ તથા + અન્યાશ્ ચ + આપત્તયો બોધિ-સત્વેન ન પઞ્ચત્રિંશતાં બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અન્તિકે રાત્રિં-દિવં એકાકિના ગુર્વ્યો દેશયિતવ્યાઃ ॥
તત્ર + ઇયં દેશના । અહમ્ એવં-નામા બુદ્ધં શરણં ગચ્છામિ । ધર્મં શરણં ગચ્છામિ । સંઘં શરણં ગચ્છામિ ॥
નમઃ શાક્ય-મુનયે તથા-ગતાય + અર્હતે સમ્યક્-સંબુદ્ધાય । નમો વજ્ર-પ્રમર્દિને । નમો રત્ન-અર્ચિષે । નમો નાગ-ઈશ્વર-રાજાય । નમો વીર-સેનાય । નમો વીર-નન્દિને । નમો રત્ન-શ્રિયે । નમો રત્ન-ચન્દ્ર-પ્રભાય । નમો * અ-મોઘ-દર્શિને । નમો રત્ન-ચન્દ્રાય । નમો નિર્-મલાય । નમો વિ-મલાય । નમઃ શૂર-દત્તાય । નમો બ્રહ્મણે । નમો બ્રહ્મ-દત્તાય । નમો વરુણાય । નમો વરુણ-દેવાય । નમો ભદ્ર-શ્રિયે । નમશ્ છન્દન-શ્રિયે । નમો * અન્-અન્ત-ઓજસે । નમઃ પ્રભાસ-શ્રિયે । નમો * અ-શોક-શ્રિયે । નમો નારાયણાય । નમઃ કુસુમ-શ્રિયે । નમો બ્રહ્મ-જ્યોતિર્-વિક્રીડિત-અભિજ્ઞાય તથા-ગતાય । નમો ધન-શ્રિયે । નમઃ સ્મૃતિ-શ્રિયે । નમઃ સુ-પરિકીર્તિત-નામ-ધેય-શ્રિયે । નમ ઇન્દ્ર-કેતુ-ધ્વજ-રાજાય । નમઃ સુ-વિક્રાન્ત-શ્રિયે । નમો વિચિત્ર-સંક્રમાય । નમો વિક્રાન્ત-ગામિને । નમઃ સમન્ત-અવભાસ-વ્યૂહ-શ્રિયે । નમો રત્ન-પદ્મ-વિક્રામિણે । નમો રત્ન-પદ્મ-સુ-પ્રતિષ્ઠિત-શૈલ-ઇન્દ્ર-રાજાય તથા-ગતાય + અર્હતે સમ્યક્-સંબુદ્ધાય ॥
એવં-પ્રમુખા યાવન્તઃ સર્વ-લોક-ધાતુષુ તથા-ગત-અર્હન્તઃ સમ્યક્-સંબુદ્ધાસ્ તિષ્ઠન્તિ ધ્રિયન્તે યાપયન્તિ । તે માં સમન્વાહરન્તુ બુદ્ધા ભગવન્તો યન્ મયા + અસ્યાં જાતૌ અન્યાસુ વા જાતિષ્વ્ અન્-અવર-અગ્રે જાતિ-સંસારે સંસરતા [દોઉબ્ત્fઉલ્] પાપકં કર્મ કૃતં સ્યાત્ કારિતં વા ક્રિયમાણં વા + અનુમોદિતં ભવેત્ । સ્તૌપિકં વા સાઙ્ઘિકં વા દ્રવ્યમ્ અપહૃતં સ્યાત્ હારિતં વા હ્રિયમાણં વા + અનુમોદિતં ભવેત્ । પઞ્ચ-અન્-અન્તર્યાણિ કૃતાનિ સ્યુઃ કારિતાનિ વા ક્રિયમાણાનિ વા + અનુમોદિતાનિ ભવેયુઃ । દશ-અ-કુશલાન્ કર્મ-પથાન્ સમાદાય વર્તિતં સ્યાત્ પરે વા સમાદાપિતાઃ સ્યુર્ વર્તમાના વા + અનુમોદિતા ભવેયુર્ યેન કર્મ-આવરણેન + આવૃતો * અહં નિરયં વા ગચ્છેયં તિર્યગ્-યોનિં વા યમ-વિષયં વા ગચ્છેયં પ્રત્ય્-અન્ત-જન-પદેષુ મ્લેચ્છેષુ વા પ્રત્યાજાયેયં દીર્ઘ-આયુષ્કેષુ દેવેષુ + ઉપપદ્યેયમ્ ઇન્દ્રિય-વિકલતાં વા + અધિગચ્છેયં મિથ્યા-દૃષ્ટિં વા + ઉપગૃહ્ણીયાં બુદ્ધ-ઉત્પાદં વા વિરાગયેયં । તત્ સર્વં કર્મ-આવરણં તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં જ્ઞાન-ભૂતાનાં ચક્ષુર્-ભૂતાનાં સ-અક્ષિ-ભૂતાનાં પ્રમાણ-ભૂતાનાં જાનતાં પશ્યતામ્ અગ્રતઃ પ્રતિદેશયામિ આવિષ્-કરોમિ ન પ્રતિચ્છાદયામ્ય્ આયત્યાં સંવરમ્ આપદ્યે । સમન્વાહરન્તુ માં તે બુદ્ધા ભગવન્તો યન્ મયા + અસ્યાં જાતાવ્ અન્યાસુ વા જાતિષ્વ્ અન્-અવર-અગ્રે વા જાતિ-સંસારે સંસરતા દાનં દત્તં ભવેદ્ અન્તશસ્ તિર્યગ્-યોનિ-ગતાય + અપ્ય્ આલોપઃ શીલં વા રક્ષિતં ભવેદ્ યચ્ ચ મે બ્રહ્મ-ચર્ય-વાસ-કુશલ-મૂલં યચ્ ચ મે સત્વ-પરિપાક-કુશલ-મૂલં યચ્ ચ મે બોધિ-ચિત્ત-કુશલ-મૂલં યચ્ ચ મે * અન્-ઉત્તર-જ્ઞાન-કુશલ-મૂલં તત્ સર્વમ્ ઐકધ્યં પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા + અભિસંક્ષિપ્ય + અન્-ઉત્ત્ અરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ ઉત્તર-ઉત્તરયા પરિણામનયા યથા પરિણામિતમ્ અતીતૈર્ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિર્ યથા પરિણામયિષ્યન્ત્ય્ અન્-આગતા બુદ્ધા ભગવન્તો યથા પરિણમન્ત્ય્ એતર્હિ દશસુ દિક્ષુ પ્રત્ય્-ઉત્પન્ના બુદ્ધા ભગવન્તઃ । તથા + અહમ્ અપિ પરિણામયામિ । સર્વં પુણ્યમ્ અનુમોદયામિ । સર્વાન્ બુદ્ધાન્ અધ્યેષયામિ । ભવતુ મે જ્ઞાનમ્ અન્-ઉત્તરમ્ । યે ચ + અભ્યતીતાસ્ તથા + અપિ ચ યે અન્-આગતા યે ચ + અપિ તિષ્ઠન્તિ નર-ઉત્તમા જિનાઃ । અન્-અન્ત-વર્ણાન્ ગુણ-સાગર-ઉપમાન્ ઉપૈમિ સર્વાન્ શરણં કૃત-અઞ્જલિઃ । યે બોધિ-સત્વાઃ કરુણ-બલૈર્ ઉપેતા વિચરતિ લોકે સત્વ-હિતાય શૂરાઃ ત્રાયન્તુ તે માં સદ-પાપ-કારિણં [દોઉબ્ત્fઉલ્] । શરણં યામિ તાન્ બુદ્ધ-બોધિ-સત્વાન્ ॥

ઇતિ હિ શારિપુત્ર બોધિ-સત્વેન + ઇમાન્ પઞ્ચત્રિંશતો બુદ્ધાન્ પ્રમુખાન્ કૃત્વા સર્વ-તથા-ગત-અનુગતૈર્ મનસિ-કારૈઃ પાપ-શુદ્ધિઃ કાર્યા । તસ્ય + એવં સર્વ-પાપ-વિશુદ્ધસ્ય તત્ર ચ બુદ્ધા ભગવન્તો મુખાન્ય્ ઉપદર્શયન્તિ સત્વ-વિમોક્ષ-અર્થમ્ એવ । નાના-વ્યઞ્જન-આકારમ્ ઉપદર્શયન્તિ વિભ્રાન્ત-બાલ-પૃથગ્-જનાનાં પરિપાચના-હેતોઃ ॥ પે ॥
ન શક્યં સર્વ-શ્રાવક-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-નિકાયૈર્ આપત્તિ-કૌકૃત્ય-સ્થાનં વિશોધયિતું યદ્ બોધિ-સત્વસ્ તેષાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં નામ-ધેય-ધારણ-પરિકીર્તનેન રાત્રિં-દિવં ત્રિ-સ્કન્ધક-ધર્મ-પર્યાય-પ્રવર્તનેન + આપત્તિ-કૌકૃત્યાન્ નિઃસરતિ સમાધિં ચ પ્રતિલભતે ॥
ઉક્તો વિદૂષણ-અ-સમુદાચારઃ । પ્રતિ-પક્ષ-સમુદાચાર ઉચ્યતે । તત્ર ગમ્ભીર-સૂત્ર-અન્ત-પરિચયાત્ પાપ-ક્ષયો ભવતિ ॥
યથા વજ્ર-ચ્છેદિકાયામ્ ઉક્તં । યે તે સુભૂતે કુલ-પુત્રા વા કુલ-દુહિતરો વા ઇમાન્ એવં-રૂપાન્ સૂત્ર-અન્તાન્ ઉદ્ગ્રહીષ્યન્તિ યાવત્ પર્યવાપ્સ્યન્તિ । તે પરિભૂતા ભવિષ્યન્તિ સુ-પરિભૂતાઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । યાનિ તેષાં સત્વાનાં પૌર્વ-જન્મિકાનિ કર્માણિ કૃતાન્ય્ અપાય-સંવર્તનીયાનિ । તાનિ તયા પરિભૂતતયા દૃષ્ટએ એવ ધર્મે ક્ષપયિષ્યન્તિ બુદ્ધ-બોધિં ચ પ્રાપ્સ્યન્તિ + ઇતિ ॥
શૂન્યતા-અધિમુક્ત્યા + અપિ પાપ-શુદ્ધિર્ ભવતિ તથા-ગત-કોષ-સૂત્રે વચનાત્ । યઃ કાશ્યપ પિતા ચ સ્યાત્ પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધશ્ ચ તં જીવિતાદ્ વ્યપરોપયેદ્ ઇદમ્ અગ્રં પ્રાણ-અતિપાતાનાં । ઇદમ્ અગ્રમ્ અ-દત્ત-આદાનાનાં યદ્ ઉત ત્રિ-રત્ન-દ્રવ્ય-અપહરણતા । ઇદમ્ અગ્રં કામ-મિથ્યા-આચારાણાં યદ્ ઉત માતા સ્યાદ્ અર્હન્તી ચ । ઇદમ્ અગ્રં મૃષા-વાદાનાં યદ્ ઉત તથા-ગતસ્ય + અભ્યાખ્યાનં । ઇદમ્ અગ્રં પૈશુન્યાનાં યદ્ ઉત + આર્ય-સંઘસ્ય + અ-વર્ણઃ । ઇદમ્ અગ્રં પારુષ્યાણાં યદ્ ઉત + આર્યાણામ્ અવસ્ફણ્ડનં । ઇદમ્ અગ્રં સંભિન્ન-પ્રલાપાનાં યદ્ ઉત ધર્મ-કામાનાં વિક્ષેપઃ । ઇદમ્ અગ્રં વ્યાપાદાનાં યદ્ ઉત + આનન્તર્ય-પરિકર્ષણમ્ । ઇદમ્ અગ્રમ્ અભિધ્યાનાં યદ્ ઉત સમ્યગ્-ગતાનાં લાભ-હરણ-ચિત્તતા । ઇદમ્ અગ્રં મિથ્યા-દૃષ્ટીનાં યદ્ ઉત ગહનતા-દૃષ્ટિઃ । ઇમે કાશ્યપ દશ + અ-કુશલાઃ કર્મ-પથા મહા-સ-આવદ્યાઃ । સચેત્ કાશ્યપ એક-સત્વ એભિર્ એવં મહા-સ-આવદ્યૈર્ દશભિર્ અ-કુશલૈઃ કર્મ-પથૈઃ સમન્વાગતો ભવેત્ । સ ચ તથા-ગતસ્ય હેતુ-પ્રત્યય-સંયુક્તાં ધર્મ-દેશનામ્ અવતરેન્ । ન + અત્ર કશ્-ચિદ્ આત્મા વા સત્વો વા જીવો વા પુદ્ગલો વા યઃ કરોતિ પ્રતિસંવેદયતે ઇતિ હ્ય્ અ-કૃતામ્ અન્-અભિસંસ્કારાં માયા-ધર્મતામ્ અ-સંક્લેશ-ધર્મતાં પ્રકૃતિ-પ્રભાસ્વરતાં સર્વ-ધર્માણામ્ અવતરત્ય્ આદિ-શુદ્ધાન્ સર્વ-ધર્માન્ અભિશ્રદ્દધાત્ય્ અધિમુચ્યતે । ન + અહં તસ્ય સત્વસ્ય + અપાય-ગમનં વદામિ + ઇતિ ॥
કર્મ-આવરણ-વિશુદ્ધિ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । પુનર્ અ-પરં મઞ્જુશ્રીર્ યો બોધિ-સત્વ આપત્તિમ્ અન્-આપત્તિં પશ્યતિ । અ-વિનયં વિનયં પશ્યતિ । સંક્લેશં વ્યવદાનં પશ્યતિ । સંસાર-ધાતું નિર્વાણ-ધાતું પશ્યતિ । સ કર્મ-આવરણ-વિશુદ્ધિં પ્રતિલભતએ ઇતિ ॥
ત્રિ-સમય-રાજે * અપિ પાપ-પ્રતિ-પક્ષ-સમુદાચાર ઉક્તઃ ॥
અક્ષિણી નિમીલ્ય બુદ્ધ-બોધિ-સત્વ-આલમ્બન-ચિત્તઃ શત-અક્ષરમ્ અષ્ટ-સહસ્રં જપેત્ । નિમીલિત-અક્ષ એવ બુદ્ધ-બોધિ-સત્વાન્ પશ્યતિ વિગત-પાપો ભવતિ । અથ-વા ચૈત્યં પ્રદક્ષિણી-કુર્વન્ન્ અષ્ટ-સહસ્રં જપેચ્ ચૈત્ય-પ્રતિમાયાઃ સદ્-ધર્મ-પુસ્તકાનાં ચ + એકતમં પુરસ્-કૃત્ય + અયમ્ એવ વિધિર્ ઇતિ ॥
ચુન્દા-ધારણીં વા તાવજ્ જપેદ્ યાવત્ પાપ-ક્ષય-નિમિત્તાનિ પશ્યતિ સ્વપ્ને । તદ્ યથા ક્રન્દન-આદિ-છર્દન-દધિ-ક્ષીર-આદિ-ભોજનાત્ તુ વિગત-પાપો ભવતિ । વમનાદ્ વા ચન્દ્ર-સૂર્ય-દર્શનાદ્ આકાશ-ગમનાજ્ જ્વલિત-અનલ-મહિષ-કૃષ્ણ-પુરુષ-પરાજયાદ્ ભિક્ષુ-ભિક્ષુણી-સંઘ-દર્શનાત્ ક્ષીર-વૃક્ષ-ગજ-વૃષ-ગિરિ-સિંહ-આસન-પ્રાસાદન-અવરોહણાદ્ ધર્મ-શ્રવણાચ્ ચ પાપ-ક્ષયઃ સંલક્ષયિતવ્યઃ ॥
તથા-ગત-બિમ્બ-પરિવર્તે * અપિ પ્રતિ-પક્ષ-સમુદાચાર ઉક્તઃ । તદ્ યથા પુરુષો મીઢ-અવલિપ્તઃ સુ-ધૌતુ-સ્નાનં કૃત્વા ગન્ધૈર્ વિલિપ્યતે । તસ્ય તદ્ દૌર્ગન્ધ્યં વાન્તં વિગતં સ્યાદ્ એવં પઞ્ચ-આનન્તર્ય-કારિણસ્ તત્ પાપં વિગચ્છતિ । યો * અપિ દશ-અ-કુશલ-કર્મ-પથ-સમન્વાગતસ્ તથા-ગતે શ્રદ્ધાં પ્રતિલભ્ય તથા-ગત-બિમ્બં કારયેત્ તસ્ય + અપિ તત્ પાપં ન પ્રજ્ઞાયતે વિશેષતો બોધિ-ચિત્ત-સમન્વાગતસ્ય । વિશેષતો * અભિનિષ્ક્રાન્ત-ગૃહ-આવાસસ્ય શીલવત ઇતિ ॥
પુષ્પ-કૂટ-ધારણ્યામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । યશ્ ચ ખલુ પુનઃ સિંહ-વિક્રીડિત-તથા-ગતં સંમુખં વર્ષં વા વર્ષ-સહસ્રં વા વર્ષ-શત-સહસ્રં વા સર્વ-સુખ-ઉપધાનૈર્ ઉપતિષ્ઠેદ્ । યશ્ ચ પરિનિર્વૃતસ્ય તથા-ગતસ્ય ચૈત્યે બોધિ-ચિત્ત-સંગૃહીત એક-પુષ્પમ્ આરોપયેત્ તથા-ગત-પૂજાયૈ જન-અઞ્જલિં ચ + ઉપનામયેજ્ જલેન વા સિઞ્ચયેદ્ ઇષિકા-પદં વા દદ્યાન્ નિર્-માલ્યં ચ + અપનયેદ્ ઉપલેપન-પ્રદાનં વા પુષ્પ-પ્રદાનં વા દીપ-પ્રદાનં વા કુર્યાદ્ આત્ત-મનાઃ એક-ક્રમ-વ્યતિહારં વા + અતિક્રમ્ય વાચં ભાષતે । નમસ્ તસ્મૈ બુદ્ધાય ભગવત ઇતિ-માત્રે * અત્ર સિંહ-વિક્રીડિત-કાઙ્ક્ષા વા વિ-મતિર્ વા વિચિકિત્સા વા યદ્ અસૌ કલ્પં વા કલ્પ-શતં વા કલ્પ-સહસ્રં વા દુર્-ગતિ-વિનિપાતં ગચ્છેન્ ન + ઇદં સ્થાનં વિદ્યતએ ઇતિ ॥
ભૈષજ્ય-ગુરુ-વૈદૂર્ય-પ્રભ-રાજ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । યે પઞ્ચ શિક્ષા-પદાનિ ધારયન્તિ । યે દશ શિક્ષા-પદાનિ ધારયન્તિ । યે ચ બોધિ-સત્વ-સંવરં ચતુર્થં શતં શિક્ષા-પદાનાં ધારયન્તિ । યે પુનર્ અભિનિષ્ક્રાન્ત-ગૃહ-આવાસા ભિક્ષવઃ પઞ્ચાશ-અધિકે દ્વે શિક્ષા-પદ-શતે ધારયન્તિ । યાશ્ ચ ભિક્ષુણ્યઃ પઞ્ચ-શિક્ષા-પદ-શતાનિ ધારયન્તિ । યે ચ યથા-પરિગૃહીતાચ્ * છિક્ષા-સંવરાદ્ અન્યતરાચ્ * છિક્ષા-પદાદ્ ભ્રષ્ટા ભવન્તિ । સચેત્ તે દુર્-ગતિ-ભય-ભીતાસ્ તસ્ય ભગવતો ભૈષજ્ય-ગુરુ-વૈડૂર્ય-પ્રભ-રાજસ્ય તથા-ગતસ્ય નામ-ધેયં ધારયેયુર્ યથા-વિભવતશ્ ચ પૂજાં કુર્યુઃ । ન ભૂયસ્ તેષામ્ અપાય-ગતિઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા ॥
અથ ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે સ્મ । શ્રદ્દધાસિ ત્વમ્ આનન્દ । પત્તીયસિ । યદ્ અહં તસ્ય ભગવતો ભૈષજ્ય-ગુરુ-વૈડૂર્ય-પ્રભ-રાજસ્ય તથા-ગતસ્ય ગુણાન્ વર્ણયામિ । અથ તે કાઙ્ક્ષા વા વિ-મતિર્ વા વિચિકિત્સા વા + અત્ર ગમ્ભીરે બુદ્ધ-ગો-ચરે ॥
અથ + આયુષ્માન્ આનન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્ । ન મે ભદન્ત ભગવન્ કાઙ્ક્ષા વા વિ-મતિર્ વા વિચિકિત્સા વા તથા-ગત-ભાષિતેષુ સૂત્ર-અન્તેષુ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । ન + અસ્તિ તથા-ગતાનામ્ અ-પરિશુદ્ધ-કાય-વાઙ્-મનઃ-સમુદાચારતા । ઇમૌ ભગવન્ ચન્દ્ર-સૂર્યાવ્ એવં મહ-ર્દ્ધિકાવ્ એવં મહા-અનુભાવૌ પૃથિવ્યાં પતેતાં । સુમેરુઃ પર્વત-રાજા સ્થાનાચ્ ચલેત્ । ન તુ બુદ્ધાનાં વચનમ્ અન્યથા ભવેત્ ॥

કિં-તુ ભદન્ત ભગવન્ સન્તિ સત્વાઃ શ્રદ્ધા-ઇન્દ્રિય-વિકલા યે બુદ્ધ-ગો-ચરં શ્રુત્વા ન શ્રદ્દધતિ । તેષામ્ એવં ભવતિ । કથમ્ ઇદં નામ-ધેયં સ્મરણ-માત્રેણ તસ્ય તથા-ગતસ્ય એત્તકા ગુણ-અનુશંસા ભવતિ । તે ન શ્રદ્દધતિ । ન પત્તીયન્તિ । પ્રતિક્ષિપન્તિ । તેષાં દીર્ઘ-રાત્રમ્ અન્-અર્થાય + અ-હિતાય + અ-સુખાય વિનિપાતાય ભવિષ્યતિ ॥
ભગવાન્ આહ । અ-સ્થાનમ્ આનન્દ + અન્-અવકાશો યેષાં તસ્ય નામ-ધેયં નિપતેત્ કર્ણે તેષાં દુર્-ગત્ય્-અપાય-ગમનં ભવેદ્ ઇતિ । દુઃ-શ્રદ્ધાનીયશ્ ચ + આનન્દ બુદ્ધાનાં બુદ્ધ-ગો-ચરઃ ।યચ્ ચ ત્વમ્ આનન્દ શ્રદ્દધાસિ પત્તીયસિ । તથા-ગતસ્ય + એષો * અનુભાવો દ્રષ્ટવ્યઃ । અ-ભૂમિશ્ ચ + અત્ર શ્રાવક-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધાનાં સ્થાપયિત્વા એક-જાતિ-પ્રતિબદ્ધાન્ બોધિ-સત્વાન્ મહા-સત્વાન્ ઇતિ ॥
અત્ર + એવ ચ + ઉક્તં । યે ચ + અન્યે શ્રાદ્ધાઃ કુલ-પુત્રા વા કુલ-દુહિતરો વા + અષ્ટ-અઙ્ગ-સમન્વાગતમ્ ઉપવાસમ્ ઉપવસન્તિ । એક-વાર્ષિકં વા ત્રૈવાર્ષિકં વા શિક્ષા-પદં ધારયન્તિ । યેષામ્ એવમ્ અભિપ્રાયઃ એવં પ્રણિધાનં । અનેન વયં કુશલ-મૂલેન પશ્ચિમાયાં દિશાયાં સુખાવત્યાં લોક-ધાતૌ ઉપપદ્યેમ યત્ર + અમિતાભસ્ તથાગતઃ । યૈઃ શ્રુતં ભવિષ્યતિ તસ્ય ભગવતો ભૈષજ્ય-ગુરુ-વૈડૂર્ય-પ્રભવ-રાજસ્ય તથા-ગતસ્ય નામ-ધેયં । તેષાં મરણ-કાલ-સમયે * અષ્ટૌ બોધિ-સત્વા ઋદ્ધ્યા + આગત્ય માર્ગમ્ ઉપદર્શયન્તિ । તે તત્ર નાના-રઙ્ગેષુ પદ્મેષુ + ઉપપાદુકાઃ પ્રાદુર્-ભવન્તિ । કે-ચિત્ પુનર્ દેવ-લોકએ ઉપપદ્યન્તે । તેષાં તત્ર + ઉપપન્નાનાં તત્ પૂર્વકં કુશલ-મૂલં ન ક્ષીયતે । દુર્-ગતિ-વિનિપાત-ભયં ચ ન ભવિષ્યતિ । તે તતશ્ ચ્યુતા ઇહ મનુષ્ય-લોકે રાજાનો ભવન્તિ । ચતુર્-દ્વીપ-ઈશ્વરાશ્ ચક્ર-વર્તિનઃ । અન્-એકાનિ સત્વ-કોટી-નિયુત-શત-સહસ્રાણિ દશ કુશલેષુ કર્મ-પથેષુ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ । અ-પરે પુનઃ ક્ષત્રિય-મહા-શાલ-કુલેષુ + ઉપપદ્યન્તે । બ્રાહ્મણ-મહા-શાલ-કુલેષુ + ઉપપદ્યન્તે । ગૃહ-પતિ-મહા-શાલ-કુલેષુ પ્રભૂત-ધન-ધાન્ય-કોષ-કોષ્ઠ-આગાર-કુલેષુ + ઉપપદ્યન્તે । તે રૂપ-સંપન્ના ભવન્તિ । પરિવાર-સમ્પન્ના ભવન્તિ ॥
તત્ર + એવ + ઉક્તં । યેન ચ પુનર્ માતૃ-ગ્રામેણ તસ્ય ભગવતો ભૈષજ્ય-ગુરુ-વૈડૂર્ય-પ્રભ-રાજસ્ય તથા-ગતસ્ય નામ-ધેયં શ્રુતં ભવિષ્યતિ । ઉદ્ગૃહીતં વા । સ તસ્ય પશ્ચિમો માતૃ-ગ્રામ-ભાવઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્ય ઇતિ ॥
મઞ્જુશ્રી-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-ગુણ-વ્યૂહ-અલં-કાર-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । જ્ઞાન-ઉત્તર-પ્રભા-કેતું પ્રણિધાન-મતિં તથા । શાન્ત-ઇન્દ્રિયં મઞ્જુ-ઘોષં ભક્તિતઃ પ્રણમામ્ય્ અહમ્ ॥
ય એષાં બોધિ-સત્વાનાં નામ-ધેયં તુ ધારયેત્ । એતસ્ય માતૃ-ગ્રામસ્ય સ્ત્રી-ભાવો ન ભવિષ્યતિ ॥
ઉક્તઃ સંક્ષેપાત્ પ્રતિ-પક્ષ-સમુદાચારઃ ॥
પ્રત્ય્-આપત્તિ-બલમ્ અધુના + ઉચ્યતે ॥
યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-ક્ષિતિગર્ભ-સૂત્રે । પ્રાણ-અતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ સર્વ-સત્વાનામ્ અ-ભયં-દદઃ । અન્-ઉત્ત્રાસો * અન્-ઉપાયાસો * અ-લોમ-હર્ષઃ સ તેન કુશલ-મૂલેન કર્મ-વિપાકેન । યત્ પૂર્વ-અન્ત-કોટિ-પઞ્ચ-ગતિ-ચક્ર-આરુઢેન સંસાર-નદ્ય્--ઉદ્યાતેન પ્રાણ-અતિપાત-હેતુના કાય-વાઙ્-મનસા કર્મ-આવરણં ક્લેશ-આવરણં ધર્મ-આવરણં કૃતં વા સ્યાત્ કારિતં વા + અનુમોદિતં સ્યાત્ । તત્ સર્વં તેન પ્રાણ-અતિપાત-વૈરમણ-ચક્રેણ સર્વ-અન્-અર્થં મર્દયતિ । યાવદ્ અ-શેષમ્ અ-વિપાકં કુરુતે । સ-નિકાય-સ-ભાગે દેવ-મનુષ્યાણાં પ્રિયો ભવતિ નિર્-આતઙ્કો દીર્ઘ-આયુષ્ક ઇતિ ॥
યાવત્ પુનર્ અ-પરં કુલ-પુત્ર યો બોધિ-સત્વો યાવજ્-જીવમ્ અ-દત્ત-આદાનાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ સ સર્વ-સત્વાનામ્ અ-ભયમ્ દદાતિ અન્યત્ર + અ-સ-યત્નેન + અ-સંક્ષોભેણ સ્વ-લાભેન સંતુષ્ટો વિહરતિ । અ-ધાર્મિક-ભોગ-અન્-અભિલાષી સ તેન કુશલ-મૂલેન યાવદ્ અ-દત્ત-આદાન-હેતુકં કર્મ-આવરણં મર્દયતિ પ્રમર્દયતિ યાવદ્ અ-શેષમ્ અ-વિપાકં કુરુતએ ઇતિ ॥ પે ॥
એવં દશ + અપિ કુશલાઃ કર્મ-પથાઃ સ્વ-વિપક્ષ-અ-કુશલ-ઘાતકાસ્ તત્ર પઠ્યન્તે ॥
તથા ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે * અપિ વ્યાપાદ-વિરત્યા સર્વ-પાપ-ક્ષયઃ શ્રૂયતે । યથા + આહ । સહિષ્યામ્ય્ અત્ર બાલાનામ્ અ-ભૂતાં પરિભાષણાં । આક્રોશનં તર્જનાં ચ અધિવાસિષ્ય નાયકઃ ॥
ક્ષપયિષ્યે પાપકં કર્મ યન્ મયા પુરિમે કૃતમ્ । અન્યેષુ બોધિ-સત્વેષુ વ્યાપાદો જનિતો મયા + ઇતિ ॥
ઉક્તં પ્રત્ય્-આપત્તિ-બલમ્ ॥
આશ્રય-બલં તુ વક્તવ્યમ્ ॥
અત્ર સૂકરિક-અવદાનમ્ ઉદાહાર્યમ્ । યે બુદ્ધં શરણં યાન્તિ ન તે ગચ્છન્તિ દુર્-ગતિં । પ્રહાય માનુષાન્ કાયાન્ દિવ્યાન્ કાયાંલ્ લભન્તિ તે ॥
ઇત્ય્ એવં ધર્મં સંઘં ચ + અધિકૃત્ય પાપ-ક્ષયઃ ॥
આર્ય-મૈત્રેય-વિમોક્ષે તુ બોધિ-ચિત્તેન પાપ-વિશુદ્ધિર્ ઉક્તા । કલ્પ-ઉદ્દાહા-અગ્નિ-ભૂતં સર્વ-દુષ્-કૃત-નિર્દહનતયા । પાતાલ-ભૂતં સર્વ-અ-કુશલ-ધર્મ-પર્યાદાન-કરણતયા ॥ પે ॥
તદ્ યથા કુલ-પુત્ર હાટક-પ્રભાસં નામ રસ-જાતં । તસ્ય + એકં પલં લોહ-પલ-સહસ્રં સુવર્ણી-કરોતિ । ન ચ તત્ર તત્ પલં શક્યતે તેન લોહ-પલ-સહસ્રેણ પર્યાદાતું । ન લોહી-કર્તું । એવમ્ એવ + એકઃ સર્વ-જ્ઞતા-ચિત્ત-ઉત્પાદ-રસ-ધાતુઃ કુશલ-મૂલ-પરિણામના-જ્ઞાન-સંગૃહીતઃ સર્વ-કર્મ-ક્લેશ-આવરણ-લોહાનિ પર્યાદાય સર્વ-ધર્માન્ સર્વ-જ્ઞતા-વર્ણાન્ કરોતિ । ન ચ સર્વ-જ્ઞતા-ચિત્ત-ઉત્પાદ-રસ-ધાતુઃ શક્યઃ સર્વ-કર્મ-ક્લેશ-લોહૈઃ સંક્લેશયિતું પર્યાદાતું વા । તદ્ યથા કુલ-પુત્ર + એકઃ પ્રદીપો યાદૃશે ગૃહે વા લયને વા પ્રવેશ્યતે સ સહ પ્રવેશિતો વર્ષ-સહસ્ર-સંચિતમ્ અપિ તમો-ન્ધ-કારં વિધમયતિ । અવભાસં ચ કરોતિ । એવમ્ એવ + એકઃ સર્વ-જ્ઞતા-ચિત્ત-ઉત્પાદ-પ્રદીપો યાદૃશે સત્વ-આશયે ગહને * અ-વિદ્યા-તમો-ન્ધ-કાર-અનુગતે પ્રવેશ્યતે સ સહ પ્રવેશિતો * અન્-અભિલાપ્ય-કલ્પ-શત-સહસ્ર-સંચિતમ્ અપિ કર્મ-ક્લેશ-આવરણ-તમો-ન્ધ-કારં વિધમતિ । જ્ઞાન-આલોકં ચ કરોતિ ॥
તદ્ યથા કુલ-પુત્ર ચિન્તા-મણિ-રાજ-મુકુટાનાં મહા-નાગ-રાજ્ઞાં ન + અસ્તિ પર-ઉપક્રમ-ભયં । એવમ્ એવ બોધિ-ચિત્ત-મહા-કરુણા-ચિન્તા-મણિ-રાજ-મુકુટ-અવબદ્ધાનાં બોધિ-સત્વાનાં ન + અસ્તિ દુર્-ગત્ય્-અપાય-પર-ઉપક્રમ-ભયમ્ ઇતિ ॥

આર્ય-ઉપાલિ-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । ઇહ + ઉપાલે મહા-યાનં સંપ્રસ્થિતો બોધિ-સત્વઃ સચેત્ પૂર્વ-અહ્ણ-કાલ-સમયે આપત્તિમ્ આપદ્યેત । મધ્ય-અહ્ન-કાલ-સમયે સર્વ-જ્ઞતા-ચિત્તેન + અ-વિરહિતો વિહરેદ્ અ-પર્યન્ત એવ બોધિ-સત્વસ્ય શીલ-સ્કન્ધઃ । સચેન્ મધ્ય-અહ્ન-કાલ-સમયે આપત્તિમ્ આપદ્યતે સાય-અહ્ન-કાલ-સમયે સર્વ-જ્ઞતા-ચિત્તેન + અ-વિરહિતો ભવેદ્ અ-પર્યન્ત એવ બોધિ-સત્વસ્ય શીલ-સ્કન્ધઃ । એવં યામે યામે વિધિર્ ઉક્તઃ । એવં હ્ય્ ઉપાલે સ-પરિહારા શિક્ષા મહા-યાન-સંપ્રસ્થિતાનાં બોધિ-સત્વાનાં । તત્ર બોધિ-સત્વેન ન + અતિ-કૌકૃત્ય-પર્યુત્થાનમ્ ઉત્પાદ્યં ન + અતિ-વિપ્રતિસારિણા ભવિતવ્યં । સચેત્ પુનઃ શ્રાવક-યાનીયઃ પુદ્ગલઃ પુનઃ પુનર્ આપત્તિમ્ આપદ્યેત । નષ્ટઃ શ્રાવકસ્ય પુદ્ગલસ્ય શીલ-સ્કન્ધો વેદિતવ્યઃ । ઇતિ ॥
ઇતિ શિક્ષા-સમુચ્ચયે પાપ-શોધનમ્ અષ્ટમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
[ઇx. ક્ષાન્તિપારમિતા]
ક્ષાન્તિ-પારમિતા નવમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
તદ્ એવમ્ અ-વિરત-પ્રવૃત્તાં બહુ-સુખાં દૌઃશ્-લ્ય-ઉત્પત્તિં રક્ષન્ન્ એવં ચ કર્મ-આવરણ-વિબન્ધમ્ અપનયન્ ક્લેશ-વિશોધને પ્રયતેત ॥
તત્ર + અદૌ તાવત્ ક્ષમેત । અ-ક્ષમસ્ય હિ શ્રુત-આદૌ વીર્યં પ્રતિહન્યતે * અ-ખેદ-સહત્વાત્ । અ-શ્રુતવાંશ્ ચ ન સમાધ્ય્-ઉપાયં જાનાતિ । ન + અપિ ક્લેશ-શોધન-ઉપાયમ્ । તસ્માદ્ અ-ખિન્નઃ શ્રુતમ્ એષેત । જ્ઞાનતો * અપિ સંકીર્ણ-ચારિણઃ સમાધાનં દુષ્-કરમ્ ઇતિ । સંશ્રયેત વનં તતઃ । તત્ર + અપિ વિક્ષેપ-પ્રશમન-અન્-અભિયુક્તસ્ય ચિત્તં ન સમાધીયતએ ઇતિ । સમાધાનાય યુજ્યેત । સમાહિતસ્ય ચ ન કિઞ્-ચિત્ ફલમ્ અન્યત્ર ક્લેશ-શોધનાદ્ ઇતિ । ભાવયેદ્ અ-શુભ-આદિકં ॥

ઇત્ય્ એતાનિ તાવત્ ક્લેશ-શુદ્ધેર્ ઉદ્દેશ-પદાનિ ॥
ઇદાનીં નિર્દેશ ઉચ્યતે । તત્ર ક્ષાન્તિસ્ ત્રિ-વિધા ધર્મ-સંગીતિ-સૂત્રે * અભિહિતા । દુષ્ખ-અધિવાસન-ક્ષાન્તિઃ । ધર્મ-નિધ્યાન-ક્ષાન્તિઃ । પર-અપકાર-મર્ષણ-ક્ષાન્તિશ્ ચ + ઇતિ । તત્ર દુષ્ખ-અધિવાસન-ક્ષાન્તિ-વિપક્ષો * અન્-ઇષ્ટ-આગમ-પ્રાપ્ત-દુષ્ખ-ભીરુતા । ઇષ્ટ-વિઘાત-પ્રાપ્તશ્ ચ સુખ-અભિષ્વઙ્ગસ્ તાભ્યાં દૌર્મનસ્યં । તતો દ્વેષો લીનતા ચ ॥
અત એવ + આહ ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે । સુખે * અન્-અભિષ્વઙ્ગઃ । દુષ્ખે * અ-વૈમુખ્યમ્ ઇતિ ॥
રત્ન-મેઘ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । યએ ઇમે આધ્યાત્મિકાઃ શોક-પરિદેવ-દુષ્ખ-દૌર્મનસ્ય-ઉપાયાસાસ્ તાન્ ક્ષમતે * અધિવાસયતિ + ઇતિ ॥
આર્ય-ઉગ્રદત્ત-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । પુનર્ અ-પરં ગૃહ-પતે ગૃહિણા બોધિ-સત્વેન + અનુનય-પ્રતિઘા-અપગતેન ભવિતવ્યમ્ અષ્ટ-લોક-ધર્મ-અન્-અનુલિપ્તેન । તેન ભોગ-લાભેન વા ભાર્યા-પુત્ર-લાભેન વા ધન-ધાન્ય-વિત્ત-લાભેન વા ન + ઉન્નમિતવ્યં ન પ્રહર્ષિતવ્યં । સર્વ-વિપત્તિષુ ચ + અનેન ન + અવનમિતવ્યં । ન દુર્-મનસા ભવિતવ્યં એવં ચ + અનેન પ્રત્યવેક્ષિતવ્યં । માયા-કૃતં સર્વ-સંસ્કૃતં વિઠપન-પ્રત્યુપસ્થાન-લક્ષણં । કર્મ-વિપાક-નિર્વૃત્તા હ્ય્ એતે । યદ્ ઇદં માતા-પિતૃ-પુત્ર-ભાર્યા-દાસી-દાસ-કર્મ-કર-પૌરુષેય-મિત્ર-અમાત્ય-જ્ઞાતિ-સાલોહિતા । ન + એતે મમ સ્વકાઃ । ન + અહમ્ એતેષામ્ ઇતિ ॥
અપિ ચ । યદ્ય્ અસ્ત્ય્ એવ પ્રતીકારો દૌર્મનસ્યેન તત્ર કિમ્ । પ્રતીકારે * અપિ મુહ્યેત દુર્-મનાઃ ક્રોધ-મૂર્ચ્છિતઃ ॥
લીનત્વાદ્ વા હત-ઉત્સાહો ગૃહ્યતે પરયા + આપદા । તચ્-ચિન્તયા મુધા યાન્તિ હ્રસ્વમ્ આયુર્ મુહુર્ મુહુઃ ॥
તેન + અભ્યાસાત્ ત્યજેદ્ એતં નિર્-અર્થકમ્ અન્-અર્થ-વત્ ॥
કથં ચ દૌર્મનસ્ય-ત્યાગો * અભ્યસ્યતે । લઘુ-સુ-કુમાર-ચિત્ત-ઉત્સર્ગાત્ ॥
યથા + ઉક્તમ્ ઉગ્રદત્ત-પરિપૃચ્છાયાં । અપગત-તૂલ-પિચુ-ઉપમતા-ચિત્તસ્ય + ઇતિ ॥
આર્ય-ગણ્ડ-વ્યૂહે * અપ્ય્ ઉક્તં । દુર્-યોધનં ચિત્તં તે દારિકે ઉત્પાદયિતવ્યં સર્વ-ક્લેશ-નિર્ઘાતાય । અ-પરાજિત-ચિત્તં સર્વ-અભિનિવેશ-વિનિર્ભેદાય । અ-ક્ષોભ્ય-ચિત્તં વિષમ-આશયત્વ-સાગર-આવર્ત-પ્રયાતેષ્વ્ ઇતિ ॥
ન ચ + અભ્યાસસ્ય દુષ્-કરં નામ કિઞ્-ચિદ્ અસ્તિ । તથા હિ મૂઢતરાણામ્ અપિ તાવદ્ ભાર-હારક-કૈવર્તક-ર્ષક-આદીનાં દુષ્ખ-અભ્યાસાત્ ક્ષુદ્રતર-ફલે * અપિ વસ્તુનિ સંરૂઢ-કિણ-અઙ્કિતં ચિત્તમ્ અવસાદેન ન પરિભૂયતે । કિં પુનઃ સર્વ-સંસાર-સુખ-સર્વ-બોધિ-સત્વ-સુખ-અન્-ઉત્તર-પદ-સમધિગમ-ફલે કર્મણિ । તથા પ્રાકૃતા અપિ કિઞ્-ચિદ્ અપકારિષ્વ્ આત્મ-દુષ્કૃતેન + એવ હતેષુ સ્વયં મૃત્યુષુ પ્રહર્તું ગાઢ-પ્રહાર-વેદના અપિ સંગ્રામયન્ત્ય્ એવ । કિ.ં પુનર્ દ્રાઘિષ્ઠ-કાલ-અપકારિષુ દુષ્ખ-ઉપાત્ત-કુશલ-ધન-લવ-સ્તૈન્યેષુ નરકેષુ ન + અવધ્ય-ઘાતકેષુ ભવ-ચારક-પાલકેષુ નિઃ-સરણ-દ્વાર-દિગ્-નાશકેષ્વ્ આનુકૂલ્યે * અપિ દૃઢતર-વાધા-કરેષ્વ્ અન્-અપકૃત-વૈરિષ્વ્ અન્-અવધિ-કલ્પ-આબદ્ધ-દૃઢ-વૈરેષુ ક્લેશ-શત્રુષુ પ્રહર્તુમ્ ઉત્સાહો દુષ્ખ-સહનં વા ન ભવેત્ । વિશેષતસ્ ત્રિ-ભુવન-વિજયયા બદ્ધ-પરિકરસ્ય માર-શવર-પ્રતિગૃહીત-જગદ્-બન્દિ-મોક્ષાય સંગ્રામયતઃ । તત્ર + આત્મ-દુષ્ખ-અભ્યાસ-પૂર્વકં કષ્ટં કષ્ટતર-અભ્યાસઃ સિધ્યતિ । યથા ચ + અભ્યાસ-વશાત્ સત્વાનાં દુષ્ખ-સુખ-સ।મ્જ્ઞા । તથા સર્વ-દુષ્ખ-ઉત્પાદેષુ સુખ-સંજ્ઞા પ્રત્યુપસ્થાન-અભ્યાસાત્ સુખ-સંજ્ઞા + એવ પ્રત્યુપતિષ્ઠતે । એતન્ નિષ્યન્દ-ફલં ચ સર્વ-ધર્મ-સુખ-આક્રાન્તં નામ સમાધિં પ્રતિલભતે ॥
ઉક્તં હિ પિતા-પુત્ર-સમાગમે । અસ્તિ ભગવન્ સર્વ-ધર્મ-સુખ-ક્રાન્તો નામ સમાધિઃ । યસ્ય સમાધેઃ પ્રતિલમ્ભાદ્ બોધિ-સત્વઃ સર્વ-આરમ્બણ-વસ્તુષુ સુખામ્ એવ વેદનાં વેદયતે । ન + અ-દુષ્ખ-અ-સુખાં । તસ્ય નૈરયિકામ્ અપિ કારણાં કાર્યમાણસ્ય સુખ-સંજ્ઞા + એવ પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ । માનુષીમ્ અપિ કારણાં કાર્યમાણસ્ય હસ્તેષ્વ્ અપિ છિદ્યમાનેષુ પાદેષ્વ્ અપિ કર્ણેષ્વ્ અપિ નાસાસ્વ્ અપિ સુખ-સંજ્ઞા + એવ પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ । વેત્રૈર્ અપિ તાડ્યમાનસ્ય + અર્દ્ધ-વેત્રૈર્ અપિ કશાભિર્ અપિ તાડ્યમાનસ્ય સુખ-સંજ્ઞા + એવ પ્રવર્તતે બન્ધન-આગારેષ્વ્ અપિ પ્રક્સ્.ઇપ્તસ્ય ॥ પે ॥
તૈલ-પાચિકં વા ક્રિયમાણસ્ય । ઇક્ષુ-કુટ્ટિતવદ્ વા કુટ્ઠ્યમાનસ્ય । નડ-ચિપ્પિતિકં વા ચિપ્યમાનસ્ય તૈલ-પ્રદ્યોતિકં વા + આદીપ્યમાનસ્ય સર્પિઃ-પ્રદ્યોતિકં વા દધિ-પ્રદ્યોતિકં વા + આદીપ્યમાનસ્ય સુખ-સંજ્ઞા + એવ પ્રત્યુપસ્થિતા ભવતિ । ઉલ્કા-મુખં વા હ્રિયમાણસ્ય સિંહ-મુખં વા હ્રિયમાણસ્ય શુષ્ક-વર્ત્તિકાં વા વર્ત્યમાનસ્ય ॥ પે ॥
કાર્ષાપણ-ચ્છેદિકં વા છિદ્યમાનસ્ય પિષ્ટ-પાચનિકં વા પાચ્યમાનસ્ય હસ્તિભિર્ વા મર્દ્યમાનસ્ય સુખ-સંજ્ઞા + એવ પ્રવર્તતે । અક્ષિણ્ય્--ઉત્પાઠ્યમાને જીવ-શૂલિકમ્ અપિ ક્રિયમાણસ્ય સર્વશો વા + અ-ઘાતં નિર્ણીય શિરસિ વા પ્રપાત્યમાને સુખ-સંજ્ઞા + એવ પ્રવર્તતે । ન દુષ્ખ-સંજ્ઞા । ન + અ-દુષ્ખ-અ-સુખ-સંજ્ઞા ॥
તત્ કસ્ય હેતોઃ । તથા હિ બોધિ-સત્વસ્ય મહા-સત્વસ્ય દીર્ઘ-રાત્રં ચર્યાં ચરત એતત્ પ્રણિધાનમ્ અભૂત્ । યે માં ભોજયેરન્ । તે ઉપશમ-શમ-સુખસ્ય લાભિનો ભવેયુઃ । યે માં પાલયેયુઃ સત્-કુર્યુર્ ગુરુ-કુર્યુર્ માનયેયુઃ પૂજયેયુઃ સર્વે તે ઉપશમ-સુખસ્ય લાભિનો ભવેયુઃ । યે * અપિ મામ્ આક્રોશેયુર્ વિસ્પર્શેયુસ્ તાડયેયુઃ શસ્ત્રેણ + આછિન્દ્યુર્ યાવત્ સર્વશો જીવિતાદ્ વ્યપરોપયેયુઃ સર્વે તે સંબોધિ-સુખસ્ય લાભિનો ભવેયુઃ । અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્યેરન્ન્ ઇતિ ॥
સ એભિર્ મનસ્-કારૈઃ સમન્વાગત એતેન કર્મણા । એભિઃ પ્રણિધિભિઃ સમન્વાગતઃ સર્વ-સત્વ-અનુગતાં સુખ-સંજ્ઞામ્ આસેવતે નિસેવતે ભાવયતિ બહુલી-કરોતિ । સ તસ્ય કર્મણો વિપાકેન સર્વ-ધર્મ-સુખ-આક્રાન્તં નામ સમાધિં પ્રતિલભતે । યસ્મિન્ સમયે બોધિ-સત્વેન સર્વ-ધર્મ-સુખ-આક્રાન્તો નામ સમાધિઃ પ્રતિલબ્ધો ભવતિ તસ્મિન્ સમયે અ-ક્ષોભ્યો ભવત્ય્ અ-સંહાર્યઃ સર્વ-માર-કર્મભિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
અયં હિ પ્રયોગઃ સર્વ-પરિત્યાગ-પૂરણઃ । સર્વ-ચર્યા-દુષ્-કર-ચર્યા-સાધનઃ સર્વ-ક્ષાન્તિ-દૃઢી-કરણઃ સર્વ-વીર્ય-આસંસાદનઃ । સર્વ-ધ્યાન-પ્રજ્ઞા-અઙ્ગ-સંભારઃ । તસ્માન્ નિત્ય-મુદિતઃ સ્યાત્ ॥
યથા + આહ ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે । સ-ગૌરવઃ પ્રીત-મનાઃ સદા ભવેત્ । સૌમ્યાય દૃષ્ટીય સદા સ્થિતો ભવેદ્ । ઇતિ ॥

ઉક્તં ચ + અક્ષયમતિ-સૂત્રે । તત્ર કતમા મુદિતા । યાવદ્ ધર્મ-અનુસ્મરણાત્ પ્રીતિઃ પ્રસાદઃ પ્રામોદ્યં ચિત્તસ્ય + અન્-અવલીનતા + અન્-અવમૃદ્યતા + અ-પરિતર્ષણા । સર્વ-કામ-રતીનામ્ અપકર્ષણા સર્વ-ધર્મ-રતીનાં પ્રતિષ્ઠાનં । ચિત્તસ્ય પ્રામોદ્યં કાયસ્ય + ઔદ્બિલ્યં બુદ્ધેઃ સંપ્રહર્ષણં મનસ ઉત્પ્લવઃ । તથા-ગત-કાય-અભિનન્દન-રતિર્ લક્ષણ-અનુવ્યઞ્જન-વિભૂષણ-પર્યેષ્ટિ-કૌશલ્યં । કુશલ-ધર્મ-શ્રવણ-અ-પરિખેદતા । તત્વ-ધર્મ-પ્રતિશરણ-પ્રતિપત્તિ-પ્રીતિ-પ્રસાદ-પ્રમોદ્યં મુદિતસ્ય ધર્મ-ઉત્પ્લવઃ । સતતં સત્વેષ્વ્ અ-પ્રતિહત-બુદ્ધિતા । તીવ્ર-ચ્છન્દતા । બુદ્ધ-ધર્મ-પર્યેષ્ટિષુ તસ્ય ચ ધર્મ-ચ્છન્દસ્ય + અન્-ઉત્સૃજનતા । ઉદારેષુ બુદ્ધ-ધર્મેષ્વ્ અધિમુક્તિઃ । વિમુક્તિઃ પ્રાદેશિક-યાન-અપકૃષ્ટ-ચિત્ત-ઉત્પાદઃ । માત્સર્ય-અ-સંકુચિતશ્ ચિત્ત-ઉત્પાદઃ । યાચિતસ્ય દાતુ-કામતા । દદતો દત્ત્વા ચ ત્રિ-મણ્ડલ-પરિશોધિતં દાન-પ્રામોદ્યં । શીલવત્સુ સદા પ્રસાદઃ । દુઃ-શીલેષ્વ્ અનુગ્રહ-પ્રીતિઃ । સ્વ-શીલ-પરિશુદ્ધ્યા સર્વ-દુર્-ગન્ધમ્ અતિક્રમ-આશ્વાસનં । તથા-ગત-શીલ-પરિણામનતા । દૃઢ-અ-ભેદ્યતા । પર-દુર્-ઉક્ત-દુર્-આગતેષુ વચન-પથેષ્વ્ અ-પ્રતિહત-ચિત્તતા । ક્ષાન્તિ-સૌરત્યં । નિર્-માનતા । ગુરુષુ ગૌરવ-અવનામશ્ ચિત્રી-કારઃ । સદા સ્મિત-મુખતા ભૃકુટિ-વિગતતા । પૂર્વ-અભિલાપિતા + અ-કુહનતા + અન્-એષ્યૈષિકતા શુદ્ધ-આશયતા ચિત્ત-અ-કર્કશતા + અ-કુટિલતા । સર્વત્ર + અનુશંસ-દર્શિતા આત્મ-સ્ખલિત-પ્રત્યવેક્ષિતા । આપત્તિષ્વ્ અ-ચોદનતા સંરઞ્જનીય-ધર્મેષ્વ્ અનુવર્તનતા । શાસ્તૃ-પ્રેમ બોધિ-સત્વેષુ । આત્મ-પ્રેમ ધર્મેષુ । જીવિત-પ્રેમ તથા-ગતેષુ । માતા-પિતૃ-પ્રેમ ગુરુષુ । પુત્ર-પ્રેમ સત્વેષુ । બુદ્ધ-પ્રેમ આચાર્ય-ઉપાધ્યાયેષુ । ઉત્તમ-અઙ્ગ-શિરઃ-પ્રેમ પ્રતિપત્તિષુ । હસ્ત-પાદ-પ્રેમ પારમિતાસુ । સર્વ-રત્ન-પ્રેમ ધર્મ-ભાણકેષુ । સર્વ-રતિ-ક્રીડા-પ્રેમ + અનુશાસનીષુ । આરોગ્ય-પ્રેમ સંતુષ્ટૌ । ભૈષજ્ય-પ્રેમ ધર્મ-પર્યેષ્ટિષુ । વૈદ્ય-પ્રેમ ચોદક-સ્મારકેષુ । ઇતિ હિ યા સર્વ-ઇન્દ્રિયેષ્વ્ અન્-અવલીન-ઇન્દ્રિયતા ઇયમ્ ઉચ્યતે મુદિતા + ઇત્ય્ આદિ ॥
અત્ર ચ શિક્ષિતાન્ બોધિ-સત્વાન્ ઇદં વચનમ્ અલં-કરોતિ યદ્ ઉક્તમ્ આર્ય-મહા-મેઘે । નિરય-ગતિ-ચિત્ત-નિત્ય-સમાધાન-શીલાશ્ ચ નિરય-ગતિ-પ્રિયાશ્ ચ નિરય-ગતિ-પત્તન-વણિજશ્ ચ ભવન્તિ । નિરય-લોલાશ્ ચ ભવન્તિ નિરય-લોભ-મત્સરિણશ્ ચ નિરય-અગ્નિ-ચિત્ત-પ્રગુણ્ણાઃ ભવન્તિ + ઇતિ ॥
ઉક્તા દુષ્ખ-અધિવાસના ક્ષાન્તિઃ ॥
આર્ય-સાગરમતિ-સૂત્રે તુ ત્રિ-વિધા + અપિ ક્ષાન્તિર્ ઉક્તા । ઇહ સાગરમતે બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ સર્વ-જ્ઞતા-ચિત્ત-ઉત્પાદ-રત્ને । અન્-આર્યૈર્ દુઃ-શીલૈઃ સત્વૈર્ મારૈર્ માર-કાયિકાભિર્ વા દેવતાભિર્ માર-અધિષ્ઠિતૈર્ વા માર-દૂતૈર્ વા વિહેઠ્યમાનઃ સમીર્યમાણઃ ક્ષોભ્યમાનસ્ તર્જ્યમાનસ્ તાડ્યમાનો ન ભિદ્યતે તતો । અધ્યાશય-ચિત્ત-ઉત્પાદો ન ભિદ્યતે સર્વ-સત્વ-પ્રમોક્ષ-મહા-કરુણા-વીર્ય-આરમ્ભાત્ । ન ભિદ્યતે ત્રિ-રત્ન-વંશ-અન્-ઉપચ્છેદ-પરાક્રમાત્ । ન ભિદ્યતે સર્વ-ધર્મ-સમુદાનયન-કુશલ-પ્રયોગાત્ । ન ભિદ્યતે લક્ષણ-અનુવ્યઞ્જન-પરિનિષ્પત્તિ-ગતાત્ પુણ્ય-સંભાર-ઉપચયાત્ । ન ભિદ્યતે બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-પરિશુદ્ધ્ય્-અભિનિર્હાર-આહૃતાદ્ ઔત્સુક્યાત્ । ન ભિદ્યતે સર્વ-ધર્મ-અ-પરિગ્રહ-અભિયુક્તાત્ કાય-જીવિત-ઉત્સર્ગાત્ । ન ભિદ્યતે સર્વ-સત્વ-પરિપાચન-અભિયુક્તાદ્ આત્મ-સૌખ્ય-અન્-અધ્યવસાનાત્ । સ એવમ્ અધ્યાશય-સંપન્ન એવ સમાનઃ સર્વ-સત્વાનામ્ અન્તિકાદ્ ઉચ્ચ-ઘનાં સહતે । ઉન્મનનાં કુત્સનાં સહતે સર્વ-સત્વાનામ્ આક્રોશ-પરિભાષાં દુર્-ઉક્ત-દુર્-આગતાન્ વચન-પથાન્ સહતે । સર્વ-સત્વ-પીડાં સહતે । સર્વ-સત્વ-ભારાંશ્ ચ સહતે ઉત્તારયતિ વા ન ચ ખિદ્યતે । ન ચ લીયતે । ન સંલીયતે । ન વિષીદતિ । બલમ્ ઉપદર્શયતિ । સ્થામ સંજનયતિ । વીર્યમ્ આરભતે । પરાક્રમં પરાક્રમતે । ઉત્સાહં જનયતિ । ઉન્મૂઢ-ચિત્તં નિગૃહ્ણાતિ । સ આક્રુષ્ટો ન પ્રત્યાક્રોશતિ । તાડિતો ન પ્રતિતાડયતિ । રોષિતો ન પ્રતિરોષયતિ । ક્રુદ્ધાય ન પ્રતિક્રુધ્યતિ । એવં ચિત્ત-ગણના-સંનાહં સંનહ્યતિ । ... સચેત્ પુનર્ એતે સત્વા યાવન્તો દશસુ દિક્ષુ પ્રભાવ્યમાનાઃ પ્રભાવ્યન્તે તે સર્વે * અસિ-શક્તિ-તોમર-પાલિ-યોગેન માં પૃષ્ઠતઃ પૃષ્ઠતો * અનુબધ્નીયુઃ । યત્ર + એષ પૃથિવી-પ્રદેશે સ્થિતો વા નિષણ્ણો વા ચઙ્ક્રમ્યમાણો વા શયાનો વા બોધિ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિષ્યતિ દાન-ચિત્તં વા યાવત્ પ્રજ્ઞા-ચિત્તં વા શ્રુત-કુશલ-મૂલ-ચિત્તં વા + ઉત્પાદયિષ્યતિ તત્ર + અસ્ય પૃથિવી-પ્રદેશે શત-ધા-બદરી-પત્ત્ર-પ્રમાણં કાયં છેત્સ્યામો વિકરિષ્યામો વિધ્વંસયિષ્યામસ્ । તે ચેત્ સર્વ-સત્વા મામ્ આક્રોશયેયુઃ પરિભાષેરન્ કુત્સયેયુઃ પંસયેયુર્ અ-સત્યાભિર્ વાગ્ભિઃ પરુષાભિર્ વાગ્ભિઃ સમુચ્ચરેયુર્ અધિષ્ઠિતા અન્-અર્થ-કર્માણઃ શત-ધા-બદરી-પત્ત્ર-પ્રમાણં મમ કાયં છિન્ધ્યુર્ ભિન્દ્યુર્ વિકરેયુર્ વિધ્વંસયેયુઃ । એવં મયા ન કસ્ય-ચિત્ સત્વસ્ય + અન્તિકે ક્ષોભ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । પૂર્વા કોટિઃ સંસારસ્ય + અ-પ્રમાણી-કૃતા યત્ર મે * અયમ્ આત્મ-ભાવો નરક-ગતસ્ય + અપિ તિર્યગ્-યોનિ-ગતસ્ય + અપિ યમ-લોક-ગતસ્ય + અપિ મનુષ્ય-ગતસ્ય + અપિ કામ-આહાર-પલિગુદ્ધસ્ય ધર્માન્ અ-શ્રુતવતો વિષમ-આજીવ-ગો-ચરસ્ય નિર્-અર્થક-જીવિનઃ અઙ્ગ-પ્રત્ય્-અઙ્ગસ્ય શત-ધા છિન્નો ભિન્નો નિકૃત્તો વિવિધાભિશ્ ચ કારણાભિઃ કારિતો ન ચ મયા તતો નિદાનમ્ આત્મ-અર્થં કૃતો ન પર-અર્થઃ । સચેત્ પુનર્ પુનર્ મમ + એતે સર્વ-સત્વા અ-પર-અન્ત-કોટિં છિન્દ્યુર્ ભિન્દ્યુર્ વિકિરેયુર્ વિધ્વંસયેયુસ્ તથા + અપિ મયા + અ-પરિત્યક્તા + એવ સર્વ-જ્ઞતા । અ-પરિત્યક્તા એવ સર્વ-સત્વાઃ । અ-પરિત્યક્તઃ કુશલો છર્મ-છન્દઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । સર્વા હ્ય્ એષા કાય-પીડા કાય-વિવર્તના । નૈરયિકસ્ય દુષ્ખસ્ય શતતમીમ્ અપિ કલાં ન + ઉપૈતિ યાવદ્ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતે । નરક-આવાસમ્ અપ્ય્ અહમ્ ઉત્સહે । ન પુનર્ મયા બુદ્ધ-ધર્માઃ પરિત્યક્તવ્યા ન સર્વ-સત્વ-આરમ્બણા મહા-કરુણા ॥ પે ॥
યન્ નિદાનં પુનર્ વ્યાપાદ ઉત્પદ્યેત । તં વયં ધર્મં પ્રહાસ્યામઃ । કતમશ્ ચ સ ધર્મો । યદ્ ઉત કાય-પ્રેમ કાય-નિકેતઃ કાય-અધ્યવસાનં । ઉત્સૃષ્ટશ્ ચ કાય ઉત્સૃષ્ટો વ્યાપાદઃ । એવં ધર્મ-ગણના-આવિષ્ટઃ સાગરમતે બોધિ-સત્વઃ સર્વ-સત્વ-પીડાં સહતે ॥ પે ॥
યઃ કાયસ્ય + ઉત્સર્ગઃ કાય-પરિત્યાગઃ કાય-અન્-અવેક્ષા । ઇયમ્ અસ્ય દાન-પારમિતા ॥
યત્ કાયે છિદ્યમાને સર્વ-સત્વાન્ મૈત્ર્યા સ્ફરતિ । વેદનાભિશ્ ચ ન સંહ્રિયતે । ઇયમ્ અસ્ય શીલ-પારમિતા ॥
યત્ કાયે છિદ્યમાને ય એવ + અસ્ય કાયં છિન્દતિ તેષામ્ એવ પ્રમોક્ષ-અર્થં ક્ષમતે । ન ચ ચિત્તેન ક્ષણ્યતે ક્ષાન્તિ-બલં ચ + ઉપદર્શયતિ + ઇયમ્ અસ્ય ક્ષાન્તિ-પારમિતા ॥

યેન વીર્યેણ તં સર્વ-જ્ઞતા-છન્દં ન + ઉત્સૃજતિ ચિત્ત-બલ-આધીનં ચ પ્રતિગૃહ્ણાતિ । સંસારમ્ એવ ચ + અનુબધ્નાતિ । કુશલ-મૂલ-આરમ્ભમ્ એવ ચ + આરભતે । ઇયમ્ અસ્ય વીર્ય-પારમિતા ॥
યત્ કાયે વિકીર્યમાણે તત્ સર્વ-જ્ઞતા-ચિત્ત-ઉત્પાદ-રત્નં કર્તું ન સંમુહ્યતિ બોધિમ્ એવ + અપેક્ષતે શાન્ત-પ્રશાન્તમ્ એવ પ્રત્યવેક્ષતે । ઇયમ્ અસ્ય ધ્યાન-પારમિતા ॥
યત્ કાયે છિદ્યમાને કાયસ્ય તૃણ-કાષ્ઠ-કુડ્યવત્-પ્રતિભાસ-ઉપમતાં પ્રત્યવેક્ષતે માયા-ધર્મતાં ચ કાયસ્ય + અવતરતિ । ભૂત-અ-નિત્યતાં ચ ભૂત-દુષ્ખતાં ચ ભૂત-અન્-આત્મતાં ચ ભૂત-શાન્તતાં ચ કાયસ્ય + ઉપનિધ્યાયતિ । ઇયમ્ અસ્ય પ્રજ્ઞા-પારમિતા + ઇતિ વિસ્તરઃ ॥ પે ॥
પુનર્ અ-પરમ્ અસ્ય + એવં ભવતિ । એષ સત્વઃ કુસીદઃ શુક્લ-ધર્મ-રહિતઃ । સ મામ્ આક્રોશયતિ પરિભાષતે । હન્ત વયમ્ આરબ્ધ-વીર્યા ભવિષ્યામઃ । અ-તૃપ્તાઃ કુશલ-મૂલ-પર્યેષણ-અભિયુક્તા । એષ એવ તાવન્ મયા સત્વઃ પૂર્વતરં બોધિ-મણ્ડે નિષાદયિતવ્યઃ । પશ્ચાન્ મયા + અન્-ઉત્તરા સમ્યક્-સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધવ્યા + ઇતિ ॥ પે ॥
ઈદૃશાનામ્ અસ્માભિઃ સત્વાનામ્ અ-દાન્તાનામ્ અ-ગુપ્તાનામ્ અન્-ઉપશાન્તાનામ્ અર્થાય સંનાહાઃ સંનદ્ધવ્યાઃ ॥ પે ॥
હન્ત વયં ધર્મતાં પ્રતિસરિષ્યામઃ । કો * અત્ર + આક્રોશતિ વા આક્રુશ્યતે વા । સ પરિગવેષમાણો ન તં ધર્મમ્ ઉપલભતે । ય આક્રોશતિ વા આક્રુશ્યતે વા । સ આત્મ-પર-અન્-ઉપલબ્ધ-ઉપલમ્ભ-દૃષ્ટિ-વિગતઃ ક્ષમતએ ઇતિ ॥
ભગવત્યામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ । યેન મયા સર્વ-સત્વાનાં વિવાદ ઉત્સારયિતવ્યઃ । સો * અહં સ્વયમ્ એવ વિવદામિ । લાભા મે દુર્-લબ્ધા યો * અહં જલ્પિતે પ્રતિજલ્પામિ । યેન મયા સર્વ-સત્વાનાં સંક્રમ-ભૂતેન ભવિતવ્યં સો * અહં પરસ્ય ત્વમ્ ઇત્ય્ અપિ વાચં ભાષે । પરુષં વા પ્રતિ-વાચો દદામિ । ઇદં મયા ન + એવ વક્તવ્યં જડ-સમેન । એડક-મૂક-સમેન મયા કલહ-વિવાદેષુ ભવિતવ્યં । પરતો દુર્-ઉક્તાન્ દુર્-આગતાન્ દુર્-ભાષિતાન્ ભાષ્યમાણાન્ વચન-પથાન્ શૃણ્વતા ચિત્તં ન + આઘાતયિતવ્યં । પરેષામ્ અન્તિકે ન મમ + એતત્ સાધુ ન પ્રતિ-રૂપં યો * અહં પરસ્ય દોષ-અન્તરં સંજનયેયમ્ । એતન્ ન મમ પ્રતિ-રૂપં યદ્ અહં પરેષાં દોષ-અન્તરમ્ અપિ સંશ્રોતવ્યં મન્યે । તત્ કસ્ય હેતોઃ । ન મયા + આશયો વિકોપયિતવ્યો યેન મયા સર્વ-સત્વાઃ સર્વ-સુખ-ઉપધાનેન સુખયિતવ્યાઃ પરિનિર્વાપયિતવ્યાશ્ ચ + અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંબુધ્ય તત્ર નામ + અહં વ્યાપદ્યે । ન ચ મયા પરેષાં સ્વ્-અપરાદ્ધાનામ્ અપિ વ્યાપત્તવ્યં । સ નામ + અહં મોહં ક્ષોભં ગચ્છામિ । ઇદં તુ મયા કરણીયં । દૃઢ-પરાક્રમતયા પરાક્રાન્તવ્યં । ન મયા જીવિત-અન્તરાયે * અપિ ક્રિયમાણે ક્ષોભઃ કરણીયઃ । ન મયા ભૃકુટી મુખે [દોઉબ્ત્fઉલ્] ઉત્પાદયિતવ્યા + ઇતિ ॥
બોધિ-સત્વ-પ્રાતિમોક્ષે * અપ્ય્ ઉક્તમ્ । યે ક્રુદ્ધાઃ સત્વાસ્ તાન્ આશ્વાસયતિ ક્ષમાપયતિ । અનુલોમયતિ ધર્મેણ તોષયતિ + ઇતિ ॥
ઇતિ શિક્ષા-સમુચ્ચયે ક્ષાન્તિ-પારમિતા પરિચ્છેદો નવમઃ ॥
[x. વીર્યપારમિતા]
વીર્ય-પારમિતા દશમઃ પરિચ્છેદઃ ॥
એવં ક્ષાન્તિ-પ્રતિસ્થિતઃ શ્રુતે વીર્યમ્ આરભેત । અન્યથા શ્રુતમ્ એવ + અસ્ય વિનાશાય સંપદ્યતે ॥
યથા + ઉક્તં ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે । કિયદ્-બહૂ ધર્મ-પર્યાયુણેયા [દોઉબ્ત્fઉલ્] શીલં ન રક્ષેત શ્રુતે નમન્ત । ન બાહુશ્રુત્યેન સ શક્યુ ત્રાયિતું દુઃ-શીલયેન વ્રજમાન દુર્-ગતિમ્ ॥

શ્રુત-અનુશંસાસ્ તુ નારાયણ-પરિપૃચ્છાયામ્ ઉક્તાઃ । તથા હિ કુલ-પુત્રાઃ શ્રુતવતઃ પ્રજ્ઞા-આગમો ભવતિ । પ્રજ્ઞાવતઃ ક્લેશ-પ્રશમો ભવતિ । નિઃ-ક્લેશસ્ય મારો * અવતારં ન લભતે ॥
અત્ર ચ મહ-ર્ષેર્ ઉત્તરસ્ય જાતકં વિસ્તરેણ કૃત્વા + આહ । ધર્મ-કામાનાં હિ । વિ-મલ-તેજઃ । બોધિ-સત્વાનાં મહા-સત્વાનાં સ-ગૌરવાણાં સ-પ્રતીશાનાં અન્ય-લોક-ધાતુ-સ્થિતા અપિ બુદ્ધા ભગવન્તો મુખમ્ ઉપદર્શયન્તિ ધર્મં ચ + અનુશ્રાવયન્તિ । ધર્મ-કામાનાં । વિ-મલ-તેજઃ । બોધિ-સત્વાનાં મહા-સત્વાનાં પર્વત-કન્દર-વૃક્ષ-મધ્યેષુ ધર્મ-નિધાનાનિ નિક્ષિપ્તાનિ । ધર્મ-મુખાન્ય્ અન્-અન્તાનિ પુસ્તક-ગતાનિ કર-તલ-ગતાનિ ભવન્તિ । ધર્મ-કામાનાં વિ-મલ-તેજઃ બોધિ-સત્વાનાં પૂર્વ-બુદ્ધ-દર્શિન્યો દેવતા બુદ્ધ-પ્રતિભાનમ્ ઉપસંહરન્તિ ॥ પે ॥
પરિક્ષીણ-આયુષ્કાણાં બુદ્ધા ભગવન્તો દેવતાશ્ ચ + આયુર્-બલં ચ + ઉપસંહરન્તિ । બુદ્ધ-અધિષ્ઠાનેન દેવતા-અધિષ્ઠાનેન ચ કાઙ્ક્ષામાણા વર્ષ-સહસ્રમ્ અવતિષ્ઠન્તે ॥ પે ॥
યાવત્ કલ્પં વા કલ્પ-અવશેષં વા યાવદ્ વા આકાઙ્ક્ષન્તિ ધર્મ-ગૌરવ-જાતાનાં બોધિ-સત્વાનાં બુદ્ધા ભગવન્તો જરામ્ અપ્ય્ અપનયન્તિ । વ્યાધીન્ અપનયન્તિ । સ્મૃતિમ્ ઉપસંહરતિ । ગતિં મતિં પ્રતિભાનં ચ + ઉપસંહરન્તિ ॥ પે ॥
દૃષ્ટિ-કૃતાનિ વિનોદયન્તિ । સમ્યગ્-દૃષ્ટિં ચ + ઉપસંહરન્તિ । ધર્મ-ગૌરવેણ । વિ-મલ-તેજઃ । બોધિ-સત્વાનાં મહા-સત્વાનાં સર્વ-ઉપક્રમ-ભયાનિ ન ભવન્તિ । તસ્માત્ તર્હિ વિ-મલ-તેજઃ શ્રુત-સંભાર-કૌશલ્ય-અભિયુક્તેન બોધિ-સત્વેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ॥
કિમ્ આકારં શ્રુતં બોધિ-સત્વ-વિનયે પ્રશસ્તં । યથા આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે * અભિહિતં । અશીત્ય્-આકાર-પ્રવેશં શ્રુતં । તદ્ યથા । છન્દ-આકારમ્ આશય-આકારમ્ અધ્યાશય-આકારં પ્રયોગ-આકારં નિર્માણ-આકારમ્ અ-પ્રમાણ-આકારં કલ્યાણ-મિત્ર-આકારં ગૌરવ-આકારં પ્રદક્ષિણ-આકારં સુ-વચન-આકારં પર્યુપાસન-આકારમ્ અવહિત-શ્રોત્ર-આકારં મનસ્-કાર-આકારમ્ અ-વિક્ષેપ-આકારમ્ અવસ્થાન-આકારં રત્ન-સંજ્ઞા-આકારં ભૈષજ્ય-સંજ્ઞા-આકારં સર્વ-વ્યાધિ-શમન-આકારં સ્મૃતિ-ભજન-આકારં ગતિ-બોધન-આકારં મતિ-રોચન-આકારં બુદ્ધિ-પ્રવેશ-આક્ આરમ્ અ-તૃપ્ત-બુદ્ધ-ધર્મ-શ્રવણ-આકારં ત્યાગ-વૃંહણ-આકારં દાન્ત-આજાનેય-આકારં બહુ-શ્રુત-સેવના-આકારં સત્ય-કૃત્ય-પ્રીત્ય્-અનુભવન-આકારં કાય-ઔદ્બિલ્ય-આકારં ચિત્ત-પ્રહ્લાદન-આકારમ્ અ-પરિખેદ-શ્રવણ-આકારં ધર્મ-શ્રવણ-આકારં પ્રતિપત્તિ-શ્રવણ-આકારં પર-દેશના-શ્રવણ-આકારં અ-શ્રુત-શ્રવણ-આકારં અભિજ્ઞા-શ્રવણ-આકારમ્ અન્ય-યાન-અ-સ્પૃહણા-શ્રવણ-આકારં પ્રજ્ઞા-પારમિતા-શ્રવણ-આકારં બોધિ-સત્વ-પિટક-શ્રવણ-આકારં સંગ્રહ-વસ્તુ-શ્રવણ-આકારમ્ ઉપાય-કૌશલ્ય-શ્રવણ-આકારં બ્રહ્મ-વિહાર-શ્રવણ-આકારં સ્મૃતિ-સંપ્રજન્ય-શ્રવણ-આકારં ગૌરવ-આકારં ઉત્પાદ-કૌશલ્ય-શ્રવણ-આકારમ્ અન્-ઉત્પાદ-કૌશલ્ય-શ્રવણ-આકારમ્ અ-શુભ-આકારં મૈત્ર્યાઃ શ્રવણ-આકારં પ્રતીત્ય-સમુત્પાદ-આકારં અ-નિત્ય-આકારં દુષ્ખ-આકારમ્ અન્-આત્મા-આકારં શાન્ત-આકારં શૂન્યતા-નિમિત્ત-અ-પ્રણિહિત-આકારં અન્-અભિસંસ્ કાર-આકારં કુશલ-અભિસંસ્કાર-આકારં સત્વ-અધિષ્ઠાન-આકારં અ-વિપ્રણાશ-આકારં સ્વ-અધીન-આકારં સ્વ-ચિત્ત-આરક્ષણ-આકારં વીર્યસ્ય + આશ્રંસન-આકારં ધર્મ-નિધ્યપ્ત્ય્-આકારં ક્લેશ-વિપક્ષ-આકારં સ્વ-પક્ષ-પરિકર્ષણ-આકારં પર-પક્ષ-ક્લેશ-નિગ્રહ-આકારં સપ્ત-ધન-સમવશરણ-આકારં સર્વ-દારિદ્ર્ય-ઉપછેદ-આકારં સર્વ-વિદ્વત્-પ્રશસ્ત-આકારં પણ્ડિત-અભિનન્દન-આકારં આર્ય-સંમત-આકારં અન્-આર્ય-પ્રસાદન-આકારં સત્ય-દર્શન-આકારં સ્કન્ધ-દોષ-વિવર્જન-આકારં સંસ્કૃત-દોષ-પરિતુલન-આકારમ્ અર્થ-પ્રતિશરણ-આકારં ધર્મ-પ્રતિશરણ-આકારં સર્વ-પાપ-અ-કરણ-આકારં આત્મ-પર-હિત-આકારં સુ-કૃત-કર્મ-અન્-અનુતપ્યન-આકારં વિશેષ-ગમન-આકારં સર્વ-બુદ્ધ-ધર્મ-પ્રતિલાભ-આકારમ્ ઇતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । યશ્ ચ ધર્મ-સંભાર-યોગઃ સ એવ + અસ્ય જ્ઞાન-સંભારો ભવતિ । તત્ર કતમો ધર્મ-સંભાર-યોગો યા + ઇયમ્ અલ્પ-અર્થતા + અલ્પ-કૃત્યતા + અલ્પ-ભાષતા + અલ્પ-પરિષ્કારતા પૂર્વ-રાત્ર-અ-પર-રાત્રં જાગરિકા-યોગમ્ અનુયુક્તસ્ય શ્રુત-અર્થ-પરિતુલનતા । ભૂયો ભૂયઃ પર્યેષણતા । ચિત્તસ્ય + અન્-આવિલતા । નીવરણાનાં વિષ્કમ્ભનતા । આપત્તિષુ નિઃ-શરણ-જ્ઞાનં । અ-કૌકૃત્યતા । અ-પર્યુત્થાનતા । પ્રતિપત્તિ-સારતા । ધર્મ-નિમ્નતા ધર્મ-પ્રવણતા ધર્મ-પ્રાગ્-ભારતા । પરાક્રમ-સંપન્નતા આદીપ્ત-શિરશ્-ચૈલ-ઉપમતા જ્ઞાન-પર્યેષ્ટ્યા । તન્-મય-વિહારિતા । અ-શિથિલ-શીલતા + અ-નિક્ષિપ્ત-ધુરતા વિશેષ-ગામિતા સંગણિકા-વિવર્જનમ્ એક-આરામતા + અરણ્ય-અભિમુખ-મનસ્-કારતા આર્ય-વંશ-સન્તુષ્ટિઃ ધુત-ગુણેષ્વ્ અ-ચલનતા ધર્મ-આરામ-રતિ-રતતા લૌકિક-મન્ત્ર-અ-સ્મરણતા લોક-ઉત્તર-ધર્મ-પર્યેષ્ટિતા સ્મૃત્ય્-અ-પ્રમોષતા । અર્થ-ગત્ય્-અનુગમતા । મત્યા માર્ગ-અનુલોમતા । ધૃત્યા સંવર-પ્રત્યયૈર્ જ્ઞાન-અનુગમઃ । હ્રીર્-અપત્રાપ્ય-અલં-કારતા । જ્ઞાન-અનુગમન-સારતા । અ-જ્ઞાન-વિધમનતા । અ-વિદ્યા-મોહ-તમસ્-તિમિર-પટલ-પર્યવનદ્ધસ્ય પ્રજ્ઞા-ચક્ષુર્-વિશુદ્ધિઃ । સુ-વિશુદ્ધ-બુદ્ધિતા । બુદ્ધિ-વિસ્તીર્ણતા । અ-સંકુચિત-બુદ્ધિતા પ્રભિન્ન-બુદ્ધિતા । પ્રત્ય્-અક્ષ-બુદ્ધિતા । અ-પર-અધીન-ગુણતા । સ્વ-ગુણૈર્ અ-મન્યનતા । પર-ગુણ-પરિકીર્તનતા । સુ-કૃત-કર્મ-કારિતા । કર્મ-વિપાક-અન્-ઉદ્ધુરતા । કર્મ-પરિશુદ્ધિ-જ્ઞાનમ્ ઇતિ ॥
કિં શ્રોતવ્યં । ઉક્તં ભગવતા જ્ઞાન-વૈપુલ્ય-સૂત્રે । સ-અર્થકાનિ શાસ્ત્રાણિ શિક્ષિતવ્યાનિ । અપ-અર્થકાનિ પરિવર્જયિતવ્યાનિ । તદ્ યથા । લોક-આયત-શાસ્ત્રાણિ દણ્ડ-નીતિ-શાસ્ત્રાણિ કાર્ખેદ-શાસ્ત્રાણિ વાદ-વિદ્યા-શાસ્ત્રાણિ કુમાર-ક્રીડા-શાસ્ત્રાણિ જમ્ભક-વિદ્યા-શાસ્ત્રાણિ ॥ પે ॥
યાન્ય્ અપિ તદ્ અન્યાનિ કાનિ-ચિન્ મોક્ષ-પ્રતિ-કૂલાનિ શાસ્ત્રાણિ સંમોહાય સંવર્તન્તે તાનિ સર્વાણિ બોધિ-સત્વ-યાન-સંપ્રસ્થિતેન પરિવર્જયિતવ્યાનિ + ઇતિ ॥
એવં શ્રુતવતા ચિત્તં શોધયિતુમ્ અરણ્યમ્ આશ્રયણીયં । કથં પુનર્ આશય-સંપન્નસ્ય + અપ્ય્ ઉગ્રદત્ત-પરિપૃચ્છાયાં ગૃહમ્ અનુજ્ઞાતં । યત્નવતો * અપ્ય્ અ-સામર્થ્યાત્ । પર-દાર-આદિષ્વ્ અપિ તર્હિ ન + આપત્તિઃ સ્યાત્ । ન તેષામ્ અ-સામર્થ્યે * અપિ પ્રકૃતિ-દુષ્ટત્વાદ્ ગૃહ-આવાસસ્ય ચ પ્રજ્ઞપ્તિ-સ-અવદ્યત્વાદ્ ઇતિ ॥
ઇતિ શિક્ષા-સમુચ્ચયે વીર્ય-પારમિતા પરિચ્છેદો દશમઃ ॥
[xઇ. અરણ્યસંવર્ણનઃ]
અરણ્ય-સંવર્ણનં નામ + એકાદશઃ પરિચ્છેદઃ ॥
તદ્ એવમ્ ઉગ્રદત્ત-પરિપૃચ્છા-વિધિના ગૃહ-દોષાન્ ભાવયિત્વા શ્રુતવતા ચિત્તં શોધયિતુમ્ અરણ્યમ્ આશ્રયણીયમ્ ઇતિ સ્થિતં ॥
તથા ચ + ઉક્તં ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે । ન જાતુ કામાન્ પ્રતિષેવમાણઃ પુત્રેષુ દારેષુ જનિત્વ તૃષ્ણાં । ગૃહં ચ સેવિત્વ જુગુપ્સનીયમ્ અન્-ઉત્તરાં પ્રાપ્સ્યતિ સો * અગ્ર-બોધિમ્ ॥

યે કામ વર્જેન્તિ યથા + અગ્નિ-કર્ષૂં પુત્રેષુ દારેષુ જનિત્વ તૃષ્ણાં । ઉત્તસ્ત ગેહાદ્ અભિનિષ્ક્રમન્તિ ન દુર્-લભા તેષ્વ્ ઇયમ્ અગ્ર-બોધિઃ ॥
ન કશ્-ચિ બુદ્ધઃ પુરિમેણ આસીદ્ અન્-આગતો ભેષ્યતિ યો * અવતિષ્ઠતે । યેહિ સ્થિતૈર્ એવ અગાર-મધ્યે પ્રાપ્તા ઇયં ઉત્તમ અગ્ર-બોધિઃ ॥
પ્રહાય રાજ્યં યથ ખેટ-પિણ્ડં વસેદ્ અરણ્યેષુ વિવેક-કામઃ । ક્લેશાન્ પ્રહાય વિનિહત્ય માનં બુધ્યન્તિ બોધિં વિ-રજામ્ અ-સંસ્કૃતામ્ ॥ પે ॥
અન્નેહિ પાનેહિ ચ ચીવરેહિ પુષ્પેહિ ગન્ધેહિ વિલેપનેહિ । ન + ઉપસ્થિતા ભોન્તિ નર-ઉત્તમા જિના યથ પ્રવ્રજિત્વા ચરમાણ-ધર્માન્ ॥
યશ્ ચ + એવ બોધિં પ્રતિકાઙ્ક્ષમાણઃ સત્વ-અર્થ નિર્વિણ્ણ કુ-સંસ્કૃતાતઃ । અરણ્ય-અભિમુખ સપ્ત પદાનિ ગચ્છેદ્ અયં તતઃ પુણ્ય-વિશિષ્ટ ભોતિ ॥
યદિ પુનર્ વિસભાગ-સત્વ-અનુનયાત્ પરિષત્-કામતયા વા લાભ-આદિ-કામતયા વા વિવેક-પ્રવેશે વિલમ્બેત । તદ્-અર્થમ્ અત્ર + એવ + ઉક્તં । ન વિજ્ઞ બાલેહિ કરોન્તિ વિગ્રહં સત્-કૃત્ય બાલાન્ પરિવર્જયન્તિ । મમ + અન્તિકે ચ + ઇતિ પ્રદુષ્ટ-ચિત્તા ન બાલ-ધર્મેહિ કરોન્તિ સંસ્તવમ્ ॥
ન વિજ્ઞ બાલાન કરોતિ સેવનાં વિદિત્વ બાલાન સ્વ-ભાવ-સંતતિમ્ । કિયચ્-ચિરં બાલ-સુ-સેવિતા પિ પુનો * અપિ તે ભોન્તિ અ-મિત્ર-સન્નિભાઃ ॥
ન વિજ્ઞ બાલેષ્વ્ ઇહ વિશ્વસન્તિ વિજ્ઞાય બાલાન સ્વ-ભાવ-સંતતિમ્ । સ્વ-ભાવ-ભિન્ના પ્રકૃતીય બાલાઃ કુતો * અસ્તિ મિત્રં હિ પૃથગ્-જનાનાં ॥
સહ-ધાર્મિકેનો વચનેન ઉક્તાઃ ક્રોધં ચ દોષં ચ અ-પ્રત્યયં ચ । પ્રાવિષ્કરોન્તિ ઇમિ બાલ-ધર્મા ઇમમ્ અર્થ વિજ્ઞાય ન વિશ્વસન્તિ ॥
બાલા હિ બાલેહિ સમં સમેન્તિ યથા અ-મેધ્યેન અ-મેધ્ય સાર્દ્ધમ્ । વિજ્ઞઃ પુનર્ વિજ્ઞ-જનેન સાર્દ્ધં સમેન્તિ સર્પિર્ યથ સર્પિ-મણ્ડે ॥
તથા ચ પુનર્ અત્ર + એવમ્ આહ । સૂ-સુખિતાઃ સદ તે નર-લોકે યેષુ પ્રિય-અ-પ્રિય ન + અસ્તિ કહિં-ચિત્ । યે ચ ન કન્દરકે * અભિરમન્તે શ્રામણકં સુ-સુખં અનુભોન્તિ ॥
યેષુ મમ + અપિ તુ ન + અસ્તિ કહિં-ચિત્ । યેષુ પરિગ્રહુ સર્વશુ ન + અસ્તિ । ખડ્ગ-સમા વિચરન્તિ મુ લોકં ગગને પવન યથા + ઇવ વ્રજન્તિ ॥
સ્યુઃ સુખિતા વત તે નર-લોકે યેષુ ન સજ્જતિ માનસ લોકે । વાયુ-સમં સદ તેષ્વ્ ઇહ ચિત્તં ન + ઉ ચ પ્રિય-અ-પ્રિય વિદ્યતિ સંગો ॥
અ-પ્રિય યે દુખિતેહિ નિવાસો યે * અપિ પ્રિયા દુખિતેહિ વિયોગો । અન્ત ઉભે અપિ તેહિ જહિત્વા તે સુખિતા નરયે રત ધર્મે ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + ઉક્તમ્ । ભવતિ સતતમ્ અલ્પ-કૃત્ય-યોગી પૃથુ ગુણ દોષત સર્વિ વર્જયિત્વા । ન વિવદતિ કદા-ચિ યુક્ત-યોગી ઇમિ ગુણ તસ્ય ભવન્ત્ય્ અરણ્ય-વાસે ॥
સદ ભવતિ નિવિણ્ણ સંસ્કૃતે * અસૌ ન ભવતિ તસ્ય પૃહા કહિં-ચિ લોકે । ન ચ ભવતિ વિવૃદ્ધિર્ આસ્રવાણાં વન-વસતો * અસ્ય ભવન્તિ આનુશંસાઃ ॥
અધિકરણ ન તસ્ય જાતુ ભોતી સદ ઉપશાન્ત-રતો વિવેક-ચારી । વચચિ મનસિ કાય સંવૃત-સ્યો બહુ-ગુણ તસ્ય ભવન્ત્ય્ અરણ્ય-વાસે ॥
ભવતિ અનુકૂલ તસ્ય મોક્ષો લઘુ પ્રતિવિધ્યતિ સો * અધિમુક્તિ શાન્તામ્ । વનિ-ચરિ ધિમુક્તિ સેવતે * અસ્ય ઇમિ ગુણ ભોન્ત્ય્ અરણ્ય-વાસિ સર્વે ॥
પુનર્ આહ । વન-ષણ્ડ સેવથ વિવિક્ત સદા વિજહિત્વ ગ્રામ-નગરેષુ રતિમ્ । અ-દ્વિતીય-ખડ્ગ-સમ ભોથ સદા ન ચિરેણ લપ્સ્યથ સમાધિ-વરમ્ । ઇતિ ॥
આર્ય-રાષ્ટ્રપાલ-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । ત્યક્ત્વા ગેહમ્ અન્-અન્ત-દોષ-ગહનં ચિન્તા-અન્-અપેક્ષાઃ સદા । તે * અરણ્યે રતિમ્ આપ્નુવન્તિ ગુણિનઃ શાન્ત-ઇન્દ્રિયાઃ સૂરતાઃ ॥
ન સ્ત્રી-સંભવ ન + એવ ચ + અપિ પુરુષૈસ્ તેષાં ક્વ-ચિદ્ વિદ્યતે । એકાકી વિહરન્તિ ખડ્ગ-સદૃશાઃ શુદ્ધ-આશયા નિર્-મલાઃ ॥
લાભૈર્ ન + અપિ ચ તેષુ હર્ષ સ્વ-મનો લીયન્ત્ય્ અ-લાભૈર્ ન ચ । અલ્પ-ઇચ્છા ઇતર-ઇતરૈર્ અભિરતા માયા-કુહા-વર્જિતાઃ । તિ ॥
ઉગ્રદત્ત-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ આહ । સત્વ-સંસર્ગો મે ન કર્તવ્યો ન હિ મયા + એક-સત્વસ્ય કુશલ-મૂલાનિ સંજનયિતવ્યાનિ + ઇત્ય્ આદિ ॥
યદિ પુનઃ શ્રુતવાન્ ઇમાં ક્ષણ-સંપદમ્ આસાદ્ય લાભ-આદૌ સક્તઃ ચિત્તં ન શોધયેત્ સ એવ + એકઃ । સ-દેવકે લોકે વઞ્ચિતઃ સ્યાદ્ ॥
ઉક્તં હ્ય્ આર્ય-રત્ન-કૂટે । તદ્ યથા કાશ્યપ કશ્-ચિદ્ એવ પુરુષો મહતા ઉદક-અર્ણવેન + ઉહ્યમાન ઉદક-તૃષ્ણયા કાલં કુર્યાદ્ । એવમ્ એવ કાશ્યપ ઇહ + એકે શ્રમણ-બ્રાહ્મણા બહૂન્ ધર્માન્ ઉદ્ગૃહ્ય પર્યવાપ્ય ન રાગ-તૃષ્ણાં વિનોદયન્તિ । ન દ્વેષ-તૃષ્ણાં । ન મોહ-તૃષ્ણાં વિનોદયન્તિ । તે મહતા ધર્મ-અર્ણવેન + ઉહ્યમાનાઃ ક્લેશ-તૃષ્ણયા કાલ-ગતા । દુર્-ગતિ-વિનિપાત-ગામિનો ભવન્તિ + ઇતિ ॥

તસ્માદ્ અ-વશ્યમ્ અરણ્યમ્ આશ્રયેત્ ॥
તાદૃશાનિ ચ સ્થાનાનિ આશ્રયેત્ । યેષુ ચ સ્થાનેષુ ન + અતિ-દૂરે પિણ્ડ-પાત-ગો-ચરો ભવતિ ન + અતિ-સંનિકૃષ્ટે । યેષુ પાનીયાનિ ભવન્ત્ય્ અચ્છાનિ શુચીનિ નિર્-મલાન્ય્ અલ્પ-આયાસાનિ મુખ-પરિભોગાનિ યાનિ ચ સ્થાનાનિ વૃક્ષ-સંપન્નાનિ ભવન્તિ પુષ્પ-સંપન્નાનિ ફલ-સંપન્નાનિ પત્ત્ર-સંપન્નાન્ય્ અપગત-દુષ્ટ-શ્વા-પદાનિ ગુહા-સંપન્નાનિ પ્રાગ્-ભાર-સંપન્નાનિ સુખ-પરિસર્પ્યકાણિ શાન્તાન્ય્ અ-દ્વિતીયાનિ તાદૃશાનિ સ્થાનાન્ય્ આશ્રયેત્ । સ તેષુ સ્થાનેષ્વ્ આશ્રિતો યદ્ અનેન પૂર્વ-પઠિતં ભવતિ તત્ ત્રિભી રાત્રૈસ્ ત્રિર્-દિવસસ્ય સ્વ-અધ્યાયતિ ન + અત્ય્-ઉચ્ચેન સ્વરેણ ન + અતિ-નીચેન ન + ઉદ્ધતૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ ન બહિર્-ગતેન ચિત્તેન પ્રસાદમ્ ઉપજીવન્ ગ્રન્થમ્ ઉપધારયન્ નિમિત્તાન્ય્ ઉદ્ગૃહ્ણન્ મિદ્ધમ્ અપક્રામન્ । સચેદ્ આરણ્યકસ્ય ભિક્ષો રાજા વા + ઉપસંક્રામતિ રાજ-માત્રો વા + અન્યે વા બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-નૈગમ-જાનપદાઃ । તેન તેષામ્ આદરેણ સ્વ્-આગત-ક્રિયા કર્તવ્યા । એવં ચ + અનેન વક્તવ્યં । નિષીદ મહા-રાજ યથા પ્રજ્ઞપ્તએ આસને । સચેદ્ ઉપવિશતિ દ્વાભ્યામ્ અપ્ય્ ઉપવેષ્ટવ્યં । સચેન્ ન + ઉપવિશતિ ઉભાભ્યામ્ અપિ ન + ઉપવેષ્ટવ્યં । સચેચ્ ચઞ્ચલ-ઇન્દ્રિયો ભવતિ ઉત્કર્ષયિતવ્યં । તસ્ય તે મહા-રાજ લાભાઃ સુ-લબ્ધા યસ્ય તે ભૂ-પ્રદેશે શીલવન્તો ગુણવન્તો બહુ-શ્રુતાઃ શ્રમણ-બ્રાહ્મણાઃ પ્રતિવસન્તિ । અન્-ઉપદ્રુતાશ્ ચૌર-ભટ-આદિભિઃ ॥
સચેત્ સ્થિરો ભવતિ વિનીતઃ પ્રશાન્ત-ઇન્દ્રિયઃ ભવ્યશ્ ચ ભવતિ ધર્મ-દેશનાયાઃ તતો * અસ્ય વિચિત્રા ધર્મ-દેશના ઉપસંહર્તવ્યા । સચેદ્ વિચિત્રાં ન પ્રિયાયતે । સંવેગ-અનુકૂલા ધર્મ-દેશના ઉપસંહર્તવ્યા । સચેત્ સંવેગ-અનુકૂલાં ન પ્રિયાયતે ઉદાર-ઉદારાણિ તથા-ગત-માહાત્મ્યાનિ ઉપદેષ્ટવ્યાનિ । બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય-નૈગમ-જાનપદાનામ્ અપ્ય્ ઉપસંક્રામતાં યથા-અનુરૂપાઃ ક્રિયા ઉપસંહર્તવ્યા । સ એવં બહુ-શ્રુતઃ સન્ પ્રતિ-બલો ભવતિ ધાર્મ-શ્રવણિકાનાં ચિત્તમ્ આરાધયિતું । તે ચ સત્વાસ્ તસ્ય + અન્તિકે પ્રીતિં ચ પ્રસાદં ચ પ્રામોદ્યં ચ પ્રતિલભન્તએ ઇતિ ॥
ઉગ્રદત્ત-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ આહ । પુનર્ અ-પરં ગૃહ-પતે પ્રવ્રજિતેન બોધિ-સત્વેન + અરણ્યે પ્રતિવસતા એવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં । કિમ્ અર્થમ્ અહમ્ અરણ્યે પ્રતિવસામિ । ન કેવલમ્ અરણ્ય-વાસેન શ્રમણો ભવતિ । બહવો * અપ્ય્ અત્ર + અ-દાન્તા અ-વિનીતા અ-યુક્તા અન્-અભિયુક્તાઃ પ્રતિવસન્તિ । તદ્ યથા । મૃગ-વાનર-પક્ષિ-સંઘ-ચૌર-ચણ્ડાલાઃ પ્રતિવસન્તિ । ન ચ તે શ્રમણ-ગુણ-સમન્વાગતા ભવન્તિ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ અહં યસ્ય + અર્થાય + અરણ્યે પ્રતિવસામિ સ મયા + અર્થઃ પરિપૂરયિતવ્યો યદ્ ઉત શ્રામણ્ય-અર્થઃ ॥ પે ॥
પુનર્ અ-પરં ગૃહ-પતે પ્રવ્રજિતેન બોધિ-સત્વેન + અરણ્યે વિહરતા એવમ્ ઉપપરીક્ષિતવ્યં । કિમ્ અર્થમ્ અહમ્ અરણ્ય્મ્ આગતઃ । તેન + એવં મીમાંસયિતવ્યં । ભય-ભીતો * અસ્મ્ય્ અહમ્ અરણ્યમ્ આગતઃ । કુતો ભય-ભીતઃ । સંગણિકા-ભય-ભીતઃ । સંસર્ગ-ભય-ભીતો રાગ-દ્વેષ-મોહ-ભય-ભીતો માન-મદ-મ્રક્ષ-પરિદાહ-ભય-ભીતો લોભ-ઈર્ષ્યા-માત્સર્ય-ભય-ભીતઃ રૂપ-શબ્દ-ગન્ધ-રસ-સ્પર્ષ્ટવ્ય-ભય-ભીતઃ । સો * અહં-કાર-મમ-કાર-ભય-ભીતઃ । ઔદ્ધત્ય-વિચિકિત્સા-ભય-ભીતઃ । સ્કન્ધ-માર-ભય-ભીતઃ । ક્લેશ-માર-ભય-ભીતો । મૃત્યુ-માર-ભય-ભીતો । દેવ-પુત્ર-માર-ભય-ભીતઃ । અ-નિત્યે નિત્ય ઇતિ વિપર્યાસ-ભય-ભીતો * અન્-આત્મન્ય્ આત્મા + ઇતિ વિપર્યાસ-ભય-ભીતો * અ-શુચૌ શુચિર્ ઇતિ વિપર્યાસ-ભય-ભીતો । દુષ્ખે સુખમ્ ઇતિ વિપર્યાસ-ભય-ભીતઃ । ચિત્ત-મનો-વિજ્ઞાન-ભય-ભીતો । નિવરણ-આવરણ-પર્યુત્થાન-ભય-ભીતઃ । સત્-કાય-દૃષ્ટિ-ભય-ભીતઃ પાપ-મિત્ર-ભય-ભીતો । લાભ-સત્-કાર-ભય-ભીતો * અ-કાલ-મન્ત્ર-ભય-ભીતો * અ-દૃષ્ટે દૃષ્ટમ્ ઇતિ ભય-ભીતો * અ-શ્રુતે શ્રુતમ્ ઇતિ ભય-ભીતો * અ-મતે મતમ્ ઇતિ ભય-ભીતો * અ-વિજ્ઞાતે વિજ્ઞાતમ્ ઇતિ ભય-ભીતો * અ-શ્રમણે શ્રમણ-મદ-ભય-ભીતો * અન્યો-ન્ય-વિદ્વેષણ-ભય-ભીતઃ કામ-ધાતુ-રૂપ-ધાત્વ્-અ-રૂપ્ય-ધાતુ-ભય-ભીતઃ સર્વ-ભવ-ગત્ય્-ઉપપત્તિ-ભય-ભીતો નિરય-તિર્યગ્-યોનિ-પિતૃ-વિષય-ભય-ભીતઃ સંક્ષેપેણ સર્વેભ્યો * અ-કુશલેભ્યો મનસિ-કારેભ્યો ભય-ભી ત એભ્યો હ્ય્ અહમ્ એવં-રૂપેભ્યો ભય-ભૈરવેભ્યો ભીતો * અરણ્ય-આવાસમ્ ઉપગતઃ ॥ પે ॥
પુનર્ અ-પરં ગૃહ-પતે પ્રવ્રજિતેન બોધિ-સત્વેન + અરણ્ય-વાસ-સ્થિતેન ભીતેન વા ત્રસ્તેન વા એવં શિક્ષિતવ્યં । યાનિ કાનિ-ચિદ્ ભયાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે સર્વાણિ તાન્ય્ આત્મ-ગ્રાહત ઉત્પદ્યન્તે ॥ પે ॥
સચેત્ પુનર્ અહમ્ અરણ્યે પ્રતિવસન્ ન + આત્મ-ગ્રાહં પરિત્યજેયં ન + આત્મ-અભિનિવેશં ન + આત્મ-પરિગ્રહં ન + આત્મ-નિદાનં ન + આત્મ-તૃષ્ણાં ન + આત્મ-સંજ્ઞાં ન + આત્મ-વાદ-ઉપાદાનં ન + આત્મ-દૃષ્ટિં ન + આત્મ-અધિષ્ઠાનં ન + આત્મ-પરિકલ્પનાં ન + આત્મ-રક્ષાં પરિત્યજેયં । નિર્-અર્થકો મે * અરણ્ય-વાસઃ સ્યાદ્ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ ગૃહ-પતે ન + અસ્ત્ય્ આત્મ-સંજ્ઞિનો * અરણ્ય-વાસો । ન + અસ્તિ પર-સંજ્ઞિનઃ ॥ પે ॥
અરણ્ય-વાસો નામ ગૃહ-પતે ઉચ્યતે સર્વ-ધર્મેષ્વ્ અ-સંભવ-વાસઃ સર્વ-ધર્મેષ્વ્ અ-સંગ-વાસઃ ॥ પે ॥
તદ્ યથા ગૃહ-પતે * અરણ્યે તૃણ-ગુલ્મ-ઔષધિ-વનસ્-પતયઃ પ્રતિવસન્તો ન બિભ્યતિ ન + ઉત્ત્રસ્યન્તિ ન સંત્રસ્યન્તિ ન સંત્રાસમ્ આપદ્યન્તે । એવમ્ એવ ગૃહ-પતે પ્રવ્રજિતેન બોધિ-સત્વેન + અરણ્યે વિહરતા તૃણ-ગુલ્મ-ઔષધિ-વનસ્-પતિ-કાષ્ઠ-કુડ્ય-વદ્ આત્મ-પ્રતિભાસ-વત્ સંજ્ઞા કાયે ઉત્પાદયિતવ્યા । માયા-સમતા ચિત્તસ્ય + ઉત્પાદયિતવ્યા । કો * અત્ર બિભેતિ । કો * અસ્મિન્ન્ ઉત્ત્રસ્યતિ ।તેન ભય-ભીતેન વા ત્રસ્તેન વા એવં યોનિશઃ કાય ઉપપરીક્ષિતવ્યઃ । ન + અસ્ત્ય્ અત્ર કાયે આત્મા વા સત્વો વા જીવો વા પોષો વા પુદ્ગલો વા મનુ-જો વા માનવો વા । અ-ભૂત-પરિકલ્પ એષ યદ્ ઉત ભયં નામ । સ મયા + અ-ભૂત-પરિકલ્પો ન પરિકલ્પયિતવ્યઃ । તેન યથા + અરણ્યે તૃણ-ગુલ્મ-ઔષધિ-વનસ્-પતયઃ પ્રતિવસન્તિ અ-મમા અ-પરિગ્રહાઃ । એવમ્ એવ + અ-મમેન + અ-પરિગ્રહેણ + અરણ્યમ્ એવ સર્વ-ધર્મા ઇતિ જ્ઞાત્વા ઉપસમ્પદ્ય વિહર્તવ્યં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । રણ-છેદો * અરણ્ય-વાસો * અ-મમો * અ-પરિગ્રહઃ ॥ પે ॥
પુનર્ અ-પરં ગૃહ-પતે પ્રવ્રજિતેન બોધિ-સત્વેન બુદ્ધ-અનુજ્ઞાતો * અરણ્ય-વાસ ઇતિ જ્ઞાત્વા + અરણ્યે વસ્તવ્યં । અત્ર હિ શુક્લ-ધર્મ-પરિપૂરિર્ ભવતિ । ઉપસ્તબ્ધ-કુશલ-મૂલઃ પશ્ચાદ્-ગ્રામ-નગર-નિગમ-રાષ્ટ્ર-રાજ-ધાનીષ્વ્ અવતીર્ય ધર્મં દેશયિષ્યામિ ॥ પે ॥

સચેત્ પુનર્ ગૃહ-પતે પ્રવ્રજિતો બોધિ-સત્વ ઉદ્દેશ-સ્વ-અધ્યાય-અર્થં ગણમ્ અવતરતિ । તેન તત્ર સ-ગૌરવેણ ભવિતવ્યં સ-પ્રતીસેન + આચાર્ય-ઉપાધ્યાયેષુ સ્થવિર-મધ્ય-નવકેષુ ભિક્ષુષુ પ્રદક્ષિણ-ભવિતવ્યમ્ અન્-અલસેન સ્વયં-કારિણા + અ-પર-ઉપતાપિના ન ચ તેન + ઉપસ્થાન-ગુરુકેણ ભવિતવ્યં । એવં ચ + અનેન + ઉપપરીક્ષિતવ્યં । તથા-ગતો * અપ્ય્ અર્હન્ સમ્યક્-સંબુદ્ધઃ સ-દેવસ્ય લોકસ્ય સ-મારકસ્ય સ-બ્રહ્મકસ્ય સ-શ્રમણ-બ્રાહ્મણિકાયાઃ પ્રજાયાઃ પૂજિતો દક્ષિણીયઃ સર્વ-સત્વાનાં । સો * અપિ તાવન્ ન કસ્ય-ચિત્ સકાશાદ્ ઉપસ્થાનં સ્વી-કરોતિ । કિં પુનર્ અસ્માભિર્ અ-શિક્ષિતૈઃ શિક્ષિતુ-કામૈઃ । અપિ તુ વયમ્ એવ સર્વ-સત્વાનામ્ ઉપસ્થાયકા ભવિષ્યામઃ । વયમ્ એવ પરેષામ્ ઉપસ્થાન-પરિચર્યાં કરિષ્યામો ન ચ પુનઃ કસ્ય-ચિત્ સકાશાદ્ ઉપસ્થાન-પરિચર્યાં સ્વી-કરિષ્યામઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । ઉપસ્થાન-ગુરુકસ્ય હિ ગૃહ-પતે ભિક્ષોર્ ગુણ-ધર્મ-અનુગ્રહો નશ્યતિ । યેષાં ચ સંગ્રહં કરોતિ તેષામ્ એવં ભવતિ । ઉપસ્થાન-હેતોર્ એષો * અસ્માકં સંગ્રહં કરોતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । સચેત્ પુનર્ ગૃહ-પતે આરણ્યકો બોધિ-સત્વો ધર્મ-શ્રવણ-અર્થિક આચાર્ય-ઉપાધ્યાય-દર્શન-અર્થિકો વા ગ્લાન-પરિપૃચ્છકો વા ગ્રામ-અન્તિકં શયન-આસનમ્ આગચ્છેત્ તેન સા + અયમ્ આગમનાય પ્રક્રમણાય ચ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । સચેત્ પુનર્ અસ્ય પર-પ્રતિબદ્ધ ઉદ્દેશઃ સ્વ-અધ્યાયો વા તેન વિહારે પ્રતિવસતા + અરણ્ય-પ્રવણ-ચિત્તેન ભવિતવ્યં । એષ એવ તસ્ય + અરણ્ય-વાસો યત્ સર્વ-વસ્તુષ્વ્ અરણ્ય-સંજ્ઞા ધર્મ-પર્યેષ્ટ્યા ચ + આતૃપ્તા + ઇતિ ॥
આર્ય-રત્ન-રાશિ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । યદિ પુનર્ અસ્ય તત્ર + અરણ્ય-આયતને વિહરતો * અ-પ્રાપ્ત-ફલ-પૃથગ્-જનસ્ય વ્યાડ-મૃગા આગચ્છેયુઃ । તેન તત્ર ન ભયં ન ત્રાસ ઉત્પાદયિતવ્યઃ । એવં ચ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । પૂર્વમ્ એવ + અહમ્ ઉત્સૃષ્ટ-કાય-જીવિતો * અરણ્ય-વાસમ્ ઉપગતો । ન મયા + અત્ર ભેતવ્યં । ન + ઉત્ત્રસિતવ્યં । અપિ તુ મૈત્રીમ્ ઉત્પાદયિત્વા દોષં વિવર્જયિષ્યામિ ભયમ્ અપનયિષ્યામિ । યદ્ય્ એવમ્ અપિ કૃત્વા તે વ્યાડ-મૃગા માં જીવિતાદ્ વ્યપરોપ્ય ભુઞ્જીરન્ । તેન મયા + એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । લાભા મે સુ-લબ્ધા યસ્ય મે * અ-સારાત્ કાયાત્ સારમ્ આદત્તં ભવિષ્યતિ । ન પુનર્ ઇમે વ્યાડ-મૃગાઃ શક્યા મયા + આમિષેણ તોષયિતું મમ માંસં ભક્ષયિત્વા સુખ-સ્પર્શં વિહરિષ્યન્તિ ॥ પે ॥
યદિ પુનસ્ તત્ર + અરણ્ય-આયતને વિહરતો * અ-મનુષ્યા ઉપસંક્રમિષ્યન્તિ સુ-વર્ણા વા દુર્-વર્ણા વા । તેન ન તત્ર + અનુનેતવ્યં ન પ્રતિહન્તવ્યં । યદિ પૂર્વ-બુદ્ધ-દર્શિન્યો દેવતા આરણ્યકં ભિક્ષુમ્ ઉપસંક્રમ્ય પ્રશ્નં પરિપૃચ્છેયુઃ । તત્ર તેન + આરણ્યકેન ભિક્ષુણા યથા-શક્તિ યથા-બલં યથા-ધર્મ + અધિગમાય તાસાં દેવતાનાં ધર્મો દેશયિતવ્યઃ । યદિ પુનસ્ તાવઙ્ ગમ્ભીરાન્ પ્રશ્નાન્ પરિપૃચ્છેયુર્ યાન્ સ આરણ્યકો ભિક્ષુર્ ન શક્નુયાદ્ વિસર્જયિતું । તેન નિર્-માનેન ભૂત્વા વાગ્ ભાષિતવ્યા + અ-શિક્ષિતો ન પરિભવિતવ્યઃ । યુઞ્જિષ્યામિ ઘટિષ્યે બુદ્ધ-શાસને । ભવિષ્યતિ સ કાલઃ સ સમયો યદા + અધિગતાન્ ધર્માન્ શ્રુત્વા સર્વ-કથાં વિસર્જયિષ્યામિ । અપિ તુ પ્રતિભાતુ તે । વયં ધાર્મ-શ્રવણિકા ઇતિ ॥ પે ॥
તેન તત્ર + અરણ્ય-આયતને પ્રતિવસતા તૃણ-ગુલ્મ-ઔષધિ-વનસ્-પતીનાં નિમિત્તં ગ્રહીતવ્યં । કથમ્ એતે ભવન્તિ । યથા + એષાં ભાવનામ્ અ-સ્વામિકાનામ્ અ-મમાનામ્ અ-પરિગ્રહાણામ્ એવં નિશ્-ચેષ્ટાનાં નિર્-વ્યાપારાણાં ભવત્ય્ ઉત્પાદો ભઙ્ગશ્ ચ । ન ચ + એષાં કશ્-ચિદ્ ઉત્પાદયિતા । ન નિરોધયિતા । એવમ્ એવ + અયં કાયસ્ તૃણ-કાષ્ઠ-કુડ્ય-પ્રતિભાસ-ઉપમો * અ-સ્વામિકો * અ-મમો * અ-પરિગ્રહો નિશ્-ચેષ્ટો નિર્-વ્યાપારો હેતુ-પ્રત્યય-યુક્ત્યા ઉત્પદ્યતે । હેતુ-પ્રત્યય-વૈકલ્યાન્ નિરુધ્યતે । ન પુનર્ અત્ર કશ્-ચિદ્ ધર્મઃ પરમ-અર્થત ઉત્પદ્યતે વા નિરુધ્યતે વા + ઇતિ ॥
પુનશ્ ચ + ઉક્તં । તેન તત્ર + અરણ્ય-આયતને વિહરતા એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયિતવ્યં । યદ્ય્ અપ્ય્ અહમ્ અરણ્યમ્ આગત એકો * અ-દ્વિતીયો । ન મે કશ્-ચિત્ સહાયો યો માં સુ-કૃતં દુષ્-કૃતં વા ચોદયેત્ । અપિ તુ ખલુ પુનઃ સન્તિ + ઇમે દેવ-નાગ-યક્ષા બુદ્ધાશ્ ચ ભગવન્તો યે મમ ચિત્ત-આશયં જાનન્તિ । તે મમ સાક્ષિણઃ । સો * અહમ્ ઇહ + અરણ્ય-આયતને પ્રતિવસન્ન્ અ-કુશલ-ચિત્તસ્ય વશં ગચ્છામિ । યદિ પુનર્ અહમ્ ઇયદ્-દૂરમ્ આગત એકો * અ-દ્વિતીયો * અ-સંસ્તબ્ધો * અ-મમો * અ-પરિગ્રહઃ કામ-વિતર્કં વા વિતર્કયેયં । વ્યાપઆદં વિહિન્સા-વિતર્કં વા વિતર્કયેયમ્ અન્યં વા + અ-કુશલ-વિતર્કં વિતર્કયેયં । નિર્-વિશેષો ભવેયં સંસર્ગ-સંગણિકાભિર્ એતૈઃ સત્વૈઃ । તે ચ મે દેવ-નાગ-યક્ષા વિસંવાદિતાઃ બુદ્ધાશ્ ચ ભગવન્તો * અન્-અભિરાદ્ધા ભવિષ્યન્તિ + ઇતિ ॥
ઇતિ શિક્ષા-સમુચ્ચયે અરણ્ય-સંવર્ણનો નામ + એકાદશઃ પરિચ્છેદઃ ॥
[xઇઇ. ચિત્તપરિકર્મ]
ચિત્ત-પરિકર્મ દ્વાદશઃ પરિચ્છેદઃ ॥
તદ્ એવમ્ અરણ્યે વસન્ સમાધાનાય યુજ્યતે ॥
ઉક્તં હિ ભગવત્યાં । સ તેષામ્ એવ સત્વાનામ્ અર્થાય ધ્યાન-પારમિતાયાં ચરન્ન્ અ-વિક્ષિપ્ત-ચિત્તો ભવતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । તથા હ્ય્ અસ્ય + એવં ભવતિ । લૌકિકી ધ્યાન-ઉપપત્તિર્ અપિ તાવદ્ વિક્ષિપ્ત-ચિત્તસ્ય દુર્-લભા । કઃ પુનર્ વાદો * અન્-ઉત્તરા સમ્યક્-સંબોધિઃ । તસ્માન્ મયા + અ-વિક્ષિપ્ત-ચિત્તેન ભવિતવ્યમ્ । યાવન્ન્ અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધેયમ્ ઇતિ ॥
પુનર્ અસ્યામ્ ઉક્તં । પુનર્ અ-પરં સુભૂતે બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ પ્રથમ-ચિત્ત-ઉત્પાદમ્ ઉપાદાય ધ્યાન-પારમિતાયાં ચરન્ સર્વ-આકાર-જ્ઞતા-પ્રતિસંયુક્તૈર્ મનસિ-કારૈર્ ધ્યાનં સમાપદ્યતે । સ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા ન નિમિત્ત-ગ્રાહી ભવતિ ન + અનુવ્યઞ્જન-ગ્રાહી । યતો * અધિકરણમ્ અસ્ય ચક્ષુર્-ઇન્દ્રિયેણ + અ-સંવર-સંવૃતસ્ય વિહરતો * અભિધ્યા-દૌર્મનસ્યે અન્યે વા પાપકા અ-કુશલા ધર્માશ્ ચિત્તમ્ અનુપ્રાપ્નુયુઃ । તેષાં સંવરાય પ્રતિપદ્યતે । રક્ષતિ ચક્ષુર્-ઇન્દ્રિયમ્ । એવં શ્રોત્રેણ શબ્દાન્ શ્રુત્વા । ઘ્રાણેન ગન્ધાન્ ઘ્રાત્વા । જિહ્વયા રસાન્ આસ્વાદ્ય । કાયેન સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ સ્પૃષ્ટ્વા । મનસા ધર્માન્ વિજ્ઞાય ન નિમિત્ત-ગ્રાહી ભવતિ । ન + અનુવ્યઞ્જન-ગ્રાહી । યતો * અધિકરણમ્ અસ્ય મન ઇન્દ્રિયેણ + અ-સંવર-સંવૃતસ્ય પાપકાશ્ ચિત્તમ્ અનુપ્રાપ્નુયુઃ । તેષાં સંવરાય પ્રતિપદ્યતે । રક્ષતિ મન ઇન્દ્રિયં । સ ગચ્છન્ન્ અપિ તિષ્ઠન્ન્ અપિ નિષણ્ણો * અપિ શયાનો * અપિ ભાષમાણો * અપિ સમાહિત-અવસ્થામ્ અ-સમાહિત-અવસ્થાં ન વિજહાતિ । સ ભવત્ય્ અ-હસ્ત-લોલઃ । અ-પાદ-લોલો * અ-મુખ-લોલો * અ-પ્રકીર્ણ-વાક્ । અ-વિક્ષિપ્ત-ઇન્દ્રિયો * અન્-ઉદ્ધતો * અન્-ઉન્નતો * અ-ચપલો * અન્-અલસો * અ-સંભ્રાન્ત-કાયો * અ-સંભ્રાન્ત-ચિત્તઃ । શાન્ત-કાયઃ શાન્ત-વાક્ શાન્ત-ચિત્તઃ । રહસ્ય્ અ-રહસિ વા કલ્પિત-ઈર્યા-પથઃ સંતુષ્ટઃ ॥ પે ॥

સુ-ભરઃ સુ-પોષઃ । સુ-ઉપાસ્યઃ કલ્યાણ-આચાર-ગો-ચરઃ । સંગણિકયા + અપિ વિવેક-ગો-ચરઃ । લાભે * અ-લાભે ચ સમો નિર્-વિકારઃ । અન્-ઉન્નતો * અન્-અવનતઃ । એવં સુખે દુષ્ખે । સ્તુતૌ નિન્દાયાં । યશસ્ય્ અ-યશસિ । જીવિતે મરણે ચ સમો નિર્-વિકારો * અન્-ઉન્નતો * અન્-અવનતઃ । એવં શત્રૌ મિત્રે ચ । મન-અપવર્તિનિ ... । આર્યેષ્વ્ અન્-આર્યેષુ । શબ્દેષુ સંકીર્ણેષ્વ્ અ-સંકીર્ણેષુ । પ્રિય-અ-પ્રિયેષુ ચ રૂપેષુ સમો નિર્-વિકારઃ । અન્-ઉન્નતો * અન્-અવનતઃ । અનુરોધ-વિરોધ-અપગતઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । તથા હિ સ સ્વ-લક્ષણ-શૂન્યાન્ અ-સંભૂતાન્ અ-નિષ્પન્નાન્ અન્-અભિનિર્વૃત્તાન્ સર્વ-ધર્માન્ પશ્યતિ + ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
તત્ર લીને મનસિ મુદિતા ભાવનયા + ઉત્તેજનં કુર્યાત્ । ઉદ્ધતે ત્વ્ અ-નિત્યતા-મનસિ-કારૈઃ પ્રશમઃ ॥
ઉભય-પ્રતિ-પક્ષ-અર્થં ચ + આર્ય-રાષ્ટ્રપાલ-ઉક્તાં ગાથાં સ્મરેત્ । બહુ કલ્પ-કોટીભિ કદા-ચિ બુદ્ધો ઉત્પદ્યતે લોક-હિતો મહ-ર્ષિ । લબ્ધો * અધુના સ પ્રવરઃ ક્ષણો * અદ્ય ત્યજતિ પ્રમાદં યદિ મોક્તુ-કામ । ઇતિ ॥
તથા । મયા + ઉપમં વિતથમ્ એતત્ સ્વપ્ન-ઉપમં ચ સંસ્કૃતમ્ અવેક્ષ્ય ન ચિરાદ્ ભવિષ્યતિ વિયોગઃ સર્વ-પ્રિયૈઃ । ન નિત્યમ્ ઇહ કશ્-ચિત્ । ઉદ્યુજ્ય યથા ઘટત નિત્યં પારમિતાસુ ભૂમિષુ બલેષુ । મા જાતુ સ્રંસય વીર્યં યાવન્ ન બુધ્યથા પ્રવર-બોધિમ્ । ઇતિ ॥
આર્ય-લલિત-વિસ્તરે * અપ્ય્ ઉક્તં । જ્વલિતં ત્રિ-ભુવં જર-વ્યાધિ-દુખૈર્ મરણ-અગ્નિ-પ્રદીપ્તમ્ અ-નાથમ્ ઇદમ્ । ભવ-નિઃ-શરણે સદ મૂઢ જગદ્ ભ્રમતિ ભ્રમરો યથા કુમ્ભ-ગતઃ ॥
અ-ધ્રુવં ત્રિ-ભુવં શરદ્-અભ્ર-નિભં નટ-રઙ્ગ-સમા જગિ જન્મ-ચ્યુતિઃ । ગિરિ-નદ્ય-સમં લઘુ-શીઘ્ર-જવં વ્રજતાયુ જગે યથ વિદ્યુ નભે ॥
ભુવિ દેવ-પુરે ત્રિ-અપાય-પથે ભવ-તૃષ્ણ-અ-વિદ્ય-વશા જનતા । પરિવર્ત્તિષુ પઞ્ચ-ગતિષ્વ્ અ-બુધા યથ કુમ્ભ-કરસ્ય હિ ચક્ર ભ્રમી ॥
પ્રિય-રૂપ-વરૈઃ સદ સ્નિગ્ધ-રુતૈઃ શુભ-ગન્ધ-રસૈર્ વર-સ્પર્શ-સુખૈઃ । પરિષિક્તમ્ ઇદં કલિ-પાશ જગત્ મૃગ-લુબ્ધક-પાશિ યથા + એવ કપિ ॥
સ-ભયાઃ સ-રણાઃ સદ વૈર-કરાઃ બહુ-શોક-ઉપદ્રવ કામ-ગુણાઃ । અસિ-ધાર-સમા વિષ-પત્ત્ર-નિભાઃ જહિત-આર્ય-જનૈર્ યથ મીઢ-ઘટઃ ॥
સ્મૃતિ-મોષ-કરાસ્ તમસી-કરણા ભય-હેતુ-કરા દુખ-મૂલ સદા । ભવ-તૃષ્ણ-લતાય વિવૃદ્ધિ-કરાઃ સ-ભયાઃ સ-રણા સદ કામ-ગુણાઃ ॥
યથ અગ્નિ-ખદાઃ જ્વલિતાઃ સ-ભયાઃ તથ કામ ઇમે વિદિતા + આર્ય-જનૈઃ । મહ-પઙ્ક-સમા અશિ-શૂલ-સમા મધુ-દિગ્ધ ઇવ ક્ષુર-ધાર-સમા ॥
યથ સર્પ-શિરો યથ મીઢ-ઘટઃ તથ કામ ઇમે વિદિતા વિદુષામ્ । તથ શૂલ-સામા દ્વિ-જ-પેશિ-સમા યથ શ્વાન-કરં કિશ-વૈર તથા + ઉદક-ચન્દ્ર-નિભા ઇમિ કામ-ગુણાઃ પ્રતિબિમ્બ ઇવા ગિરિ-ઘોષ યથા । પ્રતિભાસ-સમા નટ-રઙ્ગ-નિભા તથ સ્વપ્ન-સમા વિદિતા + આર્ય-જનૈઃ ॥
ક્ષણિકા-વસિકા ઇમિ કામ-ગુણાઃ તથ માય-મરીચિ-સમા અલિક-ઉદક-બુદ્બુદ-ફેન-સમા વિતથાઃ પરિકલ્પ-સમુત્થિત બુદ્ધ બુધૈઃ ॥
પ્રથમે વયસે વર-રૂપ-ધરઃ પ્રિય ઇષ્ટ-મતો ઇય બાલ-ચારી । જર-વ્યાધિ-દુખૈર્ હત-તેજ-વપું વિજહન્તિ મૃગા ઇવ શુષ્ક-નદીમ્ ॥
ધન-ધાન્ય-વરો બહુ-દ્રવ્ય-બલી પ્રિય ઇષ્ટ-મતો ઇય બાલ-ચારી । પરિહીણ-ધનં પુન કૃચ્છ્ર-ગતં વિજહન્તિ નરા ઇવ શૂન્ય-ટવીમ્ ॥
યથ પુષ્પ-દ્રુમો સ-ફલો વ દ્રુમો નરુ-દાન-રતઃ તથ પ્રીતિ-કરઃ । ધન-હીનુ જરા-અર્દિતુ યાચનકો ભવતે તદ અ-પ્રિય-ગૃધ્ર-સમઃ ॥
પ્રભુ-દ્રવ્ય-બલી વર-રૂપ-ધરઃ પ્રિય-સઙ્ગ-મન-ઇન્દ્રિય-પ્રીતિ-કરઃ । જરા-વ્યાધિ-દુખ-અર્દિતુ ક્ષીણ-ધનો ભવતે તદ અ-પ્રિય-મૃત્યુ-સમઃ ॥
જરયા જરિતઃ સમતીત-વયો દ્રુમ વિદ્યુ-હતો વ યથા ભવતિ । જર-જીર્ણ અગાર યથા સ-ભયો જર-નિઃ-શરણં લઘુ બ્રૂહિ મુને ॥

જર શોષયતે નર-નારિ-ગણં યથ માલુ-લતા ઘન શાલ-વનમ્ । જર વીર્ય-પરાક્રમ-વેગ-હરી જર પઙ્ક-નિમગ્ન યથા પુરુષો ॥
જર રૂપ સુ-રૂપ-વિ-રૂપ-કરી જર તેજ-હરી બલ-સ્થામ-હરી । સદ સૌખ્ય-હરી પરિભાવ-કરી જર મૃત્યુ-કરી જર ઓજ-હરી ॥
બહુ-રોગ-શતૈર્ ઘન-વ્યાધિ-દુખૈઃ ઉપસૃષ્ટુ જગજ્ જ્વલના + ઇવ મૃગાઃ । જર વ્યાધિ-ગતં પ્રસમીક્ષ્ય જગત્ દુખ-નિઃ-શરણં લઘુ દેશય હી ॥
શિશિરેહિ યથા હિમ-ધાતુ મહં તૃણ-ગુલ્મ-વન-ઔષધિ ઓજ-હરો । તથ ઓજ-હરો * અયુ વ્યાધિ જગે પરિહીયતિ ઇન્દ્રિય-રૂપ-બલમ્ ॥
ધન-ધાન્ય-મહા-અર્થ-ક્ષય-અન્ત-કરઃ પરિભાવ-કરઃ સદ્ વ્યાધિ જગે । પ્રતિઘાત-કરઃ પ્રિય-દ્વેષ-કરઃ પરિદાહ-કરો યથ સૂર્યુ નભે ॥
મરણં ચ્યવનં ચ્યુતિ કાલ-ક્રિયા પ્રિય-દ્રવ્ય-જનેન વિયોગુ સદા । અ-પુન-આગમનં ચ અ-સંગમનં દ્રુમ-પત્ત્ર-ફલા નદિ-શ્રોતુ યથા ॥
મરણં વશિતાન્ અ-વશી-કુરુતે મરણં હરતે નદિ દારુ યથા । અ-સહાય-નરો વ્રજતે * અ-દ્વિતીયઃ સ્વક-કર્મ-ફલ-અનુગતો વિ-વશઃ ॥
મરણં ગ્રસતે બહુ પ્રાણિ-શતાન્ મકરો વ જલ-આકરિ ભૂત-ગણાન્ । ગરુડો ઉર-ગં મૃગ-રાજ ગજ જ્વલનો વ તૃણ-ઔષધિ-ભૂત-ગણમ્ । ઇતિ ॥
રાજ-અવવાદક-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । તદ્ યથા મહા-રાજ ચતસૃભ્યો દિગ્ભ્યશ્ ચત્વારઃ પર્વતા આગચ્છેયુર્ દૃઢાઃ । સારવન્તો * અ-ખણ્ડા અ-ચ્છિદ્રા અ-સુષિરાઃ સુ-સંવૃતા એક-ઘના નભઃ સ્પૃશન્તઃ પૃથિવીં ચ + ઉલ્લિખન્તઃ સર્વ-તૃણ-કાષ્ઠ-શાખા-પર્ણ-પલાશ-આદિ સર્વ-સત્વ-પ્રાણિ-ભૂતાનિ નિર્મથ્નન્તસ્ તેભ્યો ન સુ-કરં જવેન વા પલાયિતું બલેન વા દ્રવ્ય-મન્ત્ર-ઔષધિભિર્ વા નિવર્તયિતુમ્ । એવમ્ એવ મહા-રાજ ચત્વારિ + ઇમાનિ મહા-ભયાન્ય્ આગચ્છન્તિ યેષાં ન સુ-કરં જવેન વા પલાયિતું બલેન દ્રવ્ય-મન્ત્ર-ઔષધૈર્ વા નિવર્તનં કર્તુમ્ । કતમાનિ ચત્વારિ । જરા વ્યાધિર્ મરણં વિપત્તિશ્ ચ ॥
જરા મહા-રાજ આગચ્છતિ યૌવનં પ્રમથમાના । વ્યાધિર્ મહા-રાજ આગચ્છત્ય્ આરોગ્યં પ્રમથમાનઃ । મરણમ્ આગચ્છતિ જીવિતં પ્રમથમાનં । વિપત્તિર્ મહા-રાજ + આગચ્છતિ સર્વાઃ સંપત્તીઃ પ્રમથમાના । તત્ કસ્ય હેતોઃ । તદ્ યથા મહા-રાજ સિંહો મૃગ-રાજો રૂપ-સંપન્નો જવ-સંપન્નઃ સુ-જાત-નખ-દંષ્ટ્રા-કરાલો મૃગ-ગણમ્ અનુપ્રવિશ્ય મૃગં ગૃહીત્વા યથા-કામ-કરણીયં કરોતિ । સ ચ મૃગો * અતિ-બલં વ્યાડ-મુખમ્ આસાદ્ય વિ-વશો ભવતિ । એવમ્ એવ મહા-રાજ વિદ્ધસ્ય મૃત્યુ-શલ્યેન + અપગત-મદસ્ય + અ-પરાયણસ્ય મર્મસુ છિદ્યમાનેષુ મુચ્યમાનેષુ સન્ધિષુ માંસ-શોણિતે પરિશુષ્યમાણે પરિતપ્ત-તૃષિત-વિહ્વલ-વદનસ્ય કર-ચરણ-વિક્ષેપ-અભિયુક્તસ્ય + અ-કર્મણ્યસ્ય + અ-સમર્થસ્ય લાલા-સિઙ્ઘાણક-પૂય-મૂત્ર-પુરીષ-ઉપલિપ્તસ્ય ઈષજ્-જીવિત-અવશેષસ્ય કર્મ-ભવાત્ પુનર્ ભવમ્ આલમ્બાનસ્ય યમ-પુરુષ-ભય-ભીતસ્ય કાલ-રાત્રિ-વશ-ગતસ્ય ચરમ-આશ્વાસ-પ્રશ્વાસેષુ + ઉપરુધ્યમાનેષુ એ કાકિનો * અ-દ્વિતીયસ્ય + અ-સહાયસ્ય + ઇમં લોકં જહતઃ પર-લોકમ્ આક્રામતો મહા-પથં વ્રજતો મહા-કાન્તારં પ્રવિશતો મહા-ગહનં સમવગાહમાનસ્ય મહા-અન્ધ-કારં પ્રતિપદ્યમાનસ્ય મહા-અર્ણવેન + ઉર્જ્યમાનસ્ય કર્મ-વાયુના + આહ્રિયમાણસ્ય + અ-નિમિત્તી-કૃતાં દિશં ગચ્છતો ન + અન્યત્ ત્રાણં ન + અન્યચ્ * છરણં ન + અન્યત્ પરાયણમ્ ઋતે ધર્માત્ । ધર્મો હિ મહા-રાજ તસ્મિન્ સમયે ત્રાણં લયનં શરણં પરાયણં ભવતિ । તદ્ યથા શીત-આર્ત્તસ્ય + અગ્નિ-પ્રતાપઃ । અગ્નિમ્ અપગતસ્ય + અ-નિર્વાપણં । ઉષ્ણ-આર્ત્તસ્ય શૈત્યં । અધ્વાનં પ્રતિપન્નસ્ય શીતલં છાયા-ઉપવનં । પિપાસિતસ્ય શીતલ-જલં । બુભુક્ષિતસ્ય વા પ્રણીતમ્ અન્નં । વ્યાધિતસ્ય વૈદ્ય-ઓષધિ-પરિચારકાઃ । ભય-ભીતસ્ય બલવન્તઃ સહાયાઃ । સાધવઃ પ્રતિ-શરણા ભવન્તિ । એવમ્ એવ મહા-રાજ વિદ્ધસ્ય મૃત્યુ-શલ્યેન + અપગત-મદસ્ય + અ-ત્રાણસ્ય + અ-શરણસ્ય + અ-પરાયણસ્ય ન + અન્યત્ ત્રાણં ન + અન્યત્ પરાયણમ્ અન્યત્ર ધર્માત્ । તસ્માત્ તર્હિ તે મહા-રાજ + અ-નિત્યતા-અનુદર્શિના ભવિતવ્યં ક્ષય-વ્યય-અનુદર્શિના ભવિતવ્યં મરણ-ભય-ભીતેન । ધર્મેણ + એવ તે મહા-રાજ રાજ્યં કારયિતવ્યં ન + અ-ધર્મેણ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અસ્ય + અપિ તે મહા-રાજ + આત્મ-ભાવસ્ય + એવં સુ-ચિરમ્ અપિ પરિરક્ષિતસ્ય સુ-ચિરમ્ અપિ શુચિના પ્રણીતેન ખાદનીય-ભોજનીય-આસ્વાદનીયેન સંતર્પિતસ્ય સંપ્રવારિતસ્ય । ક્ષુત-પિપાસા-પરિગતસ્ય કાલ-ક્રિયા ભવિષ્યતિ । એવં કાશિ-કૌશેય-દૂકૂલ-પત્ત્ર-ઊર્ણા-ક્ષૌમ-આદિભિર્ વસ્ત્ર-વિશેષૈર્ આચ્છાદિતસ્ય ચરમ-શયન-અવસ્થિતસ્ય વિવિધ-સ્વેદ-અમ્બુ-ક્લિન્ન-મલિન-વસન-આવૃતસ્ય કાલ-ક્રિયા ભવિષ્યતિ । એવમ્ અપિ તે મહા-રાજ સ્નાન-અનુલેપન-વાસ-ધૂપ-પુષ્પ-સુરભિ-ગન્ધસ્ય + આત્મ-ભાવસ્ય ન ચિરેણ દુર્-ગન્ધતા ભવિષ્યતિ । એવં સ્ત્ર્ય્--આગાર-મધ્ય-ગતસ્ય + અપિ તે સ્ત્રી-ગણ-પરિવૃતસ્ય નાના-વાદ્ય-ગીત-તૂર્ય-નાદ્યૈર્ ઉપગીયમાનસ્ય સુ-મનસઃ ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતો મરણ-ભય-ભીતસ્ય + અતીવ દુષ્ખ-દૌર્મનસ્યાભ્યાં કાલ-ક્રિયા ભવિષ્યતિ । એવમ્ અપિ તે મહા-રાજ ગૃહેષુ + ઉપલેપન-ઉપલિપ્તેષુ સુ-સ્થાપિત-અર્ગલેષુ સુ-પિહિત-વાત-આયનેષુ બહુ-ગન્ધ-ધૂપ-પુષ્પ-તૈલ-વર્તિ-પ્રજ્વાલિતેષ્વ્ આસક્ત-પટ્ટ-દામ-કલાપેષુ મુક્ત-કુસુમ-અવકીર્ણેષુ ગન્ધ-ઘટિકા-નિર્ધૂપિતેષુ અ-ન્યસ્ત-પાદ-પીઠ-પટિકા-આસ્તરણ-ગોણિકા-આસ્તરણ-કાચ-લિન્દિક-પ્રાવરણ-સ-અન્તર-ઉછદ-પટિકા-ઉભય-કૃત-ઉપધાનેષુ પર્યઙ્કેષુ શયિત્વા । પુનશ્ ચ શૃગાલ-કાક-ગૃધ્ર-મૃતક-ડેવર-માંસ-અસ્થિ-કેશ-રુધિર-વશ-આકુલે પરમ-બીભત્સે શ્મશાને ગત-ચેષ્ટસ્ય + આત્મ-ભાવઃ પૃથિવ્યામ્ અ-વશઃ શેષ્યતે । એવમ્ અપિ તે મહા-રાજ ગજ-સ્કન્ધ-અશ્વ-પૃષ્ઠ-રથ-અભિરૂઢસ્ય શઙ્ખ-પટહેષ્વ્ આહન્યમાનેષુ છત્રેણ ધાર્યમાણેન બાલ-વ્યજનેન વીજયમાનસ્ય + અન્-એક-હસ્ત્ય્-અશ્વ-રથ-પદાતિભિર્ અનુયાતસ્ય + અઞ્જલિ-શત-સહસ્રૈર્ નમસ્-ક્રિયમાણસ્ય । નિર્ગમનમ્ અનુભૂય ન ચિરાન્ નિશ્-ચેષ્ટસ્ય મૃત-શયન-અભિરૂઢસ્ય ચતુર્ભિઃ પુરુષૈર્ ઉત્ક્ષિપ્તસ્ય દક્ષિણેન નગર-દ્વારેણ નિર્ણીતસ્ય માતા-પિતૃ-ભ્રાતૃ-ભગિની-ભાર્યા-પુત્ર-દુહિતૃ-વયસ્ય-દાસી-દાસ-કર્મ-કર-પૌરુષેયૈઃ શોક-ગત-હૃદયૈર્ વિક્ષિપ્ત-કેશૈર્ ઉત્ક્ષિપ્ત-ભુજૈઃ સ-ઉરસ્-તાડં પરમ-કરુણં । હા પુત્ર હા નાથ હા તાત હા સ્વામિન્ન્ ઇત્ય્ આક્રન્દમાનૈઃ પૌર-જાનપદૈઃ સ-પરિભાવ-દૃશ્યમાનસ્ય શ્મશાનં નીતસ્ય પુનઃ કાક-ગૃધ્ર-શ્વ-શૃગાલ-આદિભિર્ ભક્ષિતસ્ય તાન્ય્ અસ્થીન્ય્ અગ્નિના વા દગ્ધાનિ પૃથિવ્યાં વા નિખાનિતાનિ અદ્ભિર્ વા ક્લિન્નાનિ વાત-આતાપ-વર્ષૈર્ વા ચૂર્ણી-કૃતાનિ દિગ્-વિ-દિક્ષુ પ્રક્ષિપ્તાનિ તત્ર + એવ પૂત-ભવમ્ આયાસ્યન્તિ । એવમ્ અ-નિત્યાઃ સર્વ-સંસ્કારા એવમ્ અ-ધ્રુવા ઇતિ વિસ્તરઃ ॥

તત્ર ક્લેશાઃ પ્રાધાન્યેન રાગ-દ્વેષ-મોહા યસ્ય + એષામ્ એકતરસ્ય તાવત્ પ્રતિ-પક્ષમ્ આદૌ ભાવયેત્ તન્-નિદાનં ચ વર્જયેત્ ॥
તત્ર + આર્ય-રત્ન-મેઘે તાવદ્ આહ । સ રાગસ્ય પ્રતિ-પક્ષં ભજતે । રાગ-ઉત્પત્તિ-પ્રત્યયાંશ્ ચ વર્જયતિ । કતમશ્ ચ સ રાગસ્ય પ્રતિ-પક્ષઃ । કતમે ચ તે રાગ-ઉત્પત્તિ-પ્રત્યયાઃ । અ-શુભા-ભાવના + અ-રાગસ્ય પ્રતિ-પક્ષઃ । જન-પદ-કલ્યાણી-રાગ-ઉત્પત્તિ-પ્રત્યયઃ । કતમા ચ સા + અ-શુભા-ભાવના । યદ્ ઉત સન્ત્ય્ અસ્મિન્ કાયે કેશા રોમાણિ નખા દન્તા રજો મલં ત્વક્ માંસ-અસ્થિ સ્નાયુઃ શિરા વૃક્કા હૃદયં પ્લીહકઃ ક્લોમકઃ । અન્ત્રાણ્ય્ અન્ત્ર-ગુણ આમ-આશયઃ પક્વ-આશયઃ । ઔદર્યકં યકૃત્ પુરીષમ્ અશ્રુ સ્વેદઃ ખેટઃ સિઙ્ઘાણકં વસા લસિકા મજ્જા મેદઃ પિત્તં શ્લેશ્મા પૂયં શોણિતં મસ્તકં મસ્તક-લુઙ્ગં પ્રસ્રાવઃ । એષુ ચ વસ્તુષુ બોધિ-સત્વ ઉપપરીક્ષણ-જાતીયો ભવતિ । તસ્ય + એવમ્ ઉપપરીક્ષમાણસ્ય + એવં ભવતિ । યો * અપિ તાવત્ સ્યાદ્ બાલો મૂઢઃ અ-ભવ્યો * અ-કુશલઃ સો * અપિ તાવદ્ એતાનિ વસ્તૂનિ જ્ઞાત્વા રાગ-ચિત્તં ન + ઉત્પાદયેત્ । પ્રાગ્ એવ સ-પ્રજ્ઞ-જાતીયઃ । એવં હિ બોધિ-સત્વો * અ-શુભા-ભાવના-બહુલો ભવતિ + ઇતિ ॥
ભગવત્યામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । પુનર્ અ-પરં સુભૂતે બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમમ્ એવં કાયં યથા-ભૂતં પ્રજાનાતિ । તદ્ યથા + અપિ નામ સુભૂતે ગો-ઘાતકો વા ગો-ઘાતક-અન્તે-વાસી વા ગાં હત્વા તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ ચત્વારિ ફલકાનિ કૃત્વા પ્રત્યવેક્ષતે સ્થિતો * અથ-વા નિષણ્ણઃ । એવમ્ એવ સુભૂતે બોધિ-સત્વઃ પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમમ્ એવ કાયં ધાતુશો યથા-ભૂતં પ્રજાનાતિ । અસ્ત્ય્ અસ્મિન્ કાયે પૃથિવી-ધાતુર્ અબ્-ધાતુર્ અપિ તેજો-ધાતુર્ અપિ વાયુ-ધાતુર્ અપિ + ઇતિ । પે ॥
પુનર્ અપ્ય્ આહ । તદ્ યથા + અપિ સુભૂતે કર્ષકસ્ય મૂતોડી પૂર્ણા નાના-ધાન્યાનાં શાલીનાં વ્રીહીણાં તિલાનાં તણ્ડુલાનાં મુદ્રાનાં માષાણાં યવાનાં ગો-ધૂમાનાં મશૂરાણાં સર્ષપાણાં ।તાન્ એતાન્ ચક્ષુષ્માન્ પુરુષઃ પ્રત્યવેક્ષમાણઃ । એવં-જાતીયાદ્ અયં શાલિર્ અયં વ્રીહિર્ અમી તિલા અમી તણ્ડુલા અમી મુદ્રા અમી માષા યવા અમી ગો-ધૂમા અમી મશૂરા અમી સર્ષપા ઇતિ ॥
એવમ્ એવ બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં ચરન્ન્ ઇમમ્ એવ કાયમ્ ઊર્દ્ધ્વં પાદ-તલાદ્ અધઃ કેશ-મસ્તક-નખ-રોમ-ત્વક્ રોમ-પર્યન્તં પૂર્ણં નાના-પ્રકારસ્ય + અ-શુચેર્ યથા-ભૂતં પ્રત્યવેક્ષતે । સન્ત્ય્ અસ્મિન્ કાયે કેશા રોમાણિ નખા યાવન્ મસ્તકં મસ્તક-લુઙ્ગમ્ અક્ષિ-ગૂથં કર્ણ-ગૂથમ્ ઇતિ ॥ પે ॥
પુનર્ અ-પરં સુભૂતે બોધિ-સત્વઃ શ્મશાન-ગતઃ પશ્યતિ નાના-રૂપાણિ મૃત-શરીરાણિ શ્મશાને * અપવિદ્ધાનિ શવ-શયને ઉજ્ઝિતાનિ એક-અહ-મૃતાનિ વા દ્વ્ય્-અહ-મૃતાનિ વા ત્ર્ય્-અહ-મૃતાનિ વા ચતુર્-અહ-મૃતાનિ વા પઞ્ચ-અહ-મૃતાનિ વા વ્યાધ્માતકાનિ વિનીલકાનિ વિપૂયકાનિ વિપઠ્યકાનિ । સ ઇમમ્ એવ કાયં તત્ર + ઉપસંહરતિ । અયમ્ અપિ કાય એવં-ધર્મા એવં-સ્વ-ભાવઃ । એતાં ધર્મતામ્ અ-વ્યતિવૃત્તએ ઇતિ ॥
એવં હિ સુભૂતે બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં ચરન્ બહિર્-ધા કાયે કાય-અનુદર્શી વિહરતિ ॥ પે ॥
પુનર્ અ-પરં યદા મૃત-શરીરાણિ શ્મશાને ઉત્સૃષ્ટાનિ પશ્યતિ । ષડ્-રાત્ર-મૃતાનિ કાકૈર્ વા ખાદ્યમાનાનિ કુરરૈર્ વા ગૃધ્રૈર્ વા શ્વભિર્ વા શૃગાલૈર્ વા તતો * અન્યૈર્ વા નાના-વિધૈઃ પ્રાણક-જાતૈઃ ખાદ્યમાનાનિ સ ઇમમ્ એવ કાયં તત્ર + ઉપસંહરતિ । અયમ્ અપિ કાય એવં-ધર્મા એવં-સ્વ-ભાવઃ । એતાં ધર્મતાં ન વ્યતિવૃત્તએ ઇતિ ॥
પુનર્ અ-પરં યદા મૃત-શરીરાણિ પશ્યતિ શ્મશાને ઉત્સૃષ્ટાનિ વિખાદિતાન્ય્ અ-શુચીનિ દુર્-ગન્ધાનિ । સ ઇમમ્ એવ કાયં તત્ર + ઉપસંહરતિ + ઇતિ પૂર્વ-વત્ ॥ પે ॥
પુનર્ અ-પરં યદા પશ્યતિ મૃત-શરીરાણિ શિવ-પથિકાયામ્ અસ્થિ-સંકલિકાં માંસ-શોણિત-મ્રક્ષિતાં સ્નાયુ-વિનિબદ્ધાં ।સ તત્ર + ઇમમ્ એવ કાયમ્ ઇતિ પૂર્વ-વત્ ॥
પુનર્ અ-પરં યદા મૃત-શરીરાણિ પશ્યતિ શિવ-પથિકાયામ્ અસ્થિ-સંકલી-ભૂતાનિ અપગત-માંસ-શોણિત-સ્નાયુ-બન્ધનાનિ । સ ઇમમ્ એવ કાયમ્ ઇતિ પૂર્વ-વત્ ॥
પુનર્ અ-પરં યદા પશ્યતિ શિવ-પથિકાયામ્ અસ્થીનિ દિગ્-વિ-દિક્ષુ ક્ષિપ્તાનિ । યદ્ ઉત + અન્યેન પાદ-અસ્થીનિ । અન્યેન જઙ્ઘ-અસ્થીનિ । અન્યેન ચ + ઊર્વ્-અસ્થીનિ । અન્યેન શ્રોણિ-કટાહકં । અન્યેન પૃષ્ઠ-વંશમ્ અન્યેન પાર્શ્વક-અસ્થીનિ । અન્યેન ગ્રીવ-અસ્થીનિ । અન્યેન બાહ્વ્-અસ્થીનિ । સ ઇમમ્ એવ કાયમ્ ઉપસંહરતિ + ઇતિ પૂર્વ-વત્ ॥ પે ॥
પુનર્ અ-પરં યદા પશ્યતિ શિવ-પથિકાયામ્ અસ્થીન્ય્ અન્-એક-વાર્ષિકાણિ વાત-અનુપરિશોષિતાનિ શઙ્ખ-સન્નિભાનિ । ઇમમ્ એવ કાયં તત્ર + ઉપસંહરતિ + ઇતિ પૂર્વ-વત્ । અયમ્ અપિ કાય એવં-ધર્મા એવં-સ્વ-ભાવ એતાં ધર્મતાં ન વ્યતિવૃત્તએ ઇતિ ॥
પુનર્ અ-પરં સુભૂતે બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં ચરન્ યદા પશ્યતિ શિવ-પથિકાયામ્ અસ્થીન્ય્ અન્-એક-વાર્ષિકાણિ તિરો-ભૂતાનિ નીલાનિ કપોત-વર્ણાનિ પૂતીનિ ચૂર્ણક-જાતાનિ પૃથિવ્યાં પાંસુના અ-સમ-સમી-ભૂતાનિ સ ઇમમ્ એવ કાયં તત્ર + ઉપસંહરતિ અયમ્ અપિ કાય એવં-ધર્મા એવં-સ્વ-ભાવઃ । એતાં ધર્મતાં ન વ્યતિવૃત્તએ ઇતિ ॥
એષ તાવત્ સમાસતો રાગસ્ય સમુદાચાર-પ્રતિ-પક્ષઃ । દ્વેષસ્ય મૈત્રી પ્રતિ-પક્ષઃ । અ-પ્રિય-સત્વ-અ-દર્શનં ચ । તેન વા સહ ભોજન-આદ્ય્-એક-અર્થતયા + અ-પ્રીત્ય્-ઉત્પાદનં તત્ર પર-સુખસ્ય + આશંસા પ્રાર્થના તૃષ્ણા + અભિનન્દનં મૈત્રી । કામ-રાગ-પ્રત્ય્-ઉપકાર-હેતુભ્યામ્ અ-ક્લિષ્ટઃ સ્નેહ ઇત્ય્ અર્થઃ ॥
સા ત્રિ-વિધા + આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે * અભિહિતા । સત્વ-આરમ્બણા મૈત્રી પ્રથમ-ચિત્ત-ઉત્પાદિકાનાં બોધિ-સત્વાનાં । ધર્મ-આરમ્બણા ચર્યા-પ્રતિપન્નાનાં બોધિ-સત્વાનાં । અન્-આરમ્બણા મૈત્રી અન્-ઉત્પત્તિક-ધર્મ-ક્ષાન્તિ-પ્રતિલબ્ધાનાં બોધિ-સત્વાનામ્ ઇતિ ॥
પુનર્ બુદ્ધ-આરમ્બણા બોધિ-સત્વ-આરમ્બણા શ્રાવક-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-આરમ્બણા સત્વ-આરમ્બણા ચ । તત્ર સત્વ-આરમ્બણાયાઃ પૂર્વં પ્રિયે સત્વે હિત-સુખ-ઉપસંહારાન્ ન ધ્યાનમ્ અભ્યસ્ય । તત્-સમે મૈત્રીમ્ ઉપસંહરેત્ । તતઃ પરિચિતેષુ । તત ઉદાસીનેષુ । તતઃ સમીપ-વાસિષુ । તતઃ સ્વ-ગ્રામ-વાસિષુ । એવં પર-ગ્રામે ચ । એવં યાવદ્ એકાં દિશમ્ અધિમુચ્ય સ્ફરિત્વા + ઉપસંપદ્ય વિહરતિ । એવં દશસુ દિક્ષુ । બુદ્ધ-આદ્ય્-આરમ્બણાયાસ્ ત્વ્ અયં પ્રયાસો ન + અસ્તિ ॥

સા ચ વજ્ર-ધ્વજ-પરિણામનાયામ્ ઉક્તા । સ બોધિ-સત્વ-ચર્યાયાં ચરન્ યાવન્તિ કાનિ-ચિદ્ દૃશ્યન્તે રૂપાણિ મનો-જ્ઞાનિ વા પ્રતિ-કૂલાનિ વા । એવં શબ્દા ગન્ધા રસા સ્પ્રષ્ટવ્યા ધર્મા મનો-જ્ઞા વા પ્રતિ-કૂલા વા । અન્-અવદ્યા વિશુદ્ધાઃ કલ્યાણ-ઉદાર-પ્રભાસ્વરા વા યેન સૌમનસ્યં જાયતે । સુખમ્ અવક્રામતિ । પ્રસાદો જાયતે । પ્રીતિઃ સંભવતિ । પ્રામોદ્યં સંતિષ્ઠતે । હર્ષઃ પ્રાદુર્-ભવતિ । દૌર્મનસ્યં નિવર્તતે । ચિત્ત-કલ્યતા પ્રાદુર્-ભવતિ । ચિત્તં કર્મણ્યં ભવતિ । આશયો મૃદુ-ભવતિ । ઇન્દ્રિયાણિ પ્રહ્લાદં ગચ્છન્તિ । સતત-સુખં સંવેદયમાન એવં પરિણામયતિ । સર્વ-બુદ્ધાનામ્ એતયા પરિણામનયા ભૂયસ્યા માત્રયા તે બુદ્ધા ભગવન્તો * અ-ચિન્ત્યેન બુદ્ધ-વિહાર-સુખેન સમન્વાગતા ભવન્ત્વ્ અ-તુલ્યેન બુદ્ધ-સમાધિ-સુખેન સુ-સંગૃહીતા ભવન્ત્વ્ અન્-અન્ત-સુખેન ભૂયસ્યા માત્રયા + ઉપસ્તબ્ધા ભવન્તુ । અ-પ્રમાણેન બુદ્ધ-વિમોક્ષ-સુખેન સમન્વાગતા ભવન્તુ । અ-પ્રમેયેણ બુદ્ધ-પ્રાતિહાર્ય-સુખેન સુ-સંગૃહીતા ભવન્તુ । અ-ચિન્ત્યેન બુદ્ધ-અ-સંગ-વિહાર-સુખેન સુ-પરિગૃહીતા ભવન્તુ । દુર્-આસદેન બુદ્ધ-વૃષભિત-સુખેન + અભિછન્ના ભવન્તુ । અ-પ્રમેયેણ બુદ્ધ-બલ-સુખેન + આત્યન્ત-સુખિતા ભવન્તુ । સર્વ-વેદિત-શાન્તેન + અન્-ઉત્પત્તિ-સુખેન + અધિકાર-સુખા ભવન્તુ । અ-સંગ-વિહાર-સતત-સમાહિતેન તથા-ગત-સુખેન + અ-દ્વય-સમુદાચારેણ + અ-વિકોપિત-સુખા ભવન્તુ ॥
એવં બોધિ-સત્વસ્ તત્-કુશલ-મૂલં તથા-ગતેષુ પરિણમય્ય બોધિ-સત્વેષુ પરિણમયતિ । યદ્ ઇદમ્ અ-પરિપૂર્ણાનામ્ અભિપ્રાયાણાં પરિપૂર્ણાય પરિણમયતિ । અ-પરિશુદ્ધાનાં સર્વ-જ્ઞતા-અધ્યાશયાનાં પરિશુદ્ધયે । અ-પરિનિષ્પન્નાનાં સર્વ-પારમિતાનાં પરિનિષ્પત્તયે । વજ્ર-ઉપમસ્ય બોધિ-ચિત્ત-ઉત્પાદસ્ય + અધિષ્ઠાનાય । અ-નિવર્ત્યસ્ય સર્વ-જ્ઞતા-સંનાહસ્ય + અ-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધયે । બોધિ-સત્વાનાં કુશલ-મૂલાનાં માર્ગણતાયૈ । સર્વ-જગત્-સમતા-સ્થિતસ્ય મહા-પ્રણિધાનસ્ય પરિપૂરયે । સર્વ-બોધિ-સત્વ-વિહારાણામ્ અધિગમાય । સર્વ-બોધિ-સત્વ-ઇન્દ્રિયાણાં તીક્ષ્ણ-અભિજ્ઞતાયૈ । સર્વ-બોધિ-સત્વ-કુશલ-મૂલાનાં સર્વ-જ્ઞતા-સ્પર્શનતાયૈ ॥
સ એવં તત્-કુશલ-મૂલં બોધિ-સત્વાનામ્ અર્થાય પરિણમય્ય બુદ્ધ-શાસન-અવચરેષુ સર્વ-શ્રાવક-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધેષુ તત્-કુશલ-મૂલમ્ એવં પરિણામયતિ । તે કે-ચિત્ સત્વા એક-અચ્છટ-અ-સંહાત-માત્રમ્ અપિ બુદ્ધ-શબ્દં સૃણ્વતિ । ધર્મ-શબ્દં વા + આર્ય-સંઘ-પર્યુપાસનં વા કુર્વન્તિ તેષાં તત્-કુશલ-મૂલમ્ અન્-ઉત્તરાયૈ સમ્યક્-સંબોધયે પરિણામયતિ બુદ્ધ-અનુસ્મૃતિ-પરિપૂર્યૈ પરિણામયતિ । ધર્મ-અનુસ્મૃતિ-પ્રયોગતાયૈ પરિણામયતિ । આર્ય-સંઘ-ગૌરવાય પરિણામયતિ । અ-ચિર-હિત-બુદ્ધ-દર્શનતાયૈ પરિણામયતિ । ચિત્ત-પરિશુદ્ધયે પરિણામયતિ । બુદ્ધ-ધર્મ-પ્રતિવેધાય પરિણામયતિ । અ-પ્રમેય-ગુણ-પ્રતિપત્તયે પરિણામયતિ । સર્વ-અભિજ્ઞા-કુશલ-પરિશુદ્ધયે પરિણામયતિ । ધર્મ-વિ-મતિ-વિનિવર્તનાય પરિણામયતિ । યથા બુદ્ધ-શાસન-અવચરેષુ પરિણામયતિ । શ્રાવક-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધેષુ ચ તથા બોધિ-સત્વઃ સર્વ-સત્વેષુ તત્-કુશલ-મૂલં પરિણામયતિ ॥
યદ્ ઇદં નૈરયિક-માર્ગ-વિનિવર્તનાય પરિણામયતિ । તિર્યગ્-યોનિ-વ્યવચ્છેદાય પરિણામયતિ । યમ-લોક-ઉપચ્છેદ-સુખાય પરિણામયતિ । નિર્-અવશેષ-સર્વ-અપાય-ગત્ય્-ઉપપત્તિ-વ્યવચ્છેદાય પરિણામયતિ ॥
તેષાં ચ સર્વ-સત્વાનામ્ અન્-ઉત્તર-બોધિ-છન્દ-વિવર્ધનતાયૈ પરિણામયતિ । અધ્યાશય-સર્વ-જ્ઞતા-ચિત્ત-લાભાય પરિણામયતિ । સર્વ-બુદ્ધ-ધર્મ-અ-પ્રતિક્ષેપાય પરિણામયતિ । અત્ય્-અન્ત-સુખ-સર્વ-જ્ઞતા-ભૂમિ-સંવર્તનાય પરિણામયતિ । અત્ય્-અન્ત-સર્વ-સત્વ-વિશુદ્ધયે પરિણામયતિ । સર્વ-સત્વાનામ્ અન્-અન્ત-જ્ઞાન-અધિગમાય પરિણામયતિ । પે ॥
તસ્ય યત્ કિઞ્-ચિચ્ ચીવર-પિણ્ડ-પાત-શયન-આસન-ગ્લાન-પ્રત્યય-ભૈષજ્ય-ગમન-આગમન-શરીર-ઉપસ્થાન-નિષદ્ય-આદિ-નિષેવણ-આયતનાનાં પ્રવર્તન-કર્મ ઈર્યા-પથ-અધિષ્ઠાનમ્ ઈર્યા-પથસ્ય + અ-વિકોપનં કાય-કર્મ વાક્-કર્મ મનસ્-કર્મ સ-ચુરિતં ષણ્ણામ્ ઇન્દ્રિયાણાં સંવરઃ સ્વ-શરીર-આછાદન-મર્દન-સ્નાન-કર્મ । અશિત-પીત-ખાદિતં સંમિઞ્જિત-પ્રસારિત-અવલોકિત-વિલોકિત-સુપ્ત-જાગરિત-સ્વ-શરીર-ગત-ઉપસ્થાનં સર્વમ્ એતદ્ બોધિ-સત્વસ્ય સર્વ-જ્ઞતા-આલમ્બન-પ્રયુક્તસ્ય ન કિઞ્-ચિદ્ અ-પરિણામિતં સર્વ-જ્ઞતાયાં સર્વ-સત્વ-હિત-સુખ-ચિત્તસ્ય ॥ પે ॥
સર્વ-જગત્-પરિત્રાણ-મનસો નિત્ય-ઉદ્યુક્ત-કુશલ-મૂલસ્ય મદ-પ્રમાદ-વ્યતિવૃત્તસ્ય ॥ પે ॥
સર્વ-ક્લેશ-પરાઙ્-મુખસ્ય સર્વ-બોધિ-સત્વ-અનુશિક્ષણ-ચેતસઃ સર્વ-જ્ઞતા-માર્ગ-અ-પ્રતિહતસ્ય જ્ઞાન-ભૂમિ-નિષેવણસ્ય પણ્ડિત-સંવાસ-અભિરતસ્ય । પે ॥
મધુ-કર ઇવ કુશલ-મૂલ-સંભરણસ્ય સર્વ-જગદ્-ઉચ્ચલિત-સન્તાનસ્ય + અન્-અભિનિવિષ્ટ-સર્વ-સંસ્કારસ્ય । પે ॥
અન્તશઃ શ્વસ્વ્ અપિ તદ્ અન્યેષ્વ્ અપિ તિર્યગ્-યોનિ-ગતેષ્વ્ એક-ઓદન-ઉન્મિઞ્જિતમ્ એક-આલોપં વા પરિત્યજતિ । સુ-ગતાવ્ ઉપપત્તિષુ તત્ સર્વં તેષામ્ એવ હિતાય તેષામ્ એવ પરિમોચનાય પરિણામયતિ । તસ્યાસ્ તિર્યગ્-યોનેસ્ તસ્માદ્ દુષ્ખ-આર્ણવાત્ તસ્માદ્ દુષ્ખ-ઉપાદાનાત્ તસ્માદ્ દુષ્ખ-સ્કન્ધાત્ તસ્માદ્ દુષ્ખા-વેદનાયાઃ । તસ્માદ્ દુષ્ખ-ઉપચયાત્ તસ્માદ્ દુષ્ખ-અભિસંસ્કારાત્ તસ્માદ્ દુષ્ખ-નિદાનાત્ તતો દુષ્ખ-મૂલાત્ તસ્માદ્ દુષ્ખ-આયતનાત્ તેષાં સત્વાનાં વિનિવર્તનાય પરિણામયતિ તદ્-આરમ્બણેન ચ સર્વ-સત્વ-આરમ્બણી-કરોતિ મનસિ-કરોતિ । તત્ર કુશલ-મૂલે પૂર્વઙ્-ગમી-કરોતિ । યદ્ ઇદં સર્વ-જ્ઞતાયાં પરિણામયતિ । બોધિ-ચિત્ત-ઉત્પાદેન પ્રતિગૃહ્ણાતિ । તત્ર કુશલ-મૂલમ્ ઉપનયતિ । સંસાર-કાન્તારાદ્ વિનિવર્તયતિ । અન્-આવરણેન બુદ્ધ-સુખેન + અભિમુખી-કરોતિ । સંસાર-સાગરાદ્ ઉન્મજ્જયતિ । બુદ્ધ-ધર્મ-પ્રયુક્તાય મૈત્ર્યા સ્ફરતિ + ઇત્ય્ આદિ ॥
ઇમાશ્ ચ સુવર્ણ-ભાસ-ઉક્તા મૈત્રી-કરુણા-ગર્ભા ગાથાઃ સર્વા આદરતઃ સમન્વાહૃત્ય ભાવયિતવ્યા અન્તશો વચસા + અપિ ॥
સુવર્ણ-ભાસ-ઉત્તમ-દુન્દુભેન શામ્યન્તુ દુષ્ખાસ્ ત્રિ-સહસ્ર-લોકે । અપાય-દુષ્ખા યમ-લોક-દુષ્ખા દારિદ્ર્ય-દુષ્ખાશ્ ચ ઇહ ત્રિ-લોકે ॥
અનેન ચ + ઉ દુન્દુભિ-ઘોષ-નાદિના શામ્યન્તુ સર્વ-વ્યસનાનિ લોકે । ભવન્તુ સત્વા હ્ય્ અ-ભય-આહતા તથા યથા + અ-ભયાઃ શાન્ત-ભયાઃ મુનિ-ઇન્દ્રાઃ ॥

યથા + એવ સર્વ-આર્ય-ગુણ-ઉપપન્નાઃ સંસાર-સર્વ-જ્ઞ-મહા-સમુદ્રાઃ । તથા + એવ ભોન્તૂ ગુણ-સાગરાઃ પ્રજાઃ સમાધિ-બોધ્ય્-અઙ્ગ-ગુણૈર્ ઉપેતાઃ ॥
અનેન ચ + ઉ દુન્દુભિ-ઘોષ-નાદિના ભવન્તુ બ્રહ્મ-સ્વર સર્વ-સત્વાઃ । સ્પૃશન્તુ બુદ્ધત્વ-વર-અગ્ર-બોધિં પ્રવર્તયન્તૂ શુભ-ધર્મ-ચક્રમ્ ॥
તિષ્ઠન્તુ કલ્પાનિ અ-ચિન્તિયાનિ દેશેન્તુ ધર્મં જગતો હિતાય । હનન્તુ ક્લેશાન્ વિધમન્તુ દુષ્ખાન્ સમેન્તુ રાગં તથ દોષ મોહમ્ ॥
યે સત્વ તિષ્ઠન્તિ અપાય-ભૂમૌ આદીપ્ત-સંપ્રજ્વલિત-અસ્થિ-ગાત્રાઃ । શૃણ્વન્તુ તે દુન્દુભિ-સંપ્રવાદિતં નમો * અસ્તુ બુદ્ધાય ભણન્તુ વાચમ્ ॥
જાતિ-સ્મરાઃ સત્વા ભવન્તુ સર્વે જાતી-શતં જાતિ-સહસ્ર-કોટ્યઃ । અનુસ્મરન્તૂ સતતં મુનિ-ઇન્દ્રાન્ શૃણ્વન્તુ તેષાં વચનં હ્ય્ ઉદારં ॥
અનેન ચ + ઉ દુન્દુભિ-ઘોષ-નાદિના લભન્તુ બુદ્ધેહિ સમાગમં સદા । વિવર્જયન્તૂ ખલુ પાપ-કર્મ ચરન્તુ કુશલાનિ શુભ-ક્રિયાણિ ॥
સર્વત્ર ક્ષેત્રેષુ ચ સર્વ-પ્રાણિનાં સર્વે ચ દુષ્ખાઃ પ્રશમન્તુ લોકે । યે સત્વ વિ-કલ-ઇન્દ્રિય અઙ્ગ-હીનાઃ તે સર્વિ સ-કલ-ઇન્દ્રિય ભોન્તુ સાંપ્રતમ્ ॥
યે વ્યાધિતા દુર્-બલ-ક્ષીણ-ગાત્રા નિસ્-ત્રાણ-ભૂતાઃ શયિતા દિશાસુ । તે સર્વિ મુચ્યન્તુ ચ વ્યાધિતો લઘુ લભન્તુ ચ + આરોગ્ય બલ-ઇન્દ્રિયાણિ ॥
યે રાજ-ચૌર-ભટ તર્જિત વધ્ય-પ્રાપ્તા નાના-વિધૈર્ ભય-શતૈર્ વ્યસન-ઉપપન્નાઃ । તે સર્વિ સત્વ વ્યસન-આગત-દુષ્ખિતા હિ મુચ્યન્તુ તૈર્ ભય-શતૈઃ પરમૈઃ સુ-ઘોરૈઃ ॥
યે તાડિતા બન્ધન-બદ્ધ-પીડિતા વિવિધેષુ વ્યસનેષુ ચ સંસ્થિતાહિ । અન્-એક આયાસ-સહસ્ર આકુલા વિચિત્ર-ભય-દારુણ-શોક-પ્રાપ્તાઃ ॥
તે સર્વિ મુચ્યન્ત્વ્ ઇહ બન્ધનેભ્યઃ સંતાડિતા મુચ્યિષુ તાડનેભ્યઃ । વધ્યાશ્ ચ સંયુજ્યિષુ જીવિતેન વ્યસન-આગતા નિર્-ભય ભોન્તુ સર્વે ॥
યે સત્વ ક્ષુત્-તર્ષ-પિપાસ-પીડિતા લભન્તુ તે ભોજન-પાન-ચિત્રમ્ । અન્ધાશ્ ચ પશ્યન્તુ વિચિત્ર-રૂપાં બધિરાશ્ ચ શૃણ્વન્તુ મનો-જ્ઞ-ઘોષાન્ ॥
નગ્નાશ્ ચ વસ્ત્રાણિ લભન્તુ ચિત્રાં દરિદ્ર-સત્વાશ્ ચ નિધિં લભન્તુ । પ્રભૂત-ધન-ધાન્ય-વિચિત્ર-રત્નૈઃ સર્વે ચ સત્વાઃ સુખિનો ભવન્તુ ॥
મા કસ્ય-ચિદ્ ભાવતુ દુષ્ખ-વેદનાઃ સૌખ્ય-અન્વિતાઃ સત્વ ભવન્તુ સર્વે । અભિરૂપ-પ્રાસાદિક-સૌમ્ય-રૂપા અન્-એક સુખ સંચિત નિત્ય ભોન્તુ ॥
મનસ-અન્ન-પાનાઃ સુ-સમૃદ્ધ-પુણ્યાઃ સહ ચિત્ત-માત્રેણ ભવન્તુ તેષાં । વીણા મૃદઙ્ગાઃ પણવાઃ સુ-ઘોષકાઃ ઉત્સા સરાઃ પુષ્કરિણી તડાગાઃ ॥
સુવર્ણ-પદ્મ-ઉત્પલ-પદ્મિનીશ્ ચ સહ ચિત્ત-માત્રેણ ભવન્તુ તેષામ્ । ગન્ધં ચ માલ્યં ચ વિલેપનં ચ વાસશ્ ચ ચૂર્ણં કુસુમં વિચિત્રમ્ ॥
ત્રિષ્-કાલ-વૃક્ષેભિ પ્રવર્ષયન્તુ ગૃહ્ણન્તુ તે સત્વ ભવન્તુ હૃષ્ટાઃ । કુર્વન્તુ પૂજાં દશસૂ દિશાસુ અ-ચિન્તિયાં સર્વ-તથા-ગતાનામ્ ॥
સ બોધિ-સત્વાન્ અથ શ્રાવકાણાં ધર્મસ્ય બોધિ પ્રતિસૃષ્ટિ તસ્ય । નીચાં ગતિં સત્વ વિવર્જયન્તુ ભવન્તુ અષ્ટ-અક્ષણ-વીતિ-વૃત્તાઃ ॥
આસાદયન્તૂ જિન-રાજમ્ ઉત્તમં લભન્તુ બુદ્ધેહિ સમાગમં સદા । સર્વા સ્ત્રિયો નિત્ય નરા ભવન્તુ શૂરાશ્ ચ વીરા વિદુ-પણ્ડિતાશ્ ચ ॥
તે સર્વિ બોધાય ચરન્તુ નિત્યં ચરન્તુ તે પારમિતાસુ ષટ્સુ । પશ્યન્તુ બુદ્ધાન્ દશસૂ દિશાસુ રત્ન-દ્રુમ-ઇન્દ્રેષુ સુખ-ઉપવિષ્ટાન્ । વૈડૂર્ય-રત્ન-આસન-સંનિષણ્ણાન્ ધર્માંશ્ ચ શૃણ્વન્તુ પ્રકાશ્યમાનાન્ । ઇતિ ॥
એષા સંક્ષેપતો મૈત્રી ॥
દ્વેષ-સમુદાચાર-પ્રતિ-પક્ષઃ ॥
મોહ-અનુશયસ્ય પ્રતીત્ય-સમુત્પાદ-દર્શનં પ્રતિ-પક્ષઃ ॥
તત્ર પ્રતીત્ય-સમુત્પાદઃ શાલિ-સ્તમ્બ-સૂત્રે * અભિહિતઃ । તત્ર + આધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્ય-સમુત્પાદસ્ય હેતુ-ઉપનિબન્ધઃ કતમઃ । યદ્ ઇદમ્ અ-વિદ્યા-પ્રત્યયાઃ સંસ્કારા યાવજ્ જાતિ-પ્રત્યયં જરા-મરણમ્ ઇતિ । અ-વિદ્યા ચેન્ ન + અભવિષ્યન્ ન + એવ સંસ્કારાઃ પ્રાજ્ઞાસ્યન્ત । એવં યાવદ્ યદિ જાતિર્ ન + અભવિષ્યન્ ન જરા-મરણં પ્રાજ્ઞાસ્યત । અથ સત્યામ્ અ-વિદ્યાયાં સંસ્કારાણામ્ અભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ । એવં યાવજ્ જાત્યાં સત્યાં જરા-મરણસ્ય + અભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ । તત્ર + અ-વિદ્યાયા ન + એવં ભવતિ । અહં સંસ્કારાન્ અભિનિર્વર્તયામિ + ઇતિ । સંસ્કારાણામ્ અપ્ય્ એવં ન ભવતિ । વયમ્ અ-વિદ્યયા + અભિનિર્વૃત્તા ઇતિ । એવં યાવજ્ જાત્યા ન + એવં ભવતિ । અહં જરા-મરણમ્ અભિનિર્વર્તયામિ + ઇતિ । જરા-મરણસ્ય + અપિ ન + એવં ભવતિ । અહં જાત્યા નિર્વૃત્ત ઇતિ ।અથ ચ સત્યામ્ અ-વિદ્યાયાં સંસ્કારાણામ્ અભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્-ભાવઃ । એવં યાવજ્ જાત્યાં સત્યાં જરા-મરણસ્ય + અભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્-ભાવઃ ॥
એવમ્ આધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્ય-સમુત્પાદસ્ય હેતુ-ઉપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
કથમ્ આધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્ય-સમુત્પાદસ્ય પ્રત્યય-ઉપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ । ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાત્ । કતમ્ એષાં ષણ્ણાં ધાતૂનાં સમવાયાત્ । યદ્ ઇદં પૃથિવ્ય્--અપ્-તેજો-વાય્વ્-આકાશ-વિજ્ઞાન-ધાતૂનાં સમવાયાદ્ આધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્ય-સમુત્પાદસ્ય પ્રત્યય-ઉપનિબન્ધો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
તત્ર + આધ્યાત્મિકસ્ય પ્રતીત્ય-સમુત્પાદસ્ય પૃથિવી-ધાતુઃ કતમ ઇતિ । યો * અયં કાયસ્ય સંશ્લેષતઃ કઠિન-ભાવમ્ અભિનિર્વર્તયત્ય્ અયમ્ ઉચ્યતે પૃથિવી-ધાતુઃ । યઃ કાયસ્ય + અનુપરિગ્રહં કૃત્યં કરોતિ અયમ્ ઉચ્યતે * અબ્-ધાતુઃ । યઃ કાયસ્ય + અશિત-પીત-ભક્ષિતં પરિપાચયતિ અયમ્ ઉચ્યતે તેજો-ધાતુઃ । યઃ કાયસ્ય + આશ્વાસ-પ્રશ્વાસ-કૃત્યં કરોત્ય્ અયમ્ ઉચ્યતે વાયુ-ધાતુઃ । યઃ કાયસ્ય + અન્તઃ-સૌષિર્ય-ભાવમ્ અભિનિર્વર્તયત્ય્ અયમ્ ઉચ્યતે આકાશ-ધાતુઃ । યો નામ-રૂપમ્ અભિનિર્વર્તયતિ નડ-કલાપ-યોગેન પઞ્ચ-વિજ્ઞાન-કાય-સંપ્રયુક્તં સ-આસ્રવં ચ મનો-વિજ્ઞાનમ્ અયમ્ ઉચ્યતે વિજ્ઞાન-ધાતુઃ ॥
અ-સત્સુ પ્રત્યયેષુ કાયસ્ય + ઉત્પત્તિર્ ન ભવતિ । યદા + આધ્યાત્મિકઃ પૃથિવી-ધાતુર્ અ-વિકલો ભવત્ય્ એવમ્ અપ્-તેજો-વાય્વ્-આકાશ-વિજ્ઞાન-ધાતવશ્ ચ + અ-વિકલા ભવન્તિ । તતઃ સર્વેષાં સમવાયાત્ કાયસ્ય + ઉત્પત્તિર્ ભવતિ ॥

તત્ર પૃથિવી-ધાતોર્ ન + એવં ભવતિ । અહં કાયસ્ય કઠિન-ભાવમ્ અભિનિર્વર્તયામિ + ઇતિ । અબ્-ધાતોર્ ન + એવં ભવતિ । અહં કાયસ્ય + અનુપરિગ્રહ-કૃત્યં કરોમિ + ઇતિ । તેજો-ધાતોર્ ન + એવં ભવતિ । અહં કાયસ્ય + અશિત-પીત-ખાદિતં પરિપાચયામિ + ઇતિ । વાયુ-ધાતોર્ ન + એવં ભવતિ । અહં કાયસ્ય + આશ્વાસ-પ્રશ્વાસ-કૃત્યં કરોમિ + ઇતિ । આકાશ-ધાતોર્ ન + એવં ભવતિ । અહં કાયસ્ય + અન્તઃ સૌર્ષિર્યં કરોમિ + ઇતિ । વિજ્ઞાન-ધાતોર્ ન + એવં ભવતિ । અહમ્ એભિઃ પ્રત્યયૈર્ જનિત ઇતિ । અથ ચ સત્સ્વ્ એષુ પ્રત્યયેષુ કાયસ્ય + ઉત્પત્તિર્ ભવતિ । તત્ર પૃથિવી-ધાતુર્ ન + આત્મા ન સત્વો ન જીવો ન જન્તુર્ ન મનુ-જો ન માનવો ન સ્ત્રી ન પુમાન્ ન ન-પુંસકં । ન ચ + અહં । ન મમ । ન ચ અપ્ય્ અન્યસ્ય કસ્ય-ચિત્ । એવમ્ અબ્-ધાતુસ્ તેજો-ધાતુર્ વાયુ-ધાતુર્ આકાશ-ધાતુર્ વિજ્ઞાન-ધાતુર્ ન સત્વો ન જીવો ન જન્તુર્ ન મનુ-જો ન માનવો ન સ્ત્રી ન પુમાન્ ન ન-પુંસકં ન ચ + અહં ન મમ ન ચ + અપ્ય્ અન્યસ્ય કસ્ય-ચિત્ ॥
તત્ર + અ-વિદ્યા કતમા । યા એષ્વ્ એવ ષટ્સુ ધાતુષ્વ્ એક-સંજ્ઞા પિણ્ડ-સંજ્ઞા નિત્ય-સંજ્ઞા ધ્રુવ-સંજ્ઞા શાશ્વત-સંજ્ઞા સુખ-સંજ્ઞા આત્મ-સંજ્ઞા સત્વ-જીવ-મનુ-જ-માનવ-સંજ્ઞા । અહં-કાર-મમ-કાર-સંજ્ઞા । એવમ્-આદિ વિવિધમ્ અ-જ્ઞાનમ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે * અ-વિદ્યા + ઇતિ । એવમ્ અ-વિદ્યાયાં સત્યાં વિષયેષુ રાગ-દ્વેષ-મોહાઃ પ્રવર્તન્તે । તત્ર યે રાગ-દ્વેષ-મોહા વિષયેષ્વ્ અમી ઉચ્યન્તે સંસ્કારા ઇતિ । વસ્તુ-પ્રતિ-વિજ્ઞપ્તિર્ વિજ્ઞાનં । વિજ્ઞાન-સહ-જાશ્ ચત્વારો * અ-રૂપિણ ઉપાદાન-સ્કન્ધાસ્ તન્ નામ-રૂપં । ચત્વારિ ચ મહા-ભૂતાનિ ચ + ઉપાદાય ઉપાદાય ર્ ઊપમ્ ઐકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્ય તન્ નામ-રૂપં । નામ-રૂપ-સંનિશ્રિતાનિ + ઇન્દ્રિયાણિ ષડ્-આયતનં । ત્રયાણાં ધર્માણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શઃ । સ્પર્શ-અનુભવના વેદના । વેદના-અધ્યવસાનં તૃષ્ણા । તૃષ્ણા વૈપુલ્યમ્ ઉપાદાનં । ઉપાદાન-નિર્જાતં પુનર્-ભવ-જનકં કર્મ । ભવઃ । તદ્-ધેતુક-સ્કન્ધ-પ્રાદુર્-ભાવો જાતિઃ । સ્કન્ધ-પરિપાકો જરા વિનાશો મરણં । મ્રિયમાણસ્ય મૂઢસ્ય સ્વ-અભિષ્વઙ્ગસ્ય + અન્તર્-દાહઃ શોકઃ । લાલપ્યનં પરિદેવઃ । પઞ્ચ-વિજ્ઞાન-કાય-સંપ્રયુક્તમ્ અ-શાત-અનુભવનં દુષ્ખં । મનસિ-કાર-સંપ્રયુક્તં માનસં દુષ્ખં દૌર્મનસ્યમ્ । યે ચ + અન્યએ એવમ્-આદય ઉપક્લેશાસ્ તએ ઉપાયાસાઃ ॥ પે ॥
પુનર્ અ-પરં તત્વે * અ-પ્રતિપત્તિઃ મિથ્યા પ્રતિપત્તિઃ અ-જ્ઞાનમ્ અ-વિદ્યા । એવમ્ અ-વિદ્યાયાં સત્યાં ત્રિ-વિધાઃ સંસ્કારાઃ અભિનિર્વર્તન્તે । પુણ્ય-ઉપગા અ-પુણ્ય-ઉપગા આનિઞ્જ્ય-ઉપગાશ્ ચ + ઇમએ ઉચ્યન્તે * અ-વિદ્યા-પ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇતિ । પુણ્ય-ઉપગાનાં સંસ્કારાણાં પુણ્ય-ઉપગમ્ એવ વિજ્ઞાનં ભવતિ । અ-પુણ્ય-ઉપગાનાં સંસ્કારાણામ્ અ-પુણ્ય-ઉપગમ્ એવ વિજ્ઞાનં ભવતિ । આનિઞ્જ્ય-ઉપગાનાં સંસ્કારાણામ્ આનિઞ્જ્ય-ઉપગમ્ એવ વિજ્ઞાનં ભવતિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે સંસ્કાર-પ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ । એવં નામ-રૂપં । નામ-રૂપ-વિવૃદ્ધ્યા ષડ્ભિર્ આયતન-દ્વારૈઃ કૃત્ય-ક્રિયાઃ પ્રવર્તન્તે । તન્ નામ-રૂપ-પ્રત્યયં ષડ્-આયતનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ષડ્ભ્ય આયતનેભ્યઃ ષટ્ સ્પર્શ-કાયાઃ પ્રવર્તન્તે * અયં ષડ્-આયતન-પ્રત્યયઃ સ્પર્શ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યજ્-જાતીયઃ સ્પર્શો ભવતિ તજ્-જાતીયા વેદના પ્રવર્તતે । ઇયં સ્પર્શ-પ્રત્યયા વેદના + ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યસ્ તાં વેદયતિ વિશેષેણ + આસ્વાદયતિ । અભિનન્દત્ય્ અધ્યવસ્યત્ય્ અત્યધિતિષ્ઠતિ । સા વેદના-પ્રત્યયા તૃષ્ણા + ઇત્ય્ ઉચ્યતે । આસ્વાદન-અભિનન્દન-અધ્યવસાનં । મા મે પ્રિય-રૂપ-શાત-રૂપૈર્ વિયોગો ભવત્વ્ ઇતિ । અ-પરિત્યાગો ભૂયો ભૂયશ્ ચ પ્રાર્થના । ઇદં તૃષ્ણા-પ્રત્યયમ્ ઉપાદાનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । એવં પ્રાર્થયમાનઃ પુનર્-ભવ-જનકં કર્મ સમુત્થાપયતિ કાયેન વાચા મનસા । અયમ્ ઉપાદાન-પ્રત્યયો ભવ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યા કર્મ-નિર્જાતાનાં સ્કન્ધાનામ્ અભિનિર્વૃત્તિઃ સા ભવ-પ્રત્યયા જાતિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યો જાત્ય્-અભિનિર્વૃત્તાનાં સ્કન્ધાનામ્ ઉપચય-પરિપાકાદ્ વિનાશો ભવતિ । તદ્ ઇદં જાતિ-પ્રત્યયં જરા-મરણમ્ ઉચ્યતે ॥ પે ॥
એવમ્ અયં દ્વાદશ-અઙ્ગઃ પ્રતીત્ય-સમુત્પાદો * અન્યો-ન્ય-હેતુકો * અન્યો-ન્ય-પ્રત્યયતો । ન + એવ + અ-નિત્યો ન નિત્યો । ન સંસ્કૃતો ન + અ-સંસ્કૃતો । ન વેદયિતા । ન ક્ષય-ધર્મો ન નિરોધ-ધર્મો । ન વિ-રાગ-ધર્મો । અન્-આદિ-કાર-પ્રવૃત્તો * અન્-ઉદ્ભિન્નો * અનુપ્રવર્તતે નદી-સ્રોત-વત્ ॥
અથ ચ + ઇમાન્ય્ અસ્ય દ્વાદશ-અઙ્ગસ્ય પ્રતીત્ય-સમુત્પાદસ્ય ચત્વારિ અઙ્ગાનિ સંઘાત-ક્રિયાયૈ હેતુત્વેન પ્રવર્તન્તે । કતમાનિ ચત્વારિ । યદ્ ઉત । અ-વિદ્યા તૃષ્ણા કર્મ વિજ્ઞાનં ચ । તત્ર વિજ્ઞાનં બીજ-સ્વ-ભાવત્વેન હેતુઃ । કર્મ ક્ષેત્ર-સ્વ-ભાવત્વેન હેતુઃ । અ-વિદ્યા તૃષ્ણા ચ ક્લેશ-સ્વ-ભાવત્વેન હેતુઃ । કર્મ-ક્લેશા વિજ્ઞાન-બીજં સંજનયન્તિ । તત્ર કર્મ વિજ્ઞાન-બીજસ્ય ક્ષેત્ર-કાર્યં કરોતિ । તૃષ્ણા વિજ્ઞાન-બીજં સ્નેહયતિ । અ-વિદ્યા વિજ્ઞાન-બીજમ્ અવકિરતિ । અ-સતાં યેષાં પ્રત્યયાનાં બીજસ્ય + અભિનિર્વૃત્તિર્ ન ભવતિ ॥
તત્ર કર્મણો ન + એવં ભવતિ । અહં વિજ્ઞાન-બીજસ્ય ક્ષેત્ર-કાર્યં કરોમિ + ઇતિ । તૃષ્ણાયા અપિ ન + એવં ભવતિ ।અહં વિજ્ઞાન-બીજં સ્નેહયામિ + ઇતિ । અ-વિદ્યાયા અપિ ન + એવં ભવતિ । અહં વિજ્ઞાન-બીજમ્ અવકિરામિ + ઇતિ । વિજ્ઞાન-બીજસ્ય + અપિ ન + એવં ભવત્ય્ અહમ્ એભિઃ પ્રત્યયૈર્ જનિત ઇતિ । અપિ તુ વિજ્ઞાન-બીજે કર્મ-ક્ષેત્ર-પ્રતિષ્ઠિતે તૃષ્ણા-સ્નેહ-અભિષ્યન્દિતે * અ-વિદ્યા-અવકીર્ણે તત્ર તત્ર + ઉત્પત્ત્ય્-આયતન-સન્ધૌ માતુઃ કુક્ષૌ વિરોહતિ । નામ-રૂપ-અઙ્કુરસ્ય + અભિનિર્વૃત્તિર્ ભવતિ । સ ચ નામ-રૂપ-અઙ્કુરો ન સ્વયં-કૃતો ન પર-કૃતો ન + ઉભય-કૃતો ન + ઈશ્વર-આદિ-નિર્મિતો ન કાલ-પરિણામિતો ન ચ + એક-કારણ-અધીનો ન + અપ્ય્ અ-હેતુ-સમુત્પન્નઃ । અથ ચ માતા-પિતૃ-સંયોગાદ્ ઋતુ-સમવાયાદ્ અન્યેષાં ચ પ્રત્યયાનાં સમવાયાદ્ આસ્વાદ-અનુપ્રવિદ્ધં વિજ્ઞાન-બીજં માતુઃ કુક્ષૌ નામ-રૂપ-અઙ્કુર-બીજમ્ અભિનિર્વર્તયતિ । અ-સ્વામિકેષુ ધર્મેષ્વ્ અ-મમેષ્વ્ અ-પરિગ્રહેષ્વ્ અ-પ્રત્ય્-અર્થિકેષ્વ્ આકાશ-સમેષુ માયા-લક્ષણ-સ્વ-ભાવેષુ હેતુ-પ્રત્યયાનામ્ અ-વૈકલ્યાત્ ॥
તદ્ યથા પઞ્ચભિઃ કારણૈશ્ ચક્ષુર્-વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે । કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ ॥
ચક્ષુશ્ ચ પ્રતીત્ય રૂપં ચ + આલોકં ચ + આકાશં તજ્-જં ચ મનસિ-કારં ચ પ્રતીત્ય + ઉત્પદ્યતે ચક્ષુર્-વિજ્ઞાનં ॥
તત્ર ચક્ષુર્-વિજ્ઞાનસ્ય ચક્ષુર્-આશ્રય-કૃત્યં કરોતિ । રૂપમ્ આરમ્બણ-કૃત્યં કરોતિ । આલોકો * અવભાસ-કૃત્યં કરોતિ । આકાશમ્ અન્-આવરણ-કૃત્યં કરોતિ । તજ્-જ-મનસિ-કારઃ સમન્વાહાર-કૃત્યં કરોતિ । અસત્સ્વ્ એષુ પ્રત્યયેષુ ચક્ષુર્-વિજ્ઞાનં ન + ઉત્પદ્યતે ॥
યદા ચક્ષુર્ આધ્યાત્મિકમ્ આયતનમ્ અ-વિકલં ભવતિ । એવં રૂપ-આલોક-આકાશ-તજ્-જ-મનસિ-કારાશ્ ચ + અ-વિકલા ભવન્તિ । તતઃ સર્વ-સમવાયાચ્ ચક્ષુર્-વિજ્ઞાનસ્ય + ઉત્પત્તિર્ ભવતિ ॥

તત્ર ચક્ષુષો ન + એવં ભવતિ । અહં ચક્ષુર્-વિજ્ઞાનસ્ય + આશ્રય-કૃત્યં કરોમિ + ઇતિ । રૂપસ્ય + અપિ ન + એવં ભવતિ । અહં ચક્ષુર્-વિજ્ઞાનસ્ય + આરમ્બણ-કૃત્યં કરોમિ + ઇતિ । આલોકસ્ય + અપિ ન + એવં ભવતિ । અહમ્ અવભાસ-કૃત્યં કરોમિ + ઇતિ । આકાશસ્ય + અપિ ન + એવં ભવતિ । અહં ચક્ષુર્-વિજ્ઞાનસ્ય + અન્-આવરણ-કૃત્યં કરોમિ + ઇતિ । તજ્-જ-મનસિ-કારસ્ય + અપિ ન એવં ભવતિ । અહં ચક્ષુર્-વિજ્ઞાનસ્ય સમન્વાહાર-કૃત્યં કરોમિ + ઇતિ । ચક્ષુર્-વિજ્ઞાનસ્ય + અપિ ન + એવં ભવતિ । અહમ્ એભિઃ પ્રત્યયૈર્ જનિત ઇતિ । અથ ચ પુનઃ સત્સ્વ્ એષુ પ્રત્યયેષુ ચક્ષુર્-વિજ્ઞાનસ્ય + ઉત્પત્તિર્ ભવતિ પ્રાદુર્-ભાવઃ । એવં શેષાણામ્ ઇન્દ્રિયાણાં યથા-આયોગં કર્તવ્યં ॥
તત્ર ન કશ્-ચિદ્ ધર્મો * અસ્માલ્ લોકાત્ પરં લોકં સંક્રામતિ । અસ્તિ ચ કર્મ-ફલ-પ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ । હેતુ-પ્રત્યયાનામ્ અ-વૈકલ્યાત્ । યથા + અગ્નિર્ ઉપાદાન-વૈકલ્યાન્ ન જ્વલતિ । એવમ્ એવ કર્મ-ક્લેશ-જનિતં વિજ્ઞાન-બીજં તત્ર તત્ર + ઉત્પત્ત્ય્-આયતન-પ્રતિ-સન્ધૌ માતુઃ કુક્ષૌ નામ-રૂપ-અઙ્કુરમ્ અભિનિર્વર્તયતિ । અ-સ્વામિકેષુ ધર્મેષ્વ્ અ-મમેષ્વ્ અ-પરિગ્રહેષ્વ્ અ-પ્રત્ય્-અર્થિકેષ્વ્ આકાશ-સમેષુ માયા-લક્ષણ-સ્વ-ભાવેષુ હેતુ-પ્રત્યયાનામ્ અ-વૈકલ્યાત્ ॥

તન્ ન + આધ્યાત્મિકઃ પ્રતીત્ય-સમુત્પાદઃ પઞ્ચભિઃ કારણૈર્ દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
કતમૈઃ પઞ્ચભિઃ । ન શાશ્વતતો ન + ઉચ્છેદતો ન સંક્રાન્તિતઃ । પરીત્ત-હેતુનો વિપુલ-ફલ-અભિનિર્વૃત્તિતસ્ તત્-સદૃશ-અનુપ્રબન્ધતશ્ ચ + ઇતિ ॥
કથં ન શાશ્વતતઃ । યસ્માદ્ અન્યે મારણ-અન્તિકાઃ સ્કન્ધા અન્યએ ઔપપત્ત્ય્-અંશિકાઃ । ન તુ યએ એવ મારણ-અન્તિકાઃ સ્કન્ધાસ્ તએ એવ + ઔપપત્ત્ય્-અંશિકાઃ સ્કન્ધા । અપિ તુ મારણ-અન્તિકાશ્ ચ સ્કન્ધા નિરુધ્યમાના ઔપપત્ત્ય્-અંશિકાઃ સ્કન્ધાશ્ ચ પ્રાદુર્-ભવન્તિ । અતો ન શાશ્વતતઃ ॥
કથં ન + ઉચ્છેદતઃ । ન ચ નિરુદ્ધેષુ સ્કન્ધેષુ ઔપપત્ત્ય્-અંશિકાઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાદુર્-ભવન્તિ ન + અપ્ય્ અ-નિરુદ્ધેષુ । અપિ તુ મારણ-અન્તિકાશ્ ચ સ્કન્ધા નિરુધ્યન્તે ઔપપત્ત્ય્-અંશિકાશ્ ચ પ્રાદુર્-ભવન્તિ । તુલા-દણ્ડ-ઉન્નામ-અવનામ-વત્ । અતો ન + ઉચ્છેદતઃ ॥
કથં ન સંત્રાન્તિતઃ । વિ-સદૃશાત્ સત્વ-નિકાયાદ્ * ધિ સ-ભાગાઃ સ્કન્ધા જાત્ય્-અન્તરે * અભિનિર્વર્તન્તે । અતો ન સંક્રાન્તિતઃ ॥
કથં પરીત્ત-હેતુતો વિપુલ-ફલ-અભિનિર્વૃત્તિતઃ પરીત્તં કર્મ ક્રિયતે । વિપુલઃ ફલ-વિપાકો * અનુભૂયતે । અતઃ પરીત્ત-હેતુતો વિપુલ-ફલ-અભિનિવૃત્તિઃ ॥
કથં તત્-સાદૃશ-અનુપ્રબન્ધતઃ । યથા વેદનીયં કર્મ ક્રિયતે । તથા વેદનીયો વિપાકો * અનુભૂયતે । અતસ્ તત્-સદૃશ-અનુપ્રબન્ધતશ્ ચ + ઇતિ ॥
યઃ કશ્-ચિદ્ ભદન્ત શારિપુત્ર + ઇમં પ્રતીત્ય-સમુત્પાદં ભગવતા સમ્યક્-પ્રણીતમ્ એવં યથા-ભૂતં સમ્યક્-પ્રજ્ઞયા સતત-સમિતમ્ અ-જીવં નિર્-જીવં યથા-વદ્ અ-વિપરીતમ્ અ-જાતમ્ અ-ભૂતમ્ અ-કૃતમ્ અ-સંસ્કૃતમ્ અ-પ્રતિઘમ્ અન્-આવરણં શિવમ્ અ-ભયમ્ અ-હાર્યમ્ અ-વ્યયમ્ અ-વ્યુપશમમ્ અ-સ્વ-ભાવં પશ્યતિ । અ-સત્યતસ્ તુચ્છત ઋક્તતો * અ-સારતો * અઘતો * અ-નિત્યતો દુષ્ખતઃ શૂન્યતો * અન્-આત્મનશ્ ચ સમનુપશ્યતિ । સ ન પૂર્વ-અન્તં પ્રતિસરતિ । કિમ્ અહમ્ અભૂવમ્ અતીતે * અધ્વન્ય્ આહો સ્વિન્ ન + અભૂવમ્ અતીતે * અધ્વનિ । કો ન્વ્ અહમ્ અભૂવમ્ અતીતે * અધ્વનિ ॥
અ-પર-અન્તં વા પુનર્ ન પ્રતિસરતિ । કિં નુ ભવિષ્યામ્ય્ અન્-આગતે * અધ્વન્ય્ આહો સ્વિન્ ન ભવિષ્યામ્ય્ અન્-આગતે * અધ્વનિ । કો નુ ભવિષ્યામિ + ઇતિ । પ્રત્ય્-ઉત્પન્નં વા પુનર્ ન પ્રતિસરતિ । કિં સ્વિદ્ ઇદં કથં સ્વિદ્ ઇદં । કે સન્તઃ કે ભવિષ્યામ ઇતિ ॥
આર્ય-દશ-ભૂમકે * અપ્ય્ ઉક્તં । તત્ર + અ-વિદ્યા-તૃષ્ણા-ઉપાદાનં ચ ક્લેશ-વર્ત્મનો * અ-વ્યવચ્છેદઃ । સંસ્કારા ભવશ્ ચ કર્મ-વર્ત્મનો * અ-વ્યવચ્છેદઃ । પરિશેષં દુષ્ખ-વર્ત્મનો * અ-વ્યવચ્છેદઃ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ યદ્ ઉચ્યતે * અવિદ્યા-પ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇતિ । એષા પૂર્વ-અન્તિક્ય્ અપેક્ષા ॥
વિજ્ઞાનં યાવદ્ વેદના + ઇતિ । એષા પ્રત્યુત્પન્ના + અપેક્ષા । તૃષ્ણા યાવદ્ ભવ ઇતિ । એષા + અ-પર-અન્તિક્ય્ અપેક્ષા + અત ઊર્દ્ધ્વમ્ અસ્ય્ પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ ॥ પે ॥
તસ્ય + એવં ભવતિ । સંયોગાત્ સંસ્કૃતં પ્રવર્તતે । વિ-સંયોગાન્ ન પ્રવર્તતે । સામગ્ર્યાઃ સંસ્કૃતં પ્રવર્તતે । વિ-સામગ્ર્યા ન પ્રવર્તતે । હન્ત વયમ્ એવં બહુ-દોષ-દુષ્ટં સંસ્કૃતં વિદિત્વા + અસ્ય સંયોગસ્ય + અસ્યાશ્ ચ સામગ્ર્યા વ્યવચ્છેદં કરિષ્યામો । ન ચ + અત્યન્ત-ઉપશમં સર્વ-સંસ્કારાણામ્ અધિગમિષ્યામઃ સત્વ-પરિપાચનતાયૈ । ઇતિ ॥
ઇદં સંક્ષેપાન્ મોહ-શોધનં ॥
ઇતિ શિક્ષા-સમુચ્ચયે ચિત્ત-પરિકર્મ પરિચ્છેદો દ્વાદશમઃ ॥
[xઇઇઇ. સ્મૃત્યુપસ્થાનપરિચ્છેદ]
સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાન-પરિચ્છેદઃ ત્રયોદશઃ । એવં કર્મણ્ય-ચિત્તઃ સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાનાન્ય્ અવતરેત્ ॥
તત્ર + અ-શુભ-પ્રસ્તાવેન કાય-સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાનમ્ ઉક્તમ્ ॥
તદ્ એવ ચ ભેદ-લેશેન ધર્મ-સંગીતિ-સૂત્રે * અભિહિતં । પુનર્ અ-પરં કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વ એવં કાયે સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપયતિ । અયં કાયઃ પાદ-પાદ-અઙ્ગુલિ-જઙ્ઘ-ઊરુ-ત્રિક-ઉદર-નાભિ-પૃષ્ઠ-વંશ-હૃદય-પાર્શ્વ-પાર્શ્વકા-હસ્ત-કલાચી-બાહ્વ્-અંશ-ગ્રીવા-હનુ-લલાટ-શિરઃ-કપાલ-માત્ર-સમૂહઃ કર્મ-ભવ-કારક-ઉપચિતો નાના-ક્લેશ-સંકલ્પ-વિકલ્પ-શત-સહસ્રાણામ્ આવાસ-ભૂતો । બહૂનિ ચ + અત્ર દ્રવ્યાણિ સમવહિતાનિ । યદ્ ઉત । કેશ-રોમ-નખ-દન્ત-અસ્થિ-ચર્મ-પિશિત-વપા-સ્નાયુ-મેદો-વશા-લસીકા-યકૃન્-મૂત્ર-પુરીષ-આમ-આશય-રુધિર-ખેટ-પિત્ત-પૂય-સિઙ્ઘાણક-મસ્તક-લુઙ્ગાનિ । એવમ્ બહુ-દ્રવ્ય-સમૂહઃ । તત્ કો * અત્ર કાયઃ । તસ્ય પ્રત્યવેક્ષમાણસ્ય + એવં ભવતિ । આકાશ-સમો * અયં કાયઃ । સ આકાશ-વત્ કાયે સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપયતિ । સર્વમ્ એતદ્ આકાશમ્ ઇતિ પશ્યતિ । તસ્ય કાય-પરિજ્ઞાન-હેતોર્ ન ભૂયઃ ક્વ-ચિત્ સ્મૃતિઃ પ્રસરતિ । ન વિસરતિ । ન પ્રતિસરતિ + ઇતિ ॥
પુનર્ ઉક્તં । અયં કાયો ન પૂર્વ-અન્તાદ્ આગતો । ન પર-અન્તે સંક્રાન્તો ન પૂર્વ-અન્ત-અ-પર-અન્ત-અવસ્થિતો * અન્યત્ર + અ-સદ્-વિપર્યાસ-સંભૂતઃ કારક-વેદક-રહિતો ન + આદ્ય્-અન્ત-મધ્યે પ્રતિષ્ઠિત-મૂલઃ । અ-સ્વામિકઃ । અ-મમઃ । અ-પરિગ્રહઃ । આગન્તુકૈર્ વ્યવહારૈર્ વ્યવહ્રિયતે કાય ઇતિ દેહ ઇતિ ભોગ ઇતિ આશ્રય ઇતિ શરીરમ્ ઇતિ કુણપ ઇતિ આયતનમ્ ઇતિ । અ-સારકો * અયં કાયો માતા-પિતૃ-શોણિત-શુક્ર-સંભૂતો * અ-શુચિ-પૂતિ-દુર્-ગન્ધ-સ્વ-ભાવો રાગ-દ્વેષ-મોહ-ભય-વિષાદ-તસ્કર-આકુલો નિત્યં શતન-પતન-ભેદન-વિકિરણ-વિધ્વન્સન-ધર્મા । નાના-વ્યાધિ-શત-સહસ્ર-નીત ઇતિ ॥
આર્ય-રત્ન-ચૂડે * અપ્ય્ આહ । અ-નિત્યો વત + અયં કાયો * અ-ચિર-સ્થિતિકો મરણ-પર્યવસાન ઇતિ જ્ઞાત્વા ન કાય-હેતોર્ વિષમયા જીવતિ । સારં ચ + એવ + આદત્તે । સ ત્રીણિ સારાણ્ય્ આદત્તે ।કતમાનિ ત્રીણિ । કાય-સારં ભોગ-સારં જીવિત-સારં ચ । સો * અ-નિત્યઃ કાય ઇતિ સર્વ-સત્વાનાં દાસત્વ-શિષ્યત્વમ્ અભ્યુપગમ્ય કિઙ્-કરણીયતાયૈ ઉત્સુકો ભવતિ । અ-નિત્યઃ કાય ઇતિ સર્વ-કાય દોષ-વઙ્ક-શાઠ્ય-કુહનાં ન કરોતિ । અ-નિત્યઃ કાય ઇતિ જીવિતેન + આશ્વાસ-પ્રાપ્તો જીવિત-હેતોર્ અપિ પાપં કર્મ ન કરોતિ । અ-નિત્યઃ કાય ઇતિ ભોગેષુ તૃષ્ણા-અધ્યવસાનં ન કરોતિ । સર્વસ્વ-પરિત્યાગી + ઇવ ભવતિ + ઇતિ ॥
પુનર્ અ-પરં કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વઃ કાયે કાય-અનુદર્શન-સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાનં ભાવયન્ સર્વ-સત્વ-કાયાંસ્ તત્ર સ્વ-કાયએ ઉપનિબધ્નાતિ । એવં ચ + અસ્ય ભવતિ । સર્વ-સત્વ-કાયા મયા બુદ્ધ-કાય-પ્રતિષ્ઠાન-પ્રતિષ્ઠિતાઃ કર્તવ્યાઃ । યથા ચ તથા-ગત-કાયે ન + આશ્રવસ્ તથા સ્વ-કાય-ધર્મતાં પ્રત્યવેક્ષતે । સો ન + આશ્રવ-ધર્મતા-કુશલઃ સર્વ-સત્વ-કાયાન્ અપિ તલ્-લક્ષણાન્ એવ પ્રજાનાતિ + ઇત્ય્ આદિ ॥

વીરદત્ત-પરિપૃચ્છાયામ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ । યદ્ ઉત + અયં કાયો * અનુપૂર્વ-સમુદાગતો * અનુપૂર્વ-વિનાશો પરમ-અણુ-સંચયઃ શુષિર ઉન્નામ-અવનામૌ નવ-વ્રણ-મુખ-રોમ-કૂપ-સ્રાવી વલ્મી-કવ-દાસી-વિષ-નિવાસઃ [દોઉબ્ત્fઉલ્] । અ-જાત-શત્રુઃ । મર્કટ-વન્ મિત્ર-દ્રોહી । કુ-મિત્ર-વદ્ વિ-સંવાદન-આત્મકઃ । ફેન-પિણ્ડ-વત્ પ્રકૃતિ-દુર્-બલઃ । ઉદક-બુદ્બુદ-વદ્ ઉત્પન્ન-ભગ્ન-વિલીનઃ । મરીચિ-વદ્ વિપ્રલમ્ભ-આત્મકઃ । કદલી-વન્ નિભુજ્યમાના-સારકઃ । માયા-વદ્ વઞ્ચન-આત્મકઃ । રાજ-વદ્ આજ્ઞા-બહુલઃ । શત્રુ-વદ્ અવતાર-પ્રેક્ષી । ચોર-વદ્ અ-વિશ્વસનીયઃ । વધ્ય-ઘાતક-વદ્ અન્-અનુવીતઃ । અ-મિત્ર-વદ્ અ-હિત-એષી । વધક-વત્ પ્રજ્ઞા-જીવિત-અન્તરાય-કરઃ । શૂન્ય-ગ્રામ-વદ્ આત્મ-વિરહિતઃ । કુલાલ-ભાણ્ડ-વદ્ ભેદન-પર્યન્તઃ । મૂતોડી-વન્ નાના-અ-શુચિ-પરિપૂર્ણઃ । મેદક-સ્થાલી-વદ્ અ-શુચિ-સ્રાવી ॥ પે ॥
વ્રણ-વદ્ ઘટ્ટન-અ-સહિષ્ણુઃ । શલ્ય-વત્ તુદન-આત્મકઃ । જીર્ણ-ગૃહ-વત્ પ્રતિ-સંસ્કાર-ધાર્યઃ । જીર્ણ-યાન-પાત્ર-વત્ પ્રતિ-સંસ્કાર-વાહ્યઃ । આમ-કુમ્ભ-વદ્ યત્ન-અનુપાલ્યઃ ॥ પે ॥
નદી-તટ-વૃક્ષ-વચ્ ચલ-અ-ચલઃ । મહા-નદી-સ્રોતો-વન્ મરણ-સમુદ્ર-પર્યવસાનઃ । આગન્તુક-આગાર-વત્ સર્વ-દુષ્ખ-નિવાસઃ । અ-નાથ-શાલા-વદ્ અ-પરિગૃહીતઃ । ચારક-પાલ-વદ્ ઉત્કોચ-સાધ્યઃ ॥ પે ॥
બાલ-દારક-વત્ સતત-પરિપાલ્યઃ ॥
પુનર્ આહ । એવં-વિધં કાયમ્ અ-ચૌક્ષ-રાશિં । રૂપ-અભિમાની બહુ મન્યતે યઃ । પ્રજ્ઞાયમાનઃ સ હિ બાલ-બુદ્ધિઃ વિષ્ઠા-ઘટં યાતિ વહન્ વિ-ચેતાઃ ॥
પૂય-પ્રકારં વહતે * અસ્ય નાસા । વક્ત્રં કુ-ગન્ધં વહતે સદા ચ । ચિક્કાસ્ તથા + અક્ષ્ણોઃ ક્રિમિ-વચ્ ચ જન્તોઃ । કસ્ તત્ર રાગો બહુ-માનતા વા ॥
અઙ્ગારમ્ આદાય યથા હિ બાલો । ઘૃષ્યેદ્ અયં યાસ્યતિ શુક્લ-ભાવમ્ । યાતિ ક્ષયં ન + એવ તુ શુક્લ-ભાવં બાલસ્ય બુદ્ધિર્ વિતથા + અભિમાના ॥
એવં હિ યઃ ચૌક્ષ-મતિર્ મનુષ્યઃ ચૌક્ષં કરિષ્યે * અહમ્ ઇદં શરીરમ્ । સુ-ઉદ્વર્તિતં તીર્થ-શત-અભિષિક્તં યાતિ ક્ષયં મૃત્યુ-વશાદ્ અ-ચૌક્ષમ્ ॥
તથા પ્રભઙ્ગુરઃ । પ્રસ્રવન્ બોધિ-સત્વેન કાયઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યો નવ વ્રણ-મુખૈર્ યાવત્ । આવાસો બોધિ-સત્વેન કાયઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ । અશીતિ-ક્રિમિ-કુલ-સહસ્રાણામ્ ॥ પે ॥
પર-ભોજનો બોધિ-સત્વેન કાયઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ । વૃક-શૃગાલ-શ્વ-પિશિત-અશિનાં । યન્ત્ર-ઉપમો બોધિ-સત્વેન કાયઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ । અસ્થિ-સ્નાયુ-યન્ત્ર-સંઘાત-વિનિબદ્ધઃ । અ-સ્વ-અધીનો બોધિ-સત્વેન કાયઃ પ્રત્યવેક્ષિતવ્યઃ અન્ન-પાન-સંભૂત ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
તત્ર + એવ જ્ઞેયં । વેદના સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાનં તુ યથા તાવદ્ આર્ય-રત્ન-ચૂડ-સૂત્રે । ઇહ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વો વેદનાસુ વેદના-અનુપશ્યના-સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાનં ભાવયન્ વેદિત-સુખ-આશ્રિતેષુ સત્વેષુ મહા-કરુણાં પ્રતિલભતે । એવં ચ પ્રતિસંશિક્ષતે । તત્ સુખં યત્ર વેદિતં ન + અસ્તિ સ સર્વ-સત્વ-વેદિત-પ્રહાણાય વેદનાસુ વેદના-સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાનં ભાવયતિ । વેદિત-નિરોધાય ચ સત્વાનાં સંનાહં સંનહ્યતિ । આત્મના ચ વેદિત-નિરોધં ન + અર્પયતિ । સ યાં કાં-ચિદ્ વેદનાં વેદયતે તાં સર્વાં મહા-કરુણા-પરિગૃહીતાં વેદયતે । સ યદા સુખાં વેદનાં વેદયતે તદા રાગ-ચરિતેષુ સત્વેષુ મહા-કરુણાં પ્રતિલભતે આત્મનશ્ ચ રાગ-અનુશયં પ્રતિજહાતિ । યદા દુષ્ખાં વેદનાં વેદયતે તદા દ્વેષ-ચરિતેષુ સત્વેષુ મહા-કરુણાં પ્રતિલભતે આત્મનશ્ ચ દોષ-અનુશયં પ્રજહાતિ । યદા + અ-દુષ્ખ-અ-સુખાં વેદનાં મોહ-ચરિતેષુ સત્યેષુ મહા-કરુણાં પ્રતિલભતે । આત્મનશ્ ચ મોહ-અનુશયં પ્રજહાતિ । સ સુખાયાં વેદનાયાં ન + અનુનીયતે । અનુનય-સમુદ્ઘાતં ચ + અર્જયતિ । દુષ્ખાયાં વેદનાયાં ન પ્રતિહન્યતે પ્રતિઘ-સમુદ્ઘાતં ચ + અર્જયતિ । અ-દુષ્ખ-અ-સુખાયાં વેદનાયાં ન + અ-વિદ્યા-ગતો ભવતિ । અ-વિદ્યા-સમુદ્ઘાતં ચ + અર્જયતિ । સ યાં કાઞ્-ચિદ્ વેદનાં વેત્તિ સર્વાં તામ્ અ-નિત્ય-વેદિતાં વેત્તિ । સર્વાં તાં દુષ્ખ-વેદિતાં વેત્તિ । અન્-આત્મ-વેદિતાં વેત્તિ । સ સુખાયાં વેદનાયામ્ અ-નિત્ય-વેદિતો ભવતિ । દુષ્ખાયાં વેદનાયાં શલ્ય-વેદિતો ભવતિ । અ-દુષ્ખ-અ-સુખાયાં વેદનાયાં શાન્તિ-વેદિતો ભવતિ । ઇતિ હિ યત્ સુખં તદ્ અ-નિત્યં યદ્ દુષ્ખં સુખમ્ એવ તત્ । યદ્ અ-દુષ્ખ-અ-સુખં તદ્ અન્-આત્મકમ્ ઇત્ય્ આદિ ॥
આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । દુષ્ખયા વેદનયા સ્પૃષ્ટઃ સર્વ-પાપ-અ-ક્ષણ-ઉપપન્નેષુ સત્વેષુ મહા-કરુણામ્ ઉત્પાદયતિ ॥ પે ॥
અપિ તુ ખલુ પુનર્ અભિનિવેશો વેદના પરિગ્રહો વેદના + ઉપાદાનં વેદના + ઉપલમ્ભો વેદના વિપર્યાસો વેદના વિકલ્પો વેદના + ઇત્ય્ આદિ ॥
ધર્મ-સંગીતિ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં ॥
વેદના-અનુભવઃ પ્રોક્તઃ । કેન + અસાવ્ અનુભૂયતે । વેદકો વેદનાદ્ અન્યઃ પૃથગ્-ભૂતો ન વિદ્યતે ॥
એવં સ્મૃતિર્ ઉપસ્થેયા વેદનાયાં વિચક્ષણૈઃ । યથા બોધિસ્ તથા હ્ય્ એષા શાન્તા શુદ્ધા પ્રભાસ્વરા ॥
એતત્ સમાસતો વેદના-સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાનમ્ ॥
ચિત્ત-સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાનં તુ યથા + આર્ય-રત્ન-કૂટે । સ એવં ચિત્તં પરિગવેષતે । કતરત્ તુ ચિત્તં । રજ્યતિ વા દુષ્યતિ વા મુહ્યતિ વા । કિમ્ અતીતમ્ અન્-આગતં પ્રત્ય્-ઉત્પન્નં વા + ઇતિ । તત્ર યદ્ અતીતં તત્ ક્ષીણં । યદ્ અન્-આગતં તદ્ અ-સંપ્રાપ્તં । પ્રત્યુત્પન્નસ્ય સ્થિતિર્ ન + અસ્તિ । ચિત્તં હિ કાશ્યપ ન + અધ્યાત્મં ન બહિર્-ધા ન + ઉભયમ્ અન્તરેણ + ઉપલભ્યતે । ચિત્તં હિ કાશ્યપ + અ-રૂપમ્ અ-નિદર્શનમ્ અ-પ્રતિઘમ્ અ-વિજ્ઞપ્તિકમ્ અ-પ્રતિષ્ઠમ્ અ-નિકેતં । ચિત્તં હિ કાશ્યપ સર્વ-બુદ્ધૈર્ ન દૃષ્ટં । ન પશ્યન્તિ ન દ્રક્ષ્યન્તિ યત્ સર્વ-બુદ્ધૈર્ ન દૃષ્ટં ।ન પશ્યન્તિ ન દ્રક્ષ્યન્તિ । કીદૃશસ્ તસ્ય પ્રચારો દ્રષ્ટવ્યઃ । અન્યત્ર વિતથ-પતિતયા સંજ્ઞયા ધર્માઃ પ્રવર્તન્તે । ચિત્તં હિ કાશ્યપ માયા-સદૃશમ્ અ-ભૂત-પરિકલ્પનયા વિવિધામ્ ઉપપત્તિં પરિગૃહ્ણાતિ ॥ પે ॥
ચિત્તં હિ કાશ્યપ નદી-સ્રોતઃ-સદૃશમ્ અન્-અવસ્થિતમ્ ઉત્પન્ન-ભગ્ન-વિલીનં । ચિત્તં હિ કાશ્યપ દીપ-અર્ચ્ચિઃ-સદૃશં હેતુ-પ્રત્યયતયા પ્રવર્તતે । ચિત્તં હિ કાશ્યપ વિદ્યુત્-સદૃશં ક્ષણ-ભઙ્ગ-અન્-અવસ્થિતમ્ । ચિત્તં હિ કાશ્યપ + આકાશ-સદૃશમ્ આગન્તુકૈઃ ક્લેશૈર્ ઉપક્લિશ્યતે । પે ॥

ચિત્તં હિ કાશ્યપ પાપ-મિત્ર-સદૃશં સર્વ-દુષ્ખ-સંજનનતયા । પે । ચિત્તં હિ કાશ્યપ મત્સ્ય-બડિશ-સદૃશં દુષ્ખે સુખ-સંજ્ઞયા । તથા નીલ-મક્ષિકા-સદૃશમ્ અ-શુચૌ શુચિ-સંજ્ઞયા । ચિત્તં હિ કાશ્યપ પ્રત્ય્-અર્થિક-સદૃશં વિવિધ-કારણ-આકરણતયા । ચિત્તં હિ ઓજો-હાર-યક્ષ-સદૃશં સદા વિવર-ગવેષણતયા । એવં ચોર-સદૃશં સર્વ-કુશલ-મૂલ-મુષણતયા । ચિત્તં હિ કાશ્યપ રૂપ-આરામં પતઙ્-ગ-નેત્ર-સદૃશં । ચિત્તં હિ કાશ્યપ શબ્દ-આરામં સંગ્રામ-ભેરી-સદૃશં । ચિત્તં હિ કાશ્યપ ગન્ધ-આરામં વરાહ ઇવ + અ-શુચિ-મધ્યે । ચિત્તં હિ કાશ્યપ રસ-આરામં રથ-અવશેષ-ભોક્તૃ-ચેટી-સદૃશં । ચિત્તં હિ કાશ્યપ સ્પર્શ-આરામં મક્ષિકા + ઇવ તૈલ-પાત્રે । ચિત્તં હિ કાશ્યપ પરિગવેષ્યમાણં ન લભ્યતે । યન્ ન લભ્યતે તન્ ન + ઉપલભ્યતે । યન્ ન + ઉપલભ્યતે તન્ ન + એવ + અતીતં ન + અન્-આગતં ન પ્રત્ય્-ઉત્પન્નં । યન્ ન + એવ + અતીતં ન + અન્-આગતં ન પ્રત્ય્-ઉત્પન્નં તત્ ત્ર્ય્-અધ્વ-સમતિક્રાન્તં । યત્ ત્ર્ય્-અધ્વ-સમતિક્રાન્તં તન્ ન + ઇવ + અસ્તિ ન ન + અસ્તિ + ઇત્ય્ આદિ ॥
આર્ય-રત્ન-ચૂડ-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । સ ચિત્તં પરિગવેષમાણો ન + આધ્યાત્મં ચિત્તં સમનુપશ્યતિ । ન બહિર્-ધા ચિત્તં સમનુપશ્યતિ ।ન સ્કન્ધેષુ ચિત્તં સમનુપશ્યતિ । ન ધાતુષુ ચિત્તં સમનુપશ્યતિ । ન + આયતનેષુ ચિત્તં સમનુપશ્યતિ । સ ચિત્તમ્ અ-સમનુપશ્યંશ્ ચિત્ત-ધારાં પર્યેષતે । કુતઃ ચિત્તસ્ય + ઉત્પત્તિર્ ઇતિ । તસ્ય + એવં ભવતિ આલમ્બને સતિ ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે । તત્ કિમ્ અન્યદ્ આલમ્બનમ્ । અથ યદ્ એવ + આલમ્બનં તદ્ એવ ચિત્તં । યદિ તાવદ્ અન્યદ્ આલમ્બનમ્ અન્યચ્ ચિત્તં । તદ્ દ્વિ-ચિત્તતા ભવિષ્યતિ । અથ યદ્ એવ + આલમ્બનં તદ્ એવ ચિત્તં । તત્ કથં ચિત્તં ચિત્તં સમનુપશ્યતિ । ન હિ ચિત્તં ચિત્તં સમનુપશ્યતિ । તદ્ યથા ન તયા + એવ + અસિ-ધારયા સા + એવ + અસિ-ધારા શક્યતે છેત્તુમ્ । ન તેન + એવ + અઙ્ગુલ્ય્--અગ્રેણ તદ્ એવ + અઙ્ગુલ્ય્--અગ્રં સ્પ્રષ્ટું શક્યતે । ન + એવ ચિત્તેન તદ્ એવ ચિત્તં શક્યતે દ્રષ્ટુમ્ ॥ પે ॥
પુનર્ અ-પરં કુલ-પુત્ર યદ્ ઉપદ્રુત-પ્રદ્રુત-અન્-અવસ્થિત-પ્રચારસ્ય વાનર-મારુત-સદૃશસ્ય । પે । દૂરં-ગમ-ચારિણો * અ-શરીરસ્ય લઘુ-પરિવર્તિનો વિષય-લોલસ્ય ષડ્-આયતન-ગો-ચરસ્ય + અ-પર-અ-પર-સંપ્રયુક્તસ્ય ચિત્તસ્ય + અવસ્થાનામ્ એક-અગ્રતા + અ-શરણમ્ અ-વિશરણં શમથા + એક-અગ્રતા + અ-વિક્ષેપ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ચિત્તસ્ય સ્મૃતિર્ ઇતિ ॥
આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં ।વિઠપનાયાં મયા યોગઃ કરણીયઃ । ઇયં ચ ચિત્ત-ધર્મતા ન વિહાતવ્યા । તત્ર કતમા ચિત્ત-ધર્મતા । કતમા વિઠપના । માયા-ઉપમં ચિત્તમ્ ઇયમ્ ઉચ્યતે ચિત્ત-ધર્મતા । યત્ પુનઃ સર્વસ્વં પરિત્યજ્ય સર્વ-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-પરિશુદ્ધયે પરિણામયતિ + ઇતિ + ઇયમ્ ઉચ્યતે વિઠપના + ઇત્ય્ આદિ ॥
ધર્મ-સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાનં તુ ॥
યથા તાવદ્ અત્ર + આહ । ધર્મે ધર્મ-અનુદર્શી વિહરન્ બોધિ-સત્વો ન કઞ્-ચિદ્ ધર્મં સમનુપશ્યતિ । યતો ન બુદ્ધ-ધર્મા યતો ન બોધિઃ । યતો ન માર્ગો યતો ન નિઃ-સરણં । સ સર્વ-ધર્મ-અ-નિઃ-સરણમ્ ઇતિ વિદિત્વા + અન્-આવરણં નામ મહા-કરુણા-સમાધિં સમાપદ્યતે । સ સર્વ-ધર્મેષુ સર્વ-ક્લેશેષુ ચ કૃત્રિમ-સંજ્ઞાં પ્રતિલભતે । નિઃ-ક્લેશા એતે ધર્મા । ન + એતે સ-ક્લેશાઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । તથા હ્ય્ એતે નીત-અર્થે સમવસરન્તિ । ન + અસ્તિ ક્લેશાનાં સંચયો । ન રાશી-ભાવઃ । ન રાગ-ભાવો ન દ્વેષ-ભાવો ન મોહ-ભાવ । એષામ્ એવ ક્લેશાનામ્ અવબોધાદ્ બોધિઃ । યત્ સ્વ-ભાવાશ્ ચ ક્લેશાસ્ તત્ સ્વ-ભાવા બોધિર્ ઇત્ય્ એવં સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપયતિ + ઇતિ ॥
આર્ય-રત્ન-ચૂડે * અપ્ય્ ઉક્તમ્ । ઇહ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વસ્ય ધર્મે ધર્મ-અનુપશ્યના સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાનેન વિહરત એવં ભવતિ । ધર્મા એવ + ઉત્પદ્યમાના ઉત્પદ્યન્તે । ધર્મા એવ નિરુધ્ય્માના નિરુધ્યન્તે ॥
ન પુનર્ અત્ર કશ્-ચિદ્ આત્મ-ભાવે સત્વો વા જીવો વા જન્તુર્ વા પોષો વા પુરુષો વા પુદ્ગલો વા મનુ-જો વા યો જાયતે વા જીર્યતે વા ચ્યવતે વા + ઉત્પદ્યતે વા । એષા ધર્માણાં ધર્મતા । યદિ સમુદાનીયન્તે । સમુદાગચ્છન્તિ । અથ ન સમુદાનીયન્તે ન સમુદાગચ્છન્તિ । યાદૃશાઃ સમુદાનીયન્તે તાદૃશાઃ સમુદાગચ્છન્તિ કુશલા વા + અ-કુશલા વા અનિઞ્જ્યા વા । ન + અસ્તિ ધર્માણાં સમુદાનેતા । ન ચ + અ-હેતુકાનાં ધર્માણાં કા-ચિદ્ ઉત્પત્તિર્ ઇત્ય્ આદિ ॥
તત્ર + એવ + આહ । સ કિયદ્-ગમ્ભીરાન્ અપિ ધર્માન્ પ્રત્યવેક્ષમાણસ્ તાં સર્વ-જ્ઞતા-બોધિ-ચિત્ત-અનુસ્મૃતિં ન વિજહાતિ ॥
આર્ય-લલિત-વિસ્તર-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તમ્ । સંસ્કાર અ-નિત્ય અ-ધ્રુવા આમ-કુમ્ભ-ઉપમ-ભેદન-આત્મકાઃ । પર-કેલિક-યાચિત-ઉપમાઃ પાંશુ-નગર-ઉપમતા ચ કાલિકા ॥
સંસ્કાર પ્રલોપ ધર્મિમે વર્ષ-કાલિ ચલિતં વિલેપનં । નદિ-કૂલ ઇવ સ-વાલુકં પ્રત્યય-અધીન સ્વ-ભાવ-દુર્-બલાઃ ॥
સંસ્કાર પ્રદીપ અર્ચિ-વત્ ક્ષિપ્ર-ઉત્પત્તિ નિરોધ-ધર્મકાઃ । અન્-અવસ્થિત-મારુત-ઉપમાઃ ફેન-પિણ્ડા-વદ્ અ-સાર-દુર્-બલાઃ ॥
સંસ્કાર નિર્-ઈહ શૂન્યકાઃ કદલી-સ્કન્ધ-સમા નિરીક્ષતઃ । માયા-ઉપમ ચિત્ત-મોહના બાલ-ઉલ્લાપન-રિક્ત-મુષ્ટિ-વત્ ॥
હેતૂભિ ચ પ્રત્યયેભિ વા સર્વ સંસ્કાર-ગતં પ્રવર્તતે । અન્યો-ન્ય-પ્રતીત્ય-હેતુતઃ તદ્ ઇદં બાલ-જનો ન બુધ્યતે ॥
યથા મુઞ્જ પ્રતીત્ય બલ્બ-જં રજ્જુ વ્યાયામ-બલેન વર્તિતા । ઘટિ-યન્ત્ર સ-ચક્ર વર્તતે તેષ્વ્ એક-એકશુ ન + અસ્તિ વર્તના ॥
તથ સર્વ-ભવ-અઙ્ગ-વર્તની અન્યો-ન્ય-ઉપચયેન નિઃશ્રિતા । એક-એકશુ તેષુ વર્તની પૂર્વ-અ-પર-અન્તતો ન + ઉપલભ્યતે ॥
બીજસ્ય સતો યથા + અઙ્કુરો ન ચ યો બીજ સ ચ + એવ અઙ્કુરો । ન ચ અન્ય તતો ન ચ + એવ તત્ । એવમ્ અન્-ઉચ્છેદ અ-શાશ્વત ધર્મતા ॥
સંસ્કાર અ-વિદ્ય-પ્રત્યયાઃ તે ચ સંસ્કાર ન સન્તિ તત્વતઃ । સંસ્કાર અ-વિદ્ય ચ + એવ હિ શૂન્ય એતે પ્રકૃતી નિર્-ઈહકાઃ ॥
મુદ્રાત્ પ્રતિ-મુદ્ર દૃશ્યતે મુદ્ર-સંક્રાન્તિ ન ચ + ઉપલભ્યતે । ન ચ તત્ર ન ચ + એવ સાન્યતો એવં સંસ્કાર્-અન્-ઉચ્છેદ-શાશ્વતાઃ ॥
ચક્ષુશ્ ચ પ્રતીત્ય રૂપતઃ ચક્ષુ વિજ્ઞાનમ્ ઇહ + ઉપજાયતે । ન ચ ચક્ષુષિ રૂપ-નિશ્રિતં રૂપ-સંક્રાન્તિ ન ચ + એવ ચક્ષુષિ ॥
નૈરાત્મ્ય-શુભાશ્ ચ ધર્મિમે તે પુનર્ આત્મા + ઇતિ શુભાશ્ ચ કલ્પિતાઃ । વિપરીતમ્ અ-સદ્-વિકલ્પિતં ચક્ષુ-વિજ્ઞાન તતો ઉપજાયતે ॥
વિજ્ઞાન નિરોધ-સંભવં વિજ્ઞ ઉત્પાદ-વ્યયં વિપશ્યતિ । અ-કહિઞ્-ચિ ગતમ્ અન્-આગતં શૂન્ય માયા-ઉપમ યોગિ પશ્યતિ ॥
અરણિં યથ ચ + ઉત્તર-અરણિં હસ્ત-વ્યાયામ-ત્રયેભિ સંગતિં । ઇતિ પ્રત્યયતો * અગ્નિ જાયતે જાતુ કૃતુ-કાર્યુ લઘૂ નિરુધ્યતે ॥
અથ પણ્ડિતુ કશ્-ચિ માર્ગતે કુત યમ્ આગતુ કુત્ર યાતિ વા । વિદિશો દિશિ સર્વ માર્ગતો ન ગતિર્ ન + અપ્ય્ અ-ગતિશ્ ચ લભ્યતે ॥
સ્કન્ધ-આયતનાનિ ધાતવઃ તૃષ્ણ અ-વિદ્યા ઇતિ કર્મ-પ્રત્યયાઃ । સામગ્રિ તુ સત્વ-સૂચના સા ચ પરમ-અર્થતુ ન + ઉપલભ્યતે ॥

કણ્ઠ-ઓષ્ઠ પ્રતીત્ય તાલુકં જિહ્વ પરિવર્તિર્ અવર્તિ અક્ષરા । ન ચ કણ્ઠ-ગતા ન તાલુકૈઃ અક્ષર-એક-એક તુ ન + ઉપલભ્યતે ॥
સામગ્રિ-પ્રતીત્યશ્ ચ સા વાચમ્ અનુબુધિ-વશેન નિશ્ચરી । મન-વાચ અ-દૃશ્ય-રૂપિણી બાહ્યતો * અભ્યન્તરિ ન + ઉપલભ્યતે ॥
ઉત્પાદ-વ્યયં વિપશ્યતો વાચ-રુત-ઘોષ-સ્વરસ્ય પણ્ડિતાઃ । ક્ષણિકાં વશિકાં તદ્ ઈદૃશીં સર્વ-વાચઃ પ્રતિશ્રુતક-ઉપમાઃ ॥
યથ તન્ત્રિ પ્રતીત્ય દારુ ચ હસ્ત-વ્યાયામ-ત્રયેભિ સંગતિમ્ । તુણ-વીણ-સુ-ઘોષક-આદિભિઃ શબ્દો નિશ્ચરતે તદ્-ઉદ્ભવઃ ॥
અથ પણ્ડિતુ કશ્-ચિ માર્ગતે કુતો * અયમ્ આગતુ કુત્ર યાતિ વા । વિદિશો દિશ સર્વ-માર્ગતઃ શબ્દમ્ અન્-આગમનં ન લભ્યતે ॥
તથ હેતુભિ પ્રત્યયેભિ ચ સર્વ-સંસ્કાર-ગતં પ્રવર્તતે । યોગી પુન ભૂત-દર્શનાત્ શૂન્ય સંસ્કાર નિર્-ઈહ પશ્યતિ ॥
સ્કન્ધ-આયતનાનિ ધાતવઃ શૂન્ય-અધ્યાત્મિક શૂન્ય-બાહ્યકાઃ । સત્વ-આત્મ-વિવિક્તન-આલયાઃ ધર્મ-આકાશ-સ્વ-ભાવ-લક્ષણાઃ ॥
લોક-નાથ-વ્યાકરણે * અપ્ય્ ઉક્તમ્ ॥
શૂન્યા અ-નામકા ધર્માઃ નામ કિં પરિપૃચ્છસિ । શૂન્યતા ન ક્વ-ચિદ્ દેવા ન નાગા ન + અપિ રાક્ષસાઃ ॥
મનુષ્યા વા + અ-મનુષ્યા વા સર્વે તુ એષ વિદ્યતે । નામ્ના હિ નામતા શૂન્યા નામ્નિ નામ ન વિદ્યતે ॥
અ-નામકાઃ સર્વે ધર્માઃ નામ્ના તુ પરિદીપિતાઃ ॥
યો હિ સ્વ-ભાવો નામ્નો વૈ ન સ દૃષ્ટો ન ચ શ્રુતઃ । ન ચ + ઉત્પન્નો નિરુદ્ધો વા કસ્ય નામ + ઇહ પૃચ્છસિ ॥
વ્યવહાર-કૃતં નામ પ્રજ્ઞપ્તિર્ નામ-દર્શિતા । રત્ન-ચિત્રો હ્ય્ અયં નામ્ના રત્ન-ઉત્તમ-પર ઇતિ ॥
ઇતિ શિક્ષા-સમુચ્ચયે સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાન-પરિચ્છેદસ્ ત્રયોદશઃ ॥
[xઇવ્. આત્મભાવપરિશુદ્ધિ]

આત્મ-ભાવ-પરિશુદ્ધિઃ પરિચ્છેદશ્ ચતુર્દશઃ ॥
ઉક્તાનિ સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાનાનિ । એવં યોગ્ય-ચિત્તો દશસુ દિક્ષુ શેષસ્ય જગતો દુષ્ખ-સાગર-ઉદ્ધરણ-અભિસંબોધ્ય્-ઉપાયો વ્યોમ-પર્યન્ત-ત્રૈકાલ્ય-સર્વ-ધર્મ-વશ-વર્તિત્વાય + એવ તુ પુનઃ સર્વ-ધર્મ-શૂન્યતામ્ અવતરેત્ । એવં હિ પુદ્ગલ-શૂન્યતા સિદ્ધા ભવતિ । તતશ્ ચ છિન્ન-મૂલત્વાત્ ક્લેશા ન સમુદાચરન્તિ ॥
યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-તથા-ગત-ગુહ્ય-સૂત્રે । તદ્ યથા + અપિ નામ શાન્તમતે વૃક્ષસ્ય મૂલ-છિન્નસ્ય સર્વ-શાખા પત્ર-પલાશાઃ શુષ્યન્તિ । એવમ્ એવ શાન્તમતે સત્-કાય-દૃષ્ટ્ય્-ઉપશમાત્ સર્વ-ક્લેશા ઉપશામ્યન્તિ + ઇતિ ॥
શૂન્યતા-ભાવના-અનુશંસાસ્ ત્વ્ અ-પર્યન્તાઃ ॥
યથા તાવચ્ ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે । સો * અસૌ શિક્ષ ન જાતુ ત્રશતી સુ-ગતાનાં । સો * અસૌ શૂરુ ન જાતુ ઇસ્ત્રિણાં વશમ્ એતી । સો * અસૌ સાસનિ પ્રીતિ વિન્દતે સુ-ગતાનાં । યો * અસૌ ધર્મ-સ્વ-ભાવ જાનતી સુ-પ્રશાન્તં ॥
સો * અસૌ ન + ઇહ ચિરેણ ભેષ્યતે દ્વિ-પદ-ઇન્દ્રઃ । સો * અસૌ વૈદ્ય-ભિષક્ ભેષ્યતે સુખ-દાતા । સો * અસૌ ઉદ્ધરિ શલ્ય સર્વશો દુખિતાનાં ।યો * અસૌ ધર્મ-સ્વ-ભાવ જાનતી સુ-પ્રશાન્તં ॥
સો * અસૌ ક્ષાન્તિ-બલેન ઉદ્ગતો નર-ચન્દ્રઃ । સો * અસૌ લોષ્ટક-દણ્ડ તાડિતો ન ચ કુપ્યી । સો * અસૌ છિદ્યતિ અઙ્ગમ્ અઙ્ગશો ન ચ ક્ષુભ્યો । યો * અસૌ ધર્મ-સ્વ-ભાવ જાનતી સુ-પ્રશાન્તં ॥
ન + અસૌ દુર્ગતિષૂ પતિષ્યતી અનુવ્યઞ્જન । નિત્યં લક્ષણ-ધારિ ભેષ્યતી અભિરૂપઃ । પઞ્ચ્યો તસ્ય અભિજ્ઞ ભાવિતા ઇમ નિત્યં । પુરતઃ સો સુ-ગતાન સ્થાસ્યતી સ ચ શૂર । ઇત્ય્ આદિ ॥
ભગવત્યામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । પુનર્ અ-પરં શારિપુત્ર બોધિ-સત્વેન મહા-સત્વેન બુદ્ધ-કાયં નિષ્પાદયિતુ-કામેન દ્વાત્રિંશન્-મહા-પુરુષ-લક્ષણાન્ય્ અશીતિં ચ + અનુવ્યઞ્જનાનિ પ્રતિલબ્ધુ-કામેન સર્વત્ર જાતૌ જાતિ-સ્મરતાં બોધિ-ચિત્ત-અ-વિપ્રણાશતાં બોધિ-સત્વ-ચર્યા + અ-સંપ્રમોષતાં પ્રતિલબ્ધુ-કામેન સર્વ-પાપ-મિત્ર-પાપ-સહાયાન્ વિવર્જયિતુ-કામેન સર્વ-બુદ્ધ-બોધિ-સત્વ-કલ્યાણ-મિત્રાણ્ય્ આરાગયિતુ-કામેન સર્વ-માર-માર-કાયિક-દેવતા-નિર્જેતુ-કામેન સર્વ-આવરણી યાનિ શોધયિતુ-કામેન સર્વ-ધર્મ-અન્-આવરણતાં પ્રતિલબ્ધુ-કામેન પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં । પુનર્ અ-પરં શારિપુત્ર બોધિ-સત્વેન મહા-સત્વેન યે દશસુ દિક્ષુ બુદ્ધા ભગવન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ તે મે વર્ણં ભાષેરન્ન્ ઇતિ પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યં । પુનર્ અ-પરં શારિપુત્ર બોધિ-સત્વેન મહા-સત્વેન + એક-ચિત્ત-ઉત્પાદેન પૂર્વસ્યાં દિશિ ગઙ્ગા-નદી-વાલુકા-ઉપમાન્ લોક-ધાતૂન્ સમતિક્રમિતુ-કામેન । પે । એવં સર્વ-દિક્ષુ પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ ઇત્ય્ આદ્ય્ ઇતિ [દોઉબ્ત્fઉલ્] વિસ્તરઃ ॥
તત્ર યથા નિર્-આત્માનશ્ ચ સર્વ-ધર્માઃ । કર્મ-ફલ-સંબન્ધ-અ-વિરોધશ્ ચ નિઃ-સ્વ-ભાવતા ચ યથા-દૃષ્ટ-સર્વ-ધર્મ-અ-વિરોધશ્ ચ । તથા પિતૃ-પુત્ર-સમાગમે દર્શિતમ્ । ષડ્-ધાતુર્ અયં મહા-રાજ પુરુષઃ ષટ્-સ્પર્શ-આયતનઃ । અષ્ટાદશ-મન-ઉપવિચારઃ । ષડ્-ધાતુર્ અયં મહા-રાજ પુરુષ ઇતિ । ન ખલુ પુનર્ એતદ્ યુક્તં । કિં વા + એતદ્ પ્રતીત્ય + ઉક્તં ષડ્ ઇમે મહા-રાજ ધાતવઃ । કતમે ષટ્ । તદ્ યથા પૃથિવી-ધાતુર્ અબ્-ધાતુસ્ તેજો-ધાતુર્ વાયુ-ધાતુર્ આકાશ-ધાતુર્ વિજ્ઞાન-ધાતુશ્ ચ । ઇમે મહા-રાજ ષડ્ ધાતવઃ ॥
યાવત્ ષડ્ ઇમાનિ મહા-રાજ સ્પર્શ-આયતનાનિ । કતમાનિ ષટ્ । ચક્ષુઃ સ્પર્શ-આયતનં રૂપાણાં દર્શનાય । શ્રોત્રં સ્પર્શ-આયતનં શબ્દાનાં શ્રવણાય । ઘ્રાણં સ્પર્શ-આયતનં ગન્ધ-આરામ-આઘ્રાણાય । જિહ્વા સ્પર્શ-આયતનં રસાનામ્ આસ્વાદનાય । કાય-સ્પર્શ-આયતનં સ્પ્રષ્ટવ્યાનાં સ્પર્શનાય । મનઃ-સ્પર્શ-આયતનં ધર્માણાં વિજ્ઞાનાય । ઇમાનિ ચ મહા-રાજ ષટ્ સ્પર્શ-આયતનાનિ ॥ પે ॥
અષ્ટાદશ + ઇમે મહા-રાજ મન-ઉપવિચારાઃ । કતમે * અષ્ટાદશ । ઇહ પુરુષશ્ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા । સૌમનસ્ય-દૌર્મનસ્ય-ઉપેક્ષા-સ્થાનીયાન્ય્ ઉપવિચરતિ । એવં શ્રોત્ર-આદિષુ વાચ્યં । તેન પ્રત્ય્-એકમ્ ઇન્દ્રિય-ષટ્કેન સૌમનસ્ય-આદિ-ત્રયાણાં ભેદાદ્ અષ્ટાદશ મન-ઉપવિચારા ભવન્તિ । પે । કતમશ્ ચ મહા-રાજ + આધ્યાત્મિકઃ પૃથિવી-ધાતુઃ । યત્ કિઞ્-ચિદ્ અસ્મિન્ કાયે * અધ્યાત્મં કક્ખટત્વં ખર-ગતમ્ ઉપાત્તં । તત્ પુનઃ કતમત્ । તદ્ યથા । કેશા રોમાણિ નખા દન્તા ઇત્ય્ આદિ । અયમ્ ઉચ્યતે + આધ્યાત્મિકઃ પૃથિવી-ધાતુઃ ॥

કતમશ્ ચ મહા-રાજ બાહ્યઃ પૃથિવી-ધાતુઃ । યત્ કિઞ્-ચિદ્ બાહ્યં કક્ખટ્વં ખર-ગતમ્ અનુપાત્તમ્ અયમ્ ઉચ્યતે બાહ્યઃ પૃથિવી-ધાતુઃ । તત્ર મહા-રાજ + આધ્યાત્મિકઃ પૃથિવી-ધાતુર્ ઉત્પદ્યમાનો ન કુતશ્-ચિદ્ આગચ્છતિ નિરુધ્યમાનો ન ક્વ-ચિત્ સંનિચયં ગચ્છતિ । ભવતિ મહા-રાજ સ સમયો યત્ સ્ત્રી અધ્યાત્મમ્ અહં સ્ત્રી + ઇતિ કલ્પયતિ । સા + અધ્યાત્મમ્ અહં સ્ત્રી + ઇતિ કલ્પયિત્વા બહિર્-ધા પુરુષં પુરુષ ઇતિ કલ્પયતિ । સા બહિર્-ધા પુરુષં પુરુષ ઇતિ કલ્પયિત્વા સંરક્તા સતી બહિર્-ધા પુરુષેણ સાર્ધં સંયોગમ્ આકાઙ્ક્ષતે । પુરુષો * અધ્યાત્મં પુરુષો * અસ્મિ + ઇતિ કલ્પયતિ + ઇતિ પૂર્વ-વત્ । તયોઃ સંયોગ-આકાઙ્ક્ષયા સંયોગો ભવતિ । સંયોગ-પ્રત્યયાત્ કલલં જાયતે । તત્ર મહા-રાજ યશ્ ચ સંકલ્પો યશ્ ચ સંકલ્પયિતા । ઉભયમ્ એતન્ ન સંવિદ્યતે । સ્ત્રિયાં સ્ત્રી ન સંવિદ્યતે । પુરુષે પુરુષો ન સંવિદ્યતે । ઇતિ હ્ય્ અ-સન્ન્ અ-સદ્-ભૂતઃ સંકલ્પો જાતઃ । સો * અપિ સંકલ્પા-સ્વ-ભાવેન ન સંવિદ્યતે । યથા સંકલ્પસ્ તથા સંયોગો * અપિ કલલમ્ અપિ સ્વ-ભાવેન ન સંવિદ્યતે । યશ્ ચ સ્વ-ભાવતો ન સંવિદ્યતે તત્ કથં કક્ખટત્વં જનયિષ્યતિ । ઇતિ હિ મહા-રાજ સંકલ્પં જ્ઞાત્વા કક્ખટત્વં વેદિતવ્યં યથા કક્ખટત્વમ્ ઉત્પદ્યમાનં ન કુતશ્-ચિદ્ આગચ્છતિ । નિરુધ્યમાનં ન ક્વ-ચિત્ સંનિચયં ગચ્છતિ + ઇતિ । ભવતિ મહા-રાજ સમયો યદ્ અયં કાયઃ શ્મશાન-પર્યવસાનો ભવતિ । તસ્ય તત્ કક્ખટત્વં સંક્લિદ્યમાનં નિરુધ્યમાનં ન પૂર્વાં દિશં ગચ્છતિ । ન દક્ષિણાં । ન પશ્ચિમાં । ન + ઉત્તરાં । ન + ઊર્ધ્વં । ન + અધો । ન તુ વિ-દિશં ગચ્છતિ । એવં મહા-રાજ + આધ્યાત્મિકઃ પૃથિવી-ધાતુર્ દ્રષ્ટવ્યઃ । ભવતિ મહા-રાજ સ સમયો યદા + આકાશી-ભૂતે લોક-સંનિવેશે બ્રાહ્મં વિમાનં સંતિષ્ઠતે મહા-રત્ન-મયં । તન્ મહા-રાજ કક્ખટત્વમ્ ઉત્પદ્યમાનં ન કુતશ્-ચિદ્ આગચ્છતિ । ચક્ર-વાડ-મહા-ચક્ર-વાડાઃ સંતિષ્ઠન્તે દૃઢાઃ સારા એક-ઘના વજ્ર-મયાસ્ તેષામ્ અપિ કક્ખટત્વમ્ ઉત્પદ્યમાનં ન કુતશ્-ચિદ્ આગચ્છતિ । સુમેરવઃ પર્વત-રાજાનો યુગં-ધરા નિમિં-ધરા ઈશા-ધરા યાવત્ કાલ-પર્વતાઃ સંતિષ્ઠન્તે । સર્વશ્ ચ ત્રિ-સાહસ્ર-મહા-સાહસ્રો લોક-ધાતુઃ સંતિષ્ઠતે । ચતુર્-અશીતિર્ યોજન-સહસ્રાણ્ય્ ઉદ્વેધેન । મધ્યે ચ + અષ્ટષષ્ટિં યોજન-શત-સહસ્રં મહા-પૃથિવી સંતિષ્ઠતે । તદ્ અપિ મહા-રાજ કક્ખટત્વં સમુદાગચ્છત્ કુતશ્-ચિદ્ આગચ્છતિ । ભવતિ મહા-રાજ સ સમયો યદા + અયં લોકઃ સંવર્તતે । તદા + ઇયં મહા-પૃથિવી અગ્નિના વા દહ્યતે * અદ્ભિર્ વા ક્લિદ્યતે વાયુના વા વિકીર્યતે । તસ્યા અગ્નિના દહ્યમાનાયા મષિર્ અપિ ન પ્રજાયતે તદ્ યથા + અપિ નામ સર્પિષો વા તૈલસ્ય વા + અગ્નિના દહ્યમાનસ્ય ન મષિર્ ન છાયિકા પ્રજ્ઞાયતે એવમ્ એવ + અસ્યાસ્ ત્રિ-સાહસ્ર-મહા-સાહસ્રાયા લોક-ધાતોર્ અગ્નિના દહ્યમાનાયા ન + એવ મષિર્ ન છાયિકા + અવશિષ્ટા પ્રજ્ઞાયતે । એવમ્ અદ્ભિર્ લવણ-વિલય-વદ્ વાયુના વૈરમ્ભ-વાત-અભિહત-શકુન્ત-વત્ પૃથિવ્યાં ન કિઞ્-ચિદ્ અવશિષ્ટં પ્રજ્ઞાયતએ ઇતિ પઠ્યતે । તત્ર મહા-રાજ પૃથિવી-ધાતોર્ ઉત્પાદો * અપિ શૂન્યઃ વ્યયો * અપિ શૂન્ય ઉત્પન્નો * અપિ પૃથિવી-ધાતુઃ સ્વ-ભાવ-શૂન્ય । ઇતિ હિ મહા-રાજ પૃથિવી-ધાતુઃ પૃથિવી-ધાતુત્વેન ન + ઉપલભ્યતે * અન્યત્ર વ્યવહારાત્ । સો * અપિ વ્યવહારો ન સ્ત્રી ન પુરુષઃ । એવમ્ એવ + એતન્ મહા-રાજ યથા-ભૂતં સમ્યક્-પ્રજ્ઞયા દ્રષ્ટવ્યં । તત્ર કતમો * અબ્-ધાતુઃ । યદ્ ઇદમ્ અસ્મિન્ કાયે * અધ્યાત્મં પ્રત્ય્-આત્મમ્ આપઃ । અબ્-ગતં । અપ્ત્વં સ્નેહઃ । સ્નેહ-ગતં સ્નેહત્વં દ્રવત્વમ્ ઉપગતમ્ ઉપાત્તં ॥
તત્ પુનઃ કતમત્ । તદ્ યથા । અશ્રુ સ્વેદઃ ખેટઃ સિઙ્ઘાણકં વશા લસિકા મજ્જા મેદઃ પિત્તં શ્લેષ્મા પૂયઃ શોણિતં ક્ષીરં પ્રસ્રાવ ઇત્ય્ આદિર્ અયમ્ ઉચ્યન્તે આધ્યાત્મિકો * અબ્-ધાતુઃ । પે ॥
ભવતિ મહા-રાજ સ સમયો યત્ પ્રિયં દૃષ્ટ્વા + અશ્રુ પ્રવર્તતે । દુષ્ખેન ચ + અભ્યાહતસ્ય ધર્મ-સંવેગેન વા + અશ્રુ પ્રવર્તતે । વાતેન વા + અક્ષિ પ્રસ્યન્દતે । યાવત્ સ મહા-રાજ + અબ્-ધાતુર્ ન કુતશ્-ચિદ્ આગચ્છતિ । ભવતિ મહા-રાજ સ સમયો યદા + આધ્યાત્મિકો * અબ્-ધાતુઃ પરિશુષ્યતિ । સ પરિશુષ્યન્ નિરુધ્યમાનો ન ક્વ-ચિદ્ ગચ્છતિ । પે । વિવર્તમાને ખલુ પુનર્ લોકે સમન્તાદ્ દ્વાત્રિંશત્ પટલા અભ્ર-ઘનાઃ સંતિષ્ઠન્તે સંસ્થાય સર્વાવન્તઃ । ત્રિ-સાહસ્ર-મહા-સાહસ્રં લોક-ધાતું છાદયન્તિ । યતઃ પઞ્ચ-અન્તર-કલ્પાન્ ઈષાધારો દેવો વર્ષતિ । એવં પઞ્ચ ગજ-પ્રમેહો દેવો વર્ષતિ । પઞ્ચ-આચ્છિન્ન-ધારઃ ।પઞ્ચ સ્થૂલ-બિન્દુકઃ । તત ઇયં મહા-પૃથિવી યાવદ્ બ્રહ્મ-લોકાદ્ ઉદકેન સ્ફુટા ભવતિ । સ મહા-રાજ તાવન્ મહાન્ અબ્-ધાતુર્ ઉત્પદ્યમાનો ન કુતશ્-ચિદ્ આગચ્છતિ । ભવતિ મહા-રાજ સ સમયો યદ્ અયં લોકઃ સંવર્તતે । સંવર્તમાને ખલુ પુનર્ લોકે દ્વિતીયસ્ય સૂર્યસ્ય પ્રાદુર્-ભાવો ભવતિ । દ્વિતીયસ્ય સૂર્યસ લોકે પ્રાદુર્-ભાવાદ્ ઉત્સાઃ સરાંસિ કુનદ્યશ્ ચ શુષ્યન્તિ । એવં તૃતીયસ્ય મહા-ઉત્સા મહા-નદ્યઃ । ચતુર્થસ્ય + અન્-અવતપ્તં મહા-સરઃ સર્વેણ સર્વમ્ ઉચ્છુષ્યતિ । ચતુર્થસ્ય સૂર્યસ્ય પ્રાદુર્-ભાવાન્ મહા-સમુદ્રસ્ય યોજનિકમ્ અપ્ય્ ઉદકં પરિક્ષયં પર્યાદાનં ગચ્છતિ । દ્વિ-યોજનિકમ્ અપિ ત્રિ-ચતુઃ-પઞ્ચ-દશ-વિંશતિ-ત્રિંશચ્-ચત્વારિંશત્-પઞ્ચાશદ્-યોજનિકમ્ અપિ યાવચ્ ચત્વારિંશદ્-યોજન-સહસ્રમ્ ઉદકમ્ અવશિષ્ટં ભવતિ । યાવદ્ દ્વિ-તાલ-માત્રં ।યાવત્ કણ્ઠ-માત્રં । યાવદ્ ગોષ્પદ-માત્રમ્ ઉદકમ્ અવશિષ્ટં ભવતિ । ભવતિ મહા-રાજ સ સમયો યન્ મહા-સમુદ્રે પૃથિત-પૃથિતાન્ય્ અવશિષ્ટાનિ ભવન્તિ । પે ॥
ભવતિ મહા-રાજ સ સમયો યન્ મહા-સમુદ્રે * અઙ્ગુલિ-સ્નેહ-માત્રમ્ અપ્ય્ ઉદકં ન + અવશિષ્ટં ભવતિ । સ મહા-રાજ તાવાન્ અબ્-ધાતુર્ નિરુધ્યમાનો ન ક્વ-ચિદ્ ગચ્છતિ । પે । તસ્ય ખલુ પુનર્ મહા-રાજ + અબ્-ધાતોર્ ઉત્પાદો * અપિ શૂન્યઃ । વ્યયો * અપિ શૂન્યઃ તિષ્ઠન્ન્ અપિ સો * અબ્-ધાતુઃ સ્વ-ભાવ-શૂન્ય ઇતિ હિ મહા-રાજ + અબ્-ધાતુર્ અબ્-ધાતુત્વેન + ઉપલભ્યતે * અન્યત્ર વ્યવહાર-માત્રાત્ । સો * અપિ વ્યવહારો ન સ્ત્રી ન પુરુષઃ પૂર્વ-વત્ ॥
આધ્યાત્મિકસ્ તેજો-ધાતુઃ કતમઃ ॥
યત્ કિઞ્-ચિદ્ અસ્મિન્ કાયે તેજસ્ તેજો-ગતમ્ ઊષ્મ-ગતમ્ ઉપગતમ્ ઉપાત્તં । તત્ પુનઃ કતમત્ । યેન + અયં કાય આતપ્યતે સંતપ્યતે । યેન વા + અસ્ય + અસિત-પીત-ખાદિતાનિ સમ્યક્-સુખેન પરિપાકં ગચ્છતિ । યસ્ય ચ + ઉત્સદત્વાજ્ જ્વરિતો જ્વરિત ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ ॥ પે ॥

બાહ્યસ્ તેજો-ધાતુઃ કતમઃ । યદ્ બાહ્યં તેજસ્ તેજો-ગતમ્ ઊષ્મ-ગતમ્ ઉપગતમ્ ઉપાત્તં । તત્ પુનઃ કતમત્ । યન્ મનુષ્યા અરણી-સહગતેભ્યો ગર્ભલ-સહગતેભ્યો વા ગો-મય-ચૂર્ણેન વા કાર્પાસ-પિચુના + આવાસમ્ અન્વેષન્તે યદ્ ઉત્પન્નં ગ્રામમ્ અપિ દહતિ ગ્રામ-પ્રદેશમ્ અપિ દહતિ યાવદ્ દ્વીપં વા કક્ષં તૃણાનાં વા દાવં વા કાષ્ઠં વા યાવદ્ દહન્ પરૈતિ + ઇત્ય્ આદિ ।તત્ર મહા-રાજ + આધ્યાત્મિકસ્ તેજો-ધાતુર્ ઉત્પદ્યતે ન કુતશ્-ચિદ્ આગચ્છતિ નિરુધ્યમાનો ન ક્વ-ચિત્ સંનિચયં ગચ્છતિ । ઇતિ હ્ય્ અ-ભૂત્વા ભવતિ ભૂત્વા ચ પ્રતિવિગચ્છતિ સ્વ-ભાવ-રહિતત્વાત્ ॥
એવં યત્ કિઞ્-ચિદ્ અસ્મિન્ કાયે વાયુર્ વાયુ-ગતં લઘુત્વં સમુદીરણત્વં । તત્ પુનઃ કતમત્ । તદ્ યથા ઊર્ધ્વ-ગમા વાયવો * અધો-ગમાઃ પાર્શ્વ-આશ્રયાઃ પૃષ્ઠ-આશ્રયાઃ કુક્ષિ-ગમાઃ શસ્ત્રકાઃ ક્ષુરકાઃ સૂચકાઃ પિપ્પલકા વાત-અષ્ઠીલા વાત-ગુલ્મા આશ્વાસ-પ્રશ્વાસા અઙ્ગ-અનુસારિણો વાયવ ઇત્ય્ આદિ । સન્તિ બહિર્-ધા પૂર્વે વાયવો દક્ષિણાઃ પશ્ચિમા ઉત્તરા વાયવઃ સ-રજસઃ અ-રજસઃ પરીત્તા મહદ્-ગતા વાયવ ઇતિ । ભવતિ મહા-રાજ સ સમયો યન્ મહા-વાયુ-સ્કન્ધઃ સમુદાગતઃ । વૃક્ષ-અગ્રાન્ અપિ પાતયતિ । કુડ્યાન્ અપિ પર્વત-અગ્રાન્ અપિ પાતયતિ । પાતયિત્વા નિર્-ઉપાદાનો વિગચ્છતિ । યં સત્વાશ્ ચીવર-કર્ણિકેન વા વિધમનકેન વાત-અનુવૃત્તેન વા પર્યેષ્યન્તે । યાવદ્ અયમ્ ઉચ્યતે બાહ્યો વાયુ-ધાતુઃ । તસ્ય + અપ્ય્ ઉત્પત્તિઃ પૂર્વ-વત્ ॥
આધ્યાત્મિક આકાશ-ધાતુઃ કતમઃ । યત્ કિઞ્-ચિદ્ અસ્મિન્ કાયે * અધ્યાત્મં પ્રત્ય્-આત્મમ્ ઉપગતમ્ ઉપાત્તમ્ આકાશ-ગતમ્ ઇહ + અભ્યન્તર-સંખ્યા-ભૂતં । અ-સ્ફુટમ્ અ-સ્ફરણીયં ત્વઙ્-માન્સ-શોણિતેન । તત્ પુનઃ કતમત્ । યદ્ અસ્મિન્ કાયે ચક્ષુઃ સુષિરમ્ ઇતિ વા યાવન્ મુખં વા મુખ-દ્વારં વા કણ્ઠં વા કણ્ઠ-નાડ્યા વા યેન ચ + અભ્યવહરતિ યત્ર ચ + અવતિષ્ઠતે । યેન ચ + અસ્ય + અશિત-પીત-ખાદિત-આસ્વાદિતમ્ અધસ્તાત્ પ્રઘરતિ । અયમ્ ઉચ્યતએ આધ્યાત્મિક આકાશ-ધાતુઃ । એવં બાહ્યે * અપિ યદ્ અ-સ્ફુટમ્ અ-સ્ફરણીયં રૂપ-ગતેન + અ-પલિગુદ્ધં સુષિર-ભાવશ્ છિદ્રં । અયમ્ ઉચ્યતે બાહ્યઃ આકાશ-ધાતુઃ ॥
ભવતિ મહા-રાજ સ સમયો યત્ કર્મ-પ્રત્યયાદ્ આયતનાનિ પ્રાદુર્-ભવન્તિ તાન્ય્ આકાશ-ધાતું પરિચારયન્તિ । તત્ર સંખ્યા ભવત્ય્ આધ્યાત્મિક આકાશ-ધાતુર્ ઇતિ । સ ન કુતશ્-ચિદ્ આગચ્છતિ । ભવતિ સમયો યદ્ રૂપં બિભર્તિ સર્વમ્ આકાશી-ભવતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અ-ક્ષયો હ્ય્ આકાશ-ધાતુઃ સ્થિરો * અ-ચલઃ । તદ્ યથા મહા-રાજ + અ-સંસ્કૃતો નિર્વાણ-ધાતુઃ । એવમ્ એવ + આકાશ-ધાતુઃ સર્વત્ર + અનુગતો દ્રષ્ટવ્યઃ । તદ્ યથા + અપિ નામ મહા-રાજ પુરુષ ઉત્થલે દેશે ઉદ-પાનં વા કુટકં વા કૂપં વા પુષ્કરિણીં વા ખાનયેત્ । તત્ કિં મન્યસે મહા-રાજ યત્ તત્ર + આકાશઃ કુતસ્ તદ્ આગતમ્ ઇતિ । આહ । ન કુતશ્-ચિદ્ ભગવન્ । ભગવાન્ આહ । તદ્ યથા + અપિ નામ મહા-રાજ સ પુરુષઃ પુનર્ એવ તદ્ ઉદ-પાનં વા યાવત્ પુષ્કરિણીં વા પૂરયેત્ । તત્ કિં મન્યસે મહા-રાજ યત્ તદ્ આકાશં ક્વ-ચિદ્ ગતમ્ ઇતિ । આહ । ન ક્વ-ચિદ્ ગતં ભગવન્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । ન હ્ય્ આકાશ-ધાતુર્ ગમને વા આગમને વા પ્રત્યુપસ્થિતઃ । ન સ્ત્રી-ભાવેન ન પુરુષ-ભાવેન પ્રત્યુપસ્થિતઃ । ભગવાન્ આહ । ઇતિ હિ મહા-રાજ બાહ્ય-આકાશ-ધાતુર્ અ-ચલઃ ।અ-વિકારઃ ।તત્ કસ્ય હેતોઃ । શૂન્યો હ્ય્ આકાશ-ધાતુર્ આકાશ-ધાતુત્વેન । વિરહિત આકાશ-ધાતુર્ આકાશ-ધાતુત્વેન । ન પુરુષ-ભાવેન ન સ્ત્રી-ભાવેન પ્રત્યુપસ્થિતઃ । એવમ્ એવ યથા-ભૂતં સમ્યક્-પ્રજ્ઞયા દ્રષ્ટવ્યં ॥
તત્ર કતમો વિજ્ઞાન-ધાતુર્ યા ચક્ષુર્-ઇન્દ્રિય-અધિપતેયા । રૂપ-આરમ્બણ-પ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ । યાવદ્ ઇતિ હિ મહા-રાજ યા કા-ચિદ્ વર્ણ-સંસ્થાન-પ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્ અયમ્ ઉચ્યતે ચક્ષુર્-વિજ્ઞાન-ધાતુઃ । પે । ઇતિ હિ યા ષડ્-ઇન્દ્રિય-અધિપતેયા ષડ્-વિષય-આરમ્બણા વિષય-વિજ્ઞપ્તિર્ અયમ્ ઉચ્યતે વિજ્ઞાન-ધાતુઃ । સ ખલુ પુનર્ અયં મહા-રાજ વિજ્ઞાન-ધાતુર્ ન + ઇન્દ્રિય-નિશ્રિતો ન વિષયેભ્ય આગતો ન મધ્યે * અન્તર-સ્થાયી સ ન + અધ્યાત્મ બહિર્-ધા ન + ઉભયમ્ અન્તરેણ । સ ખલુ પુનર્ અયં મહા-રાજ વિજ્ઞાન-ધાતુર્ વસ્તુ પ્રતિવિજ્ઞપ્ય નિરુદ્ધઃ । સ ઉત્પદ્યમાનો ન કુતશ્-ચિદ્ આગચ્છતિ નિરુધ્યમાનો ન ક્વ-ચિદ્ ગચ્છતિ । તસ્ય ખલુ પુનર્ વિજ્ઞાન-ધાતોર્ ઉત્પાદો * અપિ શૂન્યઃ । વ્યયો * અપિ શૂન્યઃ । ઉત્પન્નો * અપિ વિજ્ઞાન-ધાતુઃ સ્વ-ભાવ-શૂન્યઃ । ઇતિ મહા-રાજ વિજ્ઞાન-ધાતુર્ વિજ્ઞાન-ધાતુત્વેન શૂન્યો ન + ઉપલભ્યતે * અન્યત્ર વ્યવહારાત્ । સો * અપિ વ્યવહારો ન સ્ત્રી ન પુરુષઃ । એવમ્ એતદ્ યથા-ભૂતં સમ્યક્-પ્રજ્ઞયા દ્રષ્ટવ્યં ॥
તત્ર મહા-રાજ કતમચ્ ચક્ષુર્-આયતનં । યચ્ ચતુર્ણાં મહા-ભૂતાનાં પ્રસાદઃ । તદ્ યથા પૃથિવી-ધાતોર્ અબ્-ધાતોસ્ તેજો-ધાતોર્ વાયુ-ધાતોર્ યાવત્ । તત્ર પૃથિવી-ધાતુ-પ્રસાદશ્ ચક્ષુર્-આયતનં ન + અબ્-ધાતુ-પ્રસાદો ન તેજો-ધાતુ-પ્રસાદો ન વાયુ-ધાતુ-પ્રસાદશ્ ચક્ષુર્-આયતનં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । ન હિ પૃથિવી-ધાતુ-પ્રસાદઃ કસ્ય-ચિદ્ ધર્મ-આયતનં વા આયતન-પ્રતિલમ્ભેન વા પ્રત્યુપસ્થિતઃ । એવં યાવન્ ન વાયુ-ધાતુ-પ્રસાદઃ કસ્ય-ચિદ્ ધર્મસ્ય + આયતનં વા આયતન-પ્રતિલમ્ભેન વા પ્રત્યુપસ્થિતઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । નિશ્-ચેષ્ટા હ્ય્ એતે ધર્મા નિષ્ઠાપારા નિર્વાણ-સમા । ઇતિ હિ મહા-રાજ એક-એકતો ધર્માન્ મૃગ્યમાણાન્ ચક્ષુર્-આયતનં ન + ઉપલભતે * અન્યત્ર વ્યવહારાત્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । શૂન્યો હિ પૃથિવી-ધાતુ-પ્રસાદઃ પૃથિવી-ધાતુ-પ્રસાદેન । યાવચ્ * છૂન્યો વાયુ-ધાતુ-પ્રસાદો વાયુ-ધાતુ-પ્રસાદેન । યે ચ ધર્માઃ સ્વ-ભાવેન શૂન્યાઃ કસ્ તેષાં પ્રસાદો વા ક્ષોભો વા । યેષાં ન પ્રસાદો ન ક્ષોભ ઉપલભ્યતે । કથં તે રૂપં દ્રક્ષ્યન્તિ । ઇતિ હ્ય્ અત્યન્તતયા ચક્ષુર્-આયતનં શૂન્યં ચક્ષુર્-આયતન-સ્વ-ભાવેન તત્ પૂર્વ-અન્તતો ન + ઉપલભ્યતે ॥

અ-પર-અન્તતો * અપિ ન + ઉપલભ્યતે । અન્-આગમનતાં ગમનતાં ચ + ઉપાદાય સ્થાનમ્ અપ્ય્ અસ્ય ન + ઉપલભ્યતે સ્વ-ભાવ-વિરહિતત્વાત્ । યચ્ ચ સ્વ-ભાવેન ન સંવિદ્યતે । ન તત્ સ્ત્રી ન પુરુષઃ । તેન કા મન્યના । મન્યના ચ નામ મહા-રાજ માર-ગો-ચરઃ । અ-મન્યના બુદ્ધ-ગો-ચરઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । મન્યના + અપગતા હિ સર્વ-ધર્માઃ । પે । તત્ર મહા-રાજ કતમચ્ * છ્રોત્ર-આયતનં । યચ્ ચતુર્ણાં મહા-ભૂતાનાં પ્રસાદો । યાવદ્ ઇતિ હિ મહા-રાજ સર્વ-ધર્મા વિમોક્ષ-અભિમુખા ધર્મ-ધાતુ-નિયતા આકાશ-ધાતુ-પર્યવસાના અ-પ્રાપ્તિકા અ-વ્યવહારા અન્-અભિલાપ્યા અન્-અભિલપનીયાઃ । યત્ર મહા-રાજ ઇન્દ્રિયાણિ પ્રતિહન્યન્તે તે વિષયા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । ચક્ષુર્ હિ રૂપે પ્રતિહન્યતે તસ્માદ્ રૂપાણિ ચક્ષુર્-વિષયા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । એવં શ્રોત્રં શબ્દેષ્વ્ ઇત્ય્ આદિ । તત્ર ચક્ષૂ રૂપે પ્રતિહન્યત ઇતિ નિપાતઃ । પ્રતિહન્યના તેષાં નિર્દિષ્ટા । તથા હિ ચક્ષૂ રૂપેષુ ત્રિ-વિધં નિપતતિ + ઇતિ । અનુ-કૂલેષુ શુભ-સંજ્ઞયા । પ્રતિ-કૂલેષુ પ્રતિઘ-સંજ્ઞયા । ન + એવ + અનુ-કૂલેષુ ન પ્રતિ-કૂલેષુ + ઉપેક્ષયા । એવં મનો ધર્મેષ્વ્ ઇત્ય્ આદિ । તએ ઇમે વિષયા મનો-ગો-ચરા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । અત્ર હિ મનશ્ ચરતિ । ઉપવિચરતિ । તસ્માન્ મનો-ગો-ચરા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે । યદ્ એતન્ મહા-રાજ મનો * અ-પ્રતિ-કૂલેષુ રૂપેષ્વ્ અનુનીતં ચરતિ । તેન + અસ્ય રાગ ઉત્પદ્યતે । પ્રતિ-કૂલેષુ રૂપેષુ પ્રતિહતં ચરતિ તેન + અસ્ય દ્વેષ ઉત્પદ્યતે । ન + એવ + અનુ-કૂલેષુ ન પ્રતિ-કૂલેષુ સંમૂઢં ચરતિ । તેન + અસ્ય મોહ ઉત્પદ્યતે । એવં શબ્દ-આદિષ્વ્ અપિ ત્રિ-વિધમ્ આરમ્બણમ્ અનુભવતિ પૂર્વ-વત્ ॥
તત્ર મહા-રાજ માયા-ઉપમાનિ + ઇન્દ્રિયાણિ । સ્વપ્ન-ઉપમા વિષયાઃ । તદ્ યથા + અપિ નામ મહા-રાજ પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્ન-અન્તરે જન-પદ-કલ્યાણ્યા સ્ત્રિયા સાર્ધં પરિચરેત્ । સ શયિત-વિબુદ્ધો જન-પદ-કલ્યાણીં સ્ત્રિયમ્ અનુસ્મરેત્ । તત્ કિં મન્યસે મહા-રાજ સંવિદ્યતે સ્વપ્ન-અન્તરે જન-પદ-કલ્યાણી સ્ત્રી । આહ । ન + ઉ હિ + ઇદં ભગવન્ । ભગવાન્ આહ । તત્ કિં મન્યસે મહા-રાજ + અપિ નુ સ પુરુષઃ પણ્ડિત-જાતીયો ભવેત્ । યઃ સ્વપ્ન-અન્તરે જન-પદ-કલ્યાણીં સ્ત્રિયમ્ અનુસ્મરેત્ । તયા વા સાર્ધં ક્રીડિતમ્ અભિનિવેશેત્ । આહ । ન + ઉ હિ + ઇદં ભગવન્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અત્ય્-અન્તતયા હિ ભગવન્ સ્વપ્ન-અન્તરે જન-પદ-કલ્યાણી ન સંવિદ્યતે ન + ઉપલભ્યતે । કુતઃ પુનર્ અનયા સાર્ધં પરિચરણા । અન્યત્ર યાવદ્ એવ સ પુરુષો વિઘાતસ્ય ક્લમથસ્ય ભાગી સ્યાત્ । યસ્ તામ્ અભિનિવિશેત્ ॥
ભગવાન્ આહ । એવમ્ એવ મહા-રાજ બાલો * અ-શ્રુતવાન્ પૃથગ્-જનશ્ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા સૌમનસ્ય-સ્થાનીયાન્ય્ અભિનિવિશેત્ । સો * અભિનિવિષ્ટઃ સન્ન્ અનુનીયતે * અનુનીતઃ સંરજ્યતે । સંરક્તો રાગ-જં કર્મ + અભિસંસ્કરોતિ । ત્રિ-વિધં કાયેન ચતુર્-વિધં વાચા ત્રિ-વિધં મનસા । તચ્ ચ કર્મ + અભિસંસ્કૃતમ્ આદિત એવ ક્ષીણં નિરુદ્ધં વિગતં વિપરિણતં ન પૂર્વાં દિશં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ । ન દક્ષિણાં ન પશ્ચિમાં ન + ઉત્તરાં ન + ઊર્ધ્વં ન + અધો ન + અનુવિદિશં । ન + ઇહ ન તિર્યક્ । ન ઉભયમ્ અન્તરા । તત્ પુનઃ કાલ-અન્તરેણ મરણ-કાલ-સમયે પ્રત્યુપસ્થિતે । જીવિત-ઇન્દ્રિય-નિરોધે આયુષઃ પરિક્ષયાત્ તત્-સ-ભાગસ્ય કર્મણઃ ક્ષીણત્વાચ્ ચરમ-વિજ્ઞાનસ્ય નિરુધ્યમાનસ્ય મનસ આરમ્બણી-ભવતિ । તદ્ યથા + અપિ નામ શયિત-વિબુદ્ધસ્ય જન-પદ-કલ્યાણી + ઇતિ મનસ આરમ્બણં ભવતિ । ઇતિ હિ મહા-રાજ ચરમ-વિજ્ઞાનેન + અધિપતિના તેન ચ કર્મણા આરમ્બણેન + ઔપપત્ત્ય્-અંશિક-દ્વય-પ્રત્યયં પ્રથમ-વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે । યદિ વા નરકેષુ યદિ વા તિર્યગ્-યોનૌ યદિ વા યમ-લોકે યદિ વા આસુરે કાયે યદિ વા મનુષ્યેષુ યદિ વા દેવેષુ । તસ્ય ચ પ્રથમ-વિજ્ઞાનસ્ય ઔપપત્ત્ય્-અંશિકસ્ય સમનન્તર-નિરુદ્ધસ્ય + અન્-અન્તર-સ-ભાગા ચિત્ત-સંતતિઃ પ્રવર્તતે । યત્ર વિપાકસ્ય પ્રતિસંવેદના પ્રજ્ઞાયતે । તત્ર યશ્ ચરમ-વિજ્ઞાનસ્ય નિરોધસ્ તત્ર ચ્યુતિર્ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ । યઃ પ્રથમ-વિજ્ઞાનસ્ય પ્રાદુર્-ભાવસ્ તત્ર + ઉપપત્તિઃ । ઇતિ હિ મહા-રાજ ન કશ્-ચિદ્ ધર્મો * અસ્માલ્ લોકાત્ પરં લોકં ગચ્છતિ । ચ્યુત્ય્-ઉપપત્તી ચ પ્રજાયેતે । તત્ર મહા-રાજ ચરમ-વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યમાનં ન કુતશ્-ચિદ્ આગચ્છતિ ॥

નિરુધ્યમાનં ન ક્વ-ચિદ્ ગચ્છતિ । કર્મ + અપ્ય્ ઉત્પદ્યમાનં ન કુતશ્-ચિદ્ આગચ્છતિ । નિરુધ્યમાનં ન ક્વ-ચિદ્ ગચ્છતિ । પ્રથમ-વિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ ઉત્પદ્યમાનં ન કુતશ્-ચિદ્ આગચ્છતિ । નિરુધ્યમાનં ચ ન ક્વ-ચિદ્ ગચ્છતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । સ્વ-ભાવ-વિરહિતત્વાત્ । ચરમ-વિજ્ઞાનં ચરમ-વિજ્ઞાનેન શૂન્યં । કર્મ કર્મણા શૂન્યં । પ્રથમ-વિજ્ઞાનં પ્રથમ-વિજ્ઞાનેન શૂન્યં । ચ્યુતિશ્ ચ્યુત્યા શૂન્યા । ઉપપત્તિર્ ઉપપત્ત્યા શૂન્યા । કર્મણાં ચ + અ-બન્ધ્યતા પ્રજાયતે વિપાકસ્ય ચ પ્રતિસંવેદના ન ચ + અત્ર કશ્-ચિત્ કર્તા ન ભોક્તા + અન્યત્ર નામ-સંકેતાત્ । તદ્ યથા + અપિ નામ મહા-રાજ પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્ન-અન્તરે શત્રુણા સાર્ધં સંગ્રામયેત્ । સ શયિત-વિબુદ્ધઃ । તમ્ એવ + અનુસ્મરેત્ । તત્ કિં મન્યસે મહા-રાજ સંવિદ્યતે સ્વપ્ન-અન્તરે શત્રુઃ । શત્રુણા વા સાર્ધં સંગ્રામ ઇતિ । આહ । ન + ઉ હિ + ઇદં ભગવન્ । ભગવાન્ આહ । તત્ કિં મન્યસે મહા-રાજ + અપિ નુ સ પુરુષઃ પણ્ડિત-જાતીયો ભવેત્ । યો * અસૌ સ્વપ્ન-અન્તરે શત્રુમ્ અભિનિવિશેત્ । શત્રુણા વા સાર્ધં સંગ્રામં । આહ । ન + ઉ હિ + ઇદં ભગવન્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અત્ય્-અન્તતયા હિ ભગવન્ સ્વપ્ને શત્રુર્ ન સંવિદ્યતે કુતઃ પુનસ્ તેન સાર્ધં સંગ્રામઃ । અન્યત્ર યાવદ્ એવ સ પુરુષો વિઘાતસ્ય ક્લમથસ્ય ચ ભાગી સ્યાત્ યસ્ તમ્ અભિનિવિશેત્ । ભગવાન્ આહ । એવમ્ એવ મહા-રાજ બાલો * અ-શ્રુતવાન્ પૃથગ્-જનશ્ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા દૌર્મનસ્યા-સ્થાનીયાન્ય્ અભિનિવિશતે * અભિનિવિષ્ટઃ સન્ પ્રતિહન્યતે । પ્રતિહતઃ સંતુષ્યતિ । દુષ્ટો દોષ-જં કર્મ + અભિસંસ્કરોતિ + ઇતિ પૂર્વ-વત્ । તદ્ યથા + અપિ નામ મહા-રાજ પુરુષહ્ સુપ્તઃ સ્વપ્ન-અન્તરે પિશાચેન પરિપાત્યમાનો ભીતઃ સંઓહમ્ આપદ્યતે । સ શયિત-વિબુદ્ધસ્ તં પિશાચં તં ચ સંમોહમ્ અનુસ્મરેત્ । તત્ કિં મન્યસે મહા-રાજ સંવિદ્યન્તે સ્વપ્ને પિશાચઃ સંમોહો વા । યાવદ્ એવમ્ એવ મહા-રાજ બાલો * અ-શ્રુતવાન્ પૃથગ્-જનશ્ ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા ઉપેક્ષા-સ્થાનીયાન્ય્ અભિનિવિશતે * અભિનિવિષ્ટઃ સન્ મુહ્યતિ મૂઢો મોહ-જં કર્મ + અભિસંસ્કરોતિ + ઇતિ પૂર્વ-વત્ । તદ્ યથા + અપિ નામ મહા-રાજ પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્ન-અન્તરે જન-પદ-કલ્યાણ્યા ગાયન્ત્યા મધુરં ગીત-સ્વરં મધુરં ચ તન્ત્રી-સ્વરં ચ શૃણુયાત્ । સા તેન ગીત-વાદિતેન પરિચારયેત્ । સ શયિત-વિબુદ્ધસ્ તદ્ એવ ગીત-વાદિતમ્ અનુસ્મરેત્ । તત્ કિં મન્યસે મહા-રાજ + અપિ નુ સ પુરુષઃ પણ્ડિત-જાતીયઃ સ્વપ્ન-અન્તરે જન-પદ-કલ્યાણ્યા ગીત-વાદિતમ્ અભિનિવિશેત્ । આહ । ન + ઉ હિ + ઇદં ભગવન્ । ભગવાન્ આહ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અત્ય્-અન્તતયા હિ ભગવન્ સ્વપ્ન-અન્તરે જન-પદ-કલ્યાણી સ્ત્રી ન સંવિદ્યતે ન + ઉપલભ્યતે । કુતઃ પુનર્ અસ્યા ગીત-વાદિતં । અન્યત્ર યાવદ્ એવ સ પુરુષો વિઘાતસ્ય ક્લમથસ્ય ચ ભાગી સ્યાત્ । યસ્ તદ્ અભિનિવિશેત્ । ભગવાન્ આહ । એવમ્ એવ મહા-રાજ બાલો * અ-શ્રુતવાન્ પૃથગ્-જનઃ શ્રોત્રેણ શબ્દાન્ શ્રુત્વા સૌમનસ્ય-સ્થાનીયાન્ય્ અભિનિવિશતે । ઇતિ પૂર્વ-વત્ । એવં ગન્ધ-આદિષુ ત્રિ-ધા ત્રિ-ધા વેદિતવ્યમ્ ॥ પે ॥
અત્ર મહા-રાજ માનસં નિવેશયિતવ્યં । કિમ્ ઇત્ય્ અહં સ-દેવકસ્ય લોકસ્ય ચક્ષુર્ ભવેયં । ઉલ્કા પ્રદીપ આલોક-ભૂતઃ । કૂલં નૌસ્ તીર્થં । નાયકઃ પરિણાયકઃ દૈશિકઃ સ-અર્થ-વાહઃ । પુરો જવેયં । મુક્તો મોચયેયમ્ આશ્વસ્ત આશ્વાસયેયં પરિનિર્વૃત્તઃ પરિનિર્વાપયેયમ્ ઇતિ । પૂર્વા હિ કોટિર્ મહા-રાજ ન પ્રજ્ઞાયતે ઐશ્વર્ય-આધિપત્યાનામ્ અનુભૂય માનાનાં । ઇતિ હિ મહા-રાજ માયા-ઉપમાનિ + ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અ-તૃપ્તાન્ય્ અ-તર્ષણીયાનિ । સ્વપ્ન-ઉપમા વિષયા અ-તર્ષકા અ-તૃપ્તિ-કરાઃ ॥
અત્ર + અન્-અન્ત-યશશ્-ચક્રવર્તિનઃ કથા સ્વર્ગાચ્ ચ પતિતે તસ્મિન્ સ-રાજકૈઃ પૌરૈઃ પરિવૃત એવં પઠ્યતે । તદ્ યથા + અપિ નામ મહા-રાજ સર્પિર્-મણ્ડો વા નવ-નીત-મણ્ડો વા તપ્તાયાં વાલુકાયામ્ ઉપનિક્ષિપ્તો * અવસીદતિ । ન સંતિષ્ઠતે । એવમ્ એવ મહા-રાજ + અન્-અન્ત-યશા અવસીદતિ ન સંતિષ્ઠતે । અથ રાજા પ્રિયંકરો રાજાનમ્ અન્-અન્ત-યશસં તથા + અવસીદન્તં । ઉપસંક્રમ્ય + એતદ્ અવોચત્ । કિં વયં મહા-રાજ લોકસ્ય વ્યાકુર્યામઃ । કિં રાજ્ઞો * અન્-અન્ત-યશસઃ સુ-ભાષિતમ્ ઇતિ । સ આહ । વક્તવ્યં । મહા-રાજ-અન્-અન્ત-યશાશ્ ચતુર્-દ્વીપેષુ રાજ્ય-ઐશ્વર્યં કારયિત્વા + અ-બન્ધ્ય-મનો-રથતામ્ અનુભૂય સર્વ-દ્રુમ-અ-કાલ-ફલતાં સર્વ-ઉપદ્રવ-પ્રસ્રબ્ધિ-સર્વ-સત્વ-અ-બન્ધ્ય-મનો-રથતાં ગન્ધ-ઉદક-વર્ષં હિરણ્ય-વર્ષં સુવર્ણ-વર્ષં સર્વ-ઉપકરણ-વર્ષં ચ + અનુભૂય ચતુરો મહા-દ્વીપાન્ અધ્યાવસિત્વા શક્રસ્ય + અર્ધ-આસનમ્ આક્રમ્યાતિ + ઇચ્છયા ન મુક્તો * અ-તૃપ્ત એવ કામૈઃ કાલ-ગત ઇતિ । એવં ત્વં મહા-રાજ વ્યાકુર્યા ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્ત્વા ચ રાજા + અન્-અન્ત-યશાઃ કાલમ્ અકાર્ષીત્ । પે ॥
તસ્માત્ તર્હિ તે મહા-રાજ મરીચિકાયામ્ ઉદક-સ્વ-ભાવો ન + અભૂન્ ન ભવિષ્યતિ ન ચ + એતર્હિ વિદ્યતે । એવમ્ એવ મહા-રાજ રૂપ-વેદના-સંજ્ઞા સંસ્કાર-વિજ્ઞનાં સ્વ-ભાવો ન + અભૂન્ ન ભવિષ્યતિ ન ચ + એતર્હિ વિદ્યતએ ઇત્ય્ આદિ ॥
પુનર્ અપ્ય્ ઉક્તં । એતાવચ્ ચ + એતત્ જ્ઞેયમ્ । યદ્ ઉત સંવૃતિઃ પરમ-અર્થશ્ ચ । તચ્ ચ ભગવતા શૂન્યતઃ સુ-દૃષ્ટં સુ-વિદિતં સુ-સાક્ષાત્-કૃતં । તેન સ સર્વ-જ્ઞ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તત્ર સંવૃતિર્ લોક-પ્રચારતસ્ તથા-ગતેન દૃષ્ટા । યઃ પુનઃ પરમ-અર્થઃ સો * અન્-અભિલાપ્યઃ । અન્-આજ્ઞેયો * અ-વિજ્ઞેયો * અ-દેશિતો * અ-પ્રકાશિતો યાવદ્ અ-ક્રિયો યાવન્ ન લાભો ન + અ-લાભો ન સુખં ન દુષ્ખં ન યશો ન + અ-યશઃ । ન રૂપં ન + અ-રૂપમ્ ઇત્ય્ આદિ ॥
તત્ર જિનેન જગસ્ય કૃતેન સંવૃતિ દેશિત લોક-હિતાય । યેન જગત્ સુ-ગતસ્ય સકાશે સંજનયીહ પ્રસાદ-સુખ-અર્થે ॥
સંવૃતિ પ્રજ્ઞ-મયી નર-સિંહઃ ષડ્-ગતયો ભણિ સત્વ-ગણાનાં । નરક-તિરશ્ ચ તથા + એવ ચ પ્રેતાન્ આસુર-કાય નરાંશ્ ચ મરૂંશ્ ચ ॥
નીચ-કુલાંસ્ તથ ઉચ્ચ-કુલાંશ્ ચ આઢ્ય-કુલાંશ્ ચ દરિદ્ર-કુલાંશ્ ચ + ઇત્ય્ આદિ ॥
પુનશ્ ચ + ઉક્તં । કતમ એષ ધર્મો યો ભગવતા વ્યાકૃતો * અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ । કિં રૂપમ્ ઉત વેદના આહો શ્વિત્ સંજ્ઞા ઉત-આહો સંસ્કારા અથ વિજ્ઞાનં ભગવતા વ્યાકૃતમ્ અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધાવ્ ઇતિ । તેષામ્ એતદ્ અભૂત્ । ન રૂપં યાવન્ ન વિજ્ઞાનં ભગવતા વ્યાકૃતમ્ અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અન્-ઉત્પાદો હિ રૂપમ્ અન્-ઉત્પાદો બોધિઃ । તત્ કથમ્ અન્-ઉત્પાદો * અન્-ઉત્પાદમ્ અભિસંબુધ્યતે । એવં યાવદ્ વિજ્ઞાનમ્ ॥ પે ॥
તદ્ એવમ્ અન્-ઉપલભ્યમાનેષુ સર્વ-ધર્મેષુ કતમો * અત્ર બુદ્ધઃ । કતમા બોધિઃ । કતમો બોધિ-સત્વઃ । કતમદ્ વ્યાકરણમ્ । શૂન્યં હિ રૂપં રૂપેણ યાવદ્ વિજ્ઞાનં ॥ પે ॥
યાવદ્ એવ વ્યવહાર-માત્રમ્ એતત્ । નામ-ધેય્-માત્રં સંકેત-માત્રં સંવૃતિ-માત્રં પ્રજ્ઞપ્તિ-માત્રં । ન + અલમ્ અત્ર પણ્ડિતૈર્ અભિનિવેશ ઉત્પાદયિતવ્ય ઇતિ ॥

તથા + અત્ર + એવ + આહુઃ । નિર્માણ-રતયો દેવા યથા વયં ભગવન્ । ભગવતો ભાષિતસ્ય + અર્થમ્ આજાનીમઃ । સર્વ-ધર્મા ભૂત-કોટિર્ અન્-અન્ત-કોટિર્ અન્-આવરણ-કોટિર્ અ-પ્રતિષ્ઠિત-કોટિર્ ઇત્ય્ આદિ ॥
સર્વ-ધર્મા ભગવન્ બોધિઃ । સ્વ-ભાવ-વિરહિતા બોદ્ધવ્યાઃ । અન્તશ આનન્તર્યાણ્ય્ અપિ બોધિઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અ-પ્રકૃતિકા હિ ભગવન્ બોધિર્ અ-પ્રકૃતિકાનિ ચ * પઞ્ચ + આનન્તર્યાણિ । તેન + ઉચ્યતે આનન્તર્યાણિ બોધિર્ ઇતિ । તથા વિહસ્યન્તે ભગવન્ યે કે-ચિત્ પરિનિર્વાતુ-કામાઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । યદિ કશ્-ચિત્ સંસાર-પ્રતિપન્નો ભવેત્ । સ નિર્વાણં પર્યેષતએ ઇતિ ॥

પુનર્ ઉક્તં । ભૂત-કોટિર્ ઇતિ ભગવન્ યદ્ ઉક્તં નિર્માણ-રતિભિર્ દેવૈસ્ તત્ર વયં ભૂતમ્ અપિ ન + ઉપલભામહે । કિં પુનર્ અસ્ય કોટિમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । યો હિ કશ્-ચિદ્ ભગવન્ ભૂતમ્ ઉપલભતે । કોટિમ્ અપિ સ તસ્ય + ઉપલભતે દ્વયે ચ + અસૌ ચરતિ + ઇતિ ॥
તથા + અત્ર + એવ સહાંપતિ-બ્રહ્મણા શાસ્તા સ્તુતઃ ॥
સુપિતિ યથ નરઃ ક્ષુધા + અભિભૂતઃ શત-રસ-ભોજન-ભુઞ્જિનો ચ તૃપ્તઃ । ન પિ ચ ક્ષુધ ન ભોજનં ન સત્વઃ સુપિન યથા + એવ નિદૃષ્ટ સર્વ-ધર્માઃ ॥
ભણિ નરુ પઠને મનો-જ્ઞ-વાચં પ્રિયુ ભવતી ન ચ સંક્રમો * અસ્તિ વાચં । ન ચ વચન ચ + અસ્ય રક્ત વાચામ્ ઉપલભસે ન ચ તત્ર સંશયો * અસ્તિ ॥
શ્રુણતિ યથ મનો-જ્ઞ વીણ-શબ્દં મધુર ન ચ + અસ્તિ સ્વ-ભાવતઃ સ શબ્દઃ । તથ ઇમિ વિદુ સ્કન્ધ પ્રેક્ષમાણો ન લભતિ ભાવુ સ્વ-ભાવતઃ સુ-મેધાઃ ॥ પે ॥
યથ નરુ ઇહ શઙ્ખ-શબ્દ શ્રુત્વા વિમૃશતિ વિદ્વ કુતો ય પ્રાદુ-ભૂતઃ । ન ચ લભતિ સ્વ-ભાવ શૂન્ય-ભાવં તથ ત્વ્ અય દૃષ્ટ નર-ઇન્દ્ર સર્વ-ધર્માઃ ॥
યથ નરુ ઇહ ભોજનં પ્રણીતં વિમૃશતિ અઙ્ગશુ સિદ્ધમ્ અ-સ્વભાવમ્ । યથ રસુ તથ તે * અઙ્ગ તત્-સ્વ-ભાવાસ્ તથ ત્વ્ અય દૃષ્ટ મહ-ર્ષિ સર્વ-ધર્માઃ ॥
યથ નરુ ઇહ ઇન્દ્ર-યષ્ટિ દૃષ્ટ્વા વિમૃશતિ અઙ્ગશુ નિઃ-સ્વ-ભાવ શૂન્યમ્ । વિમૃશતુ યથ યષ્ટિ તે * અઙ્ગ શૂન્યાસ્ તથ ત્વ્ અય દૃષ્ટ મહ-ર્ષિ સર્વ-ધર્માઃ ॥
પુર-વર યથ અઙ્ગશો વિભજ્ય નગરુ સ્વ-ભાવતુ નામતો ન લબ્ધમ્ । યથ નગર તથ + અઙ્ગ સર્વ-શૂન્યાસ્ તથ ત્વ્ અય દૃષ્ટ નર-ઇન્દ્ર સર્વ-ધર્માઃ ॥
મુદિત યથ નરાગ મુક્ત ભેરી હર્ષ જનેતિ સ્વ-ભાવ-શૂન્ય-શબ્દા । સ્વરુ યથ તથ તે * અઙ્ગ તત્-સ્વભાવં તથ ત્વ્ અય દૃષ્ટ મહ-ર્ષિ સર્વ-ધર્માઃ ॥
... ... હનતુ યથ નરસ્ય તાં હિ ભેરીં પ્રતિઘુ ન વિદ્યતિ ન + અપિ સ્નેહ-ધાતુઃ । વિમૃશતુ ભેરી + ઇવ તે * અઙ્ગ તત્-સ્વ-ભાવાસ્ તથ ત્વ્ અય દૃષ્ટ નર-ઇન્દ્ર સર્વ-ધર્માઃ ॥
હનતુ યથ નરસ્ય તાં હિ ભેરીં સ્વરુ ન સ મન્યતિ રામયામિ લોકમ્ । સ્વરુ યથ તથ તે * અઙ્ગ તત્-સ્વ-ભાવાઃ તથ ત્વ્ અય દૃષ્ટ નર-ઇન્દ્ર સર્વ-ધર્માઃ ॥
હનતુ યથ નરસ્ય તસ્ય ભેર્યાં ન પિ સ્વરુ અઙ્ગશુ ન + અપિ સ સ્વ-તન્ત્રઃ । સ્વરુ યથ તથ તે * અઙ્ગ તત્-સ્વ-ભાવાસ્ તથ ત્વ્ અય દૃષ્ટ મહ-ર્ષિ સર્વ-ધર્માઃ ॥
પુનશ્ ચ + ઉક્તં । સત્વ-આરમ્બણ-નાયકેન કથિતા મૈત્રી શુભા-ભાવના । સત્વશ્ ચ + અસ્ય વિભાવિતઃ સુ-વિદિતં નિઃ-સત્વ સર્વં જગત્ । તત્ર + એવં દ્વિ-પદ-ઉત્તમો * અ-કલુષો નિઃ-સંશયા માનસઃ । તેન ત્વા સુ-ગતં વિભાવિત-મતિં પૂજેમ પૂજા-અરિહમ્ ॥
દુષ્ખં ચા * સુ-ગતા [દોઉબ્ત્fઉલ્] દશ-દ્દિશિ-ગતં ન + એવં પરીદૃશ્યતે । સત્વેષૂ કરુણા ચ નામ ભણિતા દેવ-અતિ-દેવ ત્વયા । એવં ભો જિન-પુઙ્-ગવા જિન-મતં અજ્ઞાત યથાવતઃ । તેન ત્વાં દ્વિ-પદ-ઉત્તમા નર-વરાઃ પૂજેમ પૂજા-અરિહમ્ ॥
સત્વાન + એવ ન દુષ્ખં શાક્ય-મુનિના યસ્ય + અપનીતં દુખં । જાતાસ્ તે મુદિતાશ્ ચ હૃષ્ટ-મનસો * અ-રતીશ્ ચ તૈર્ ન + ઉદિતાઃ ॥
એવં બુદ્ધ-નયં અ-ચિન્તિય-નયં યાથાવતો જાનતો । તસ્માત્ પૂજિય ત્વાં નરાણ પ્રવરં પ્રાયેમ પ્રાપ્તં ફલં ॥
કાયઃ કાય-વિવર્જિતેન મુનિના ન + આસાદિતો માર્ગતાં । ન + એવં તે સ્મૃતિ-નાયકા ન ભણિતા ન + એવ પ્રમુષ્ટા સ્મૃતિઃ ॥
ઉક્તં ચ + ઉ સુ-ગતેન ભાવ-પથિમાઃ કાયં ગતા ભાવનાઃ । એવં બુદ્ધ-નયં વિદિત્વ સુ-ગતા પૂજા કૃતા તાયિનઃ ॥
ભાવેથઃ શમથં વિપશ્યનમ્ અયં માર્ગં દુખા શાન્તયે । શાન્તાસ્ તે ભગવન્ સ-વાસન-મલા યેહી જગત્ ક્લિષ્યતે ॥
શમથશ્ ચ + અથ વિપશ્યના ન ચ મલા સર્વે * અતિ શૂન્યા મુને । અસ્મિન્ દેવ-ગણા ન કાઙ્ક્ષ ક્વ-ચના પૂજેન્તુ ત્વાં નાયકં । ઇત્ય્ આદિ ॥
પુનર્ ઉક્તં । શૂન્યં હિ ચક્ષુશ્ ચક્ષુઃ-સ્વ-ભાવેન । યસ્ય ચ ધર્મસ્ય સ્વ-ભાવો ન વિદ્યતે સો * અ-વસ્તુકઃ । યો * અ-વસ્તુકઃ સો * અ-પરિનિષ્પન્નઃ યો * અ-પરિનિષ્પન્નઃ સ ન + ઉત્પદ્યતે ન નિરુધ્યતે । પે ॥
યત્ ત્રિષ્વ્ અપ્ય્ અધ્વસુ ન + ઉપલભ્યતે ન તચ્ ચક્ષુર્ ન + ઇન્દ્રિયં કથં તસ્ય વ્યવહારો જ્ઞેયઃ । તદ્ યથા + અપિ નામ રિક્ત-મુષ્ટિર્ અ-લીકઃ । યાવદ્ એવ નામ-માત્રં ન + ઉ તુ ખલુ પરમ-અર્થતો રિક્તમ્ ઉપલભ્યતે ન મુષ્ટિઃ । એવં ચક્ષુશ્ ચ + ઇન્દ્રિયં ચ રિક્તે મુષ્ટિ-સદૃશમ્ અ-લીકમ્ અ-સદ્-ભૂતં તુચ્છં મૃષા-મોષ-ધર્મે બાલ-ઉપલાપનં મૂર્ખ-સંમોહનમ્ યાવદ્ એવ નામ-માત્રમ્ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । સ્વપ્ન-અન્તરે મહા-વૃષ્ટિર્ આસ્રવાણાં પ્રવર્તના । દર્શિતા તે મહા-વીર આસ્રવ-ઉત્પત્તિ-પણ્ડિતાઃ ॥
સ્વપ્ને યથા શિરશ્-છેદો દૃષ્ટસ્ તે આસ્રવ-ક્ષયઃ । દર્શિતઃ સર્વ-વિજ્ઞાનાં સર્વ-દર્શિન્ નમો * અસ્તુ તે ॥
અત્ર + એવ ચ દ્રુમેણ કિન્નર-રાજેન ભગવાન્ પૃષ્ટઃ પ્રત્યાહ । યદ્ વદસિ શૂન્યતાં ચ વ્યાકરણં । ચ + અપ્ય્ અહં ન જાનામિ । સ્યાદ્ યદિ કિં-ચિદ્ અ-શૂન્યં ન ભવેજ્ જિનેન + અસ્ય વ્યાકરણમ્ ॥
કિં-કારણં । તથા હિ । સ્થિતં ભવેત્ તત્ સ્વકે ભવે । કૂટ-સ્થ-નિર્-વિકારં । ન તસ્ય વૃદ્ધિર્ ન પરિહાણિઃ । ન ક્રિયા ન ચ કારણં । યત્ સ્વ-ભાવ-શૂન્યમ્ આદર્શ-મણ્ડલે સુ-પરિશુદ્ધે સંદૃશ્યતે પ્રતિબિમ્બમ્ । તથા + એવ દ્રુમ જાનીહિ + ઇમાન્ ધર્માન્ । અ-વિ-કારં ધર્મ-ધાતુમ્ ઇમાં ચ પૂજાં દ્રુમ + અઙ્ગશો વિચારયસિ । અઙ્ગશો નિરીક્ષ્ય પૂજાં । કતમે * અ-વિ-કારિણો * અઙ્ગાઃ ॥
યદ્ અપિ ચ નિર્-ઈહકત્વં ક્રિયાં ચ ન જાનસે મયા પ્રોક્તં । શકટ-અઙ્ગ સંનિપાતં નિરીક્ષ્વ શકટસ્ય ચ + એવ ક્રિયાં ॥
કર્મ ચ મે આખ્યાતં કર્તા ન વિદ્યતે દશસુ દિક્ષુ । વાત-ઈરિતાદ્ ઇવ તરોર્ યથા હિ નિવર્તતે વહ્નિઃ ॥
ન ચ મારુતો ન ચ તરુશ્ ચેતયતિ હુત-અશનં ચ યજને । ન નિવર્તતે વહ્નિસ્ તથા + એવ કર્મસ્ય કર્તારઃ ॥
યદ્ અપિ વદસે ન ચ સંચય પુણ્યસ્ય હિ વિદ્યતે । સુ-ચરિતસ્ય સમુદાગમશ્ ચ । બોધિસ્ તસ્ય + અપિ શૃણુ ક્રમન્ત ત્વં । યથા ભણસિ મનુષ્યાણામ્ આયુઃ-પરિમાણં વર્ષ-શતં જીવિન્ । ન ચ + અસ્તિ વર્ષ-પુઞ્જી । અયમ્ અપિ સમુદાગમસ્ તદ્-વદ્ ઇતિ ॥
ભગવત્યામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । કિં પુનર્ આયુષ્મન્ સુભૂતે ઉત્પન્નો ધર્મ ઉત્પદ્યતે ઉત + અન્-ઉત્પન્નઃ । સુભૂતિર્ આહ । ન + અહમ્ આયુષ્મન્ શારિપુત્ર ઉત્પન્નસ્ય ધર્મસ્ય + ઉત્પત્તિમ્ ઇચ્છામિ ન ચ + અન્-ઉત્પન્નસ્ય + ઇતિ ॥

ધર્મ-સંગીત્યામ્ અપ્ય્ ઉક્તં । તથતા તથતા + ઇતિ કુલ-પુત્ર શૂન્યતાયા એતદ્ અધિવચનં । સા ચ શૂન્યતા ન + ઉત્પદ્યતે ન નિરુધ્યતે । આહ । યદ્ય્ એવં ધર્માઃ શૂન્યા ઉક્તા ભગવતા તસ્માત્ સર્વ-ધર્મા ન + ઉત્પત્સ્યન્તે ન નિરોત્સ્યન્તે । નિર્-આરમ્ભો બોધિ-સત્વઃ । આહ । એવમ્ એવ કુલ-પુત્ર તથા યથા + અભિસંબુધ્યસે સર્વ-ધર્મા ન + ઉત્પદ્યન્તે ન નિરુધ્યન્તે । આહ । યદ્ એતદ્ ઉક્તં ભગવતા । સંસ્કૃતા ધર્મા ઉત્પદ્યન્તે નિરુધ્યન્તે ચ + ઇત્ય્ અસ્ય તથા-ગત-ભાષિતસ્ય કો * અભિપ્રાયઃ । આહ । ઉત્પાદ-નિરોધ-અભિનિવિષ્ટઃ કુલ-પુત્ર લોક-સંનિવેશઃ । તત્ર તથા-ગતો મહા-કારુણિકો લોકસ્ય + ઉત્ત્રાસ-પદ-પરિહાર-અર્થં વ્યવહાર-વશાદ્ ઉક્તવાન્ ઉત્પદ્યન્તે નિરુધ્યન્તે ચ + ઇતિ । ન ચ + અત્ર કસ્ય-ચિદ્ ધર્મસ્ય + ઉત્પાદો ન નિરોધ ઇતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + ઉક્તં । તત્ર ભગવંશ્ ચક્ષૂ-રૂપેષુ ન રણતિ શ્રોત્રં । શબ્દેષુ । યાવન્ મનો-ધર્મેષુ ન રણતિ । સ ધર્મઃ । તત્ર કથં ચક્ષૂ-રૂપેષુ ન રણતિ । સંસર્ગ-અ-ભાવાત્ । ન હિ ચક્ષૂ-રૂપેણ સંસૃજ્યતે । યાવન્ ન મનો-ધર્મેણ સંસૃજ્યતે । યન્ ન સંસૃજ્યતે તન્ ન રણતિ । અ-દ્વિતીયસ્ય ભગવન્ ધર્મસ્ય રણં ન + અસ્તિ । અ-દ્વિતીયાશ્ ચ ભગવન્ સર્વ-ધર્માઃ પરસ્-પરં ન જાનન્તિ ન વિજાનન્તિ । ન કલ્પયન્તિ ન વિકલ્પયન્તિ । ન સંભવન્તિ ન વિસંભવન્તિ । ન હીયન્તે ન વર્દ્ધન્તે । ન રજ્યન્તિ । ન વિરજ્યન્તિ । ન સંસરન્તિ ન પરિનિર્વાન્તિ ન + એતે કસ્ય-ચિત્ । ન + એષાં કશ્-ચિત્ । ન + એતે ભગવન્ ધર્મા ઉદ્વિજન્તે ન સંક્લિશ્યન્તે ન વ્યવદાયન્તે । એવમ્ અહં ભગવન્ જાનામ્ય્ એવમ્ અવબુધ્યે । યદ્ અપ્ય્ અહં । ભગવન્ન્ એવં વદામિ । એવમ્ અહં જાનામ્ય્ એવમ્ અહં બુધ્યામિ + ઇતિ । આયતનાનામ્ એષ વિ-કારઃ । ન ચ ભગવન્ન્ આયતનાનામ્ એવં ભવતિ । અસ્માકમ્ એષ વિ-કાર ઇતિ । યો હ્ય્ એવં જાનાતિ સ ન કેન-ચિત્ સાર્દ્ધં વિવદતિ । યન્ ન વિવદતિ તચ્ * છ્રમણ-ધર્મમ્ અનુસરતિ + ઇતિ । તથા ધર્મ-દર્શનં બુદ્ધ-દર્શનં સર્વ-સત્વ-દર્શનં સર્વ-સત્વ-હેતુ-પ્રત્યય-દર્શનં શૂન્યતા-દર્શનં શૂન્યતા-દર્શનમ્ અ-દર્શનં । અ-દર્શનં ભગવન્ સર્વ-ધર્માણાં દર્શનં સમ્યગ્-દર્શનમ્ ઇતિ ॥
કથમ્ અન્-અધિષ્ઠાના સંવૃતિર્ યુક્તા । કથં પુનર્ અ-યુક્તા । યથા + અ-સતિ સ્થાણૌ પુરુષ-ભ્રાન્તિઃ । કસ્ય પુનઃ શૂન્યતા-વાદિનઃ પરમ-અર્થતઃ સ્થાણુઃ સિદ્ધો યદ્-આશ્રયાત્ પુરુષ-ભ્રાન્તિઃ સ્યાદ્ । અ-મૂલા એવ ચ સર્વ-ધર્માસ્ તત્વતો મૂલ-અન્-ઉપપત્તેઃ ॥
તથા ચ + ઉક્તમ્ આર્ય-વિમલકીર્તિ-નિર્દેશે । અ-ભૂત-પરિકલ્પસ્ય કિં મૂલં । આહ । વિપર્યસ્તા સંજ્ઞા મૂલં । આહ । વિપર્યસ્તાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ કિં મૂલં । અ-પ્રતિષ્ઠાનં મૂલં । આહ । અ-પ્રતિષ્ઠાયાઃ કિં મૂલં । આહ । યન્ મઞ્જુશ્રીર્ અ-પ્રતિષ્ઠાનં ન તસ્ય કિઞ્-ચિન્ મૂલમ્ ઇતિ હ્ય્ અ-પ્રતિષ્ઠાન-મૂલ-પ્રતિષ્ઠિતાઃ સર્વ-ધર્મા ઇતિ ॥
ઇયં સમાસતઃ પ્રજ્ઞા-પારમિતા ચિત્ત-શુદ્ધ્ય્-અર્થિના ભાવયિતવ્યા । ભાવયિત્વા ચ ક્લેશ-રિપુ-રણ-કુશલેન ભવિતવ્યં । ન સ્વ-ગૃહ-શૂરેણ ॥
યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-ધર્મ-સંગીતિ-સૂત્રે । ન શૂન્યતા-વાદી લોક-ધર્મૈઃ સંહ્રિયતે * અ-નિશ્રિતત્વાત્ । ન સ લાભેન સંહૃષ્યાતિ । અ-લાભેન ન વિ-મના ભવતિ । યશસા ન વિસ્મયતે * અ-યશસા ન સંકુચતિ । નિન્દયા ન + અવલીયતે । પ્રશંસયા ન + અનુનીયતે । સુખેન ન રજ્યતે દુષ્ખેન ન વિરજ્યતે । યો હ્ય્ એવં લોક-ધર્મૈર્ ન સંહ્રિયતે સ શૂન્યતાં જાનીતએ ઇતિ ॥
તથા શૂન્યતા-વાદિનો ન ક્વ-ચિદ્ અનુરાગો ન વિ-રાગઃ । યસ્મિન્ રજ્યેત તચ્ * છૂન્યમ્ એવ જાનીતે । શૂન્યમ્ એવ પશ્યતિ । ન + અસૌ શૂન્યતાં જાનીતે યઃ ક્વ-ચિદ્ ધર્મે રજ્યતે વા વિરજ્યતે વા તથા ન + અસૌ શૂન્યતાં જાનીતે યઃ કેન-ચિત્ સાર્દ્ધં વિ-ગ્રહં વિ-વાદં વા કુર્યાચ્ * છૂન્યમ્ એવ જાનીતે તચ્ * છૂન્યમ્ એવ પશ્યતિ + ઇત્ય્ આદિ ॥
એતત્ સંક્ષેપાચ્ ચિત્ત-શોધનમ્ ॥

અથ + એવમ્ અપિ પરમ-વિશુદ્ધિર્ ધર્મ-દર્શને સતિ । ઇહ પઞ્ચ-કષાય-સંક્લિષ્ટસ્ય કલ્યાણ-મિત્ર-અવસાદિતસ્ય વા સંક્ષેપેણ તાવત્ કુત્ર યત્નં કૃત્વા શીઘ્રં ચિત્ત-શુદ્ધિર્ ભવતિ । આત્મ-બહુ-માન-પર-અવજ્ઞા-ત્યાગે * અનયોર્ મૂલમ્ આત્મ-સત્વ-દૃષ્ટિઃ । સા ચ + એતદ્-અભ્યાસાત્ સુ-કરં પ્રહીયતએ ઇતિ પર-ગૌરવમ્ આત્મ-અવજ્ઞા ચ + એવં ભાવનીયા ॥
યદિ સત્વો યદિ સ્કન્ધાઃ ક્ષમતા સર્વથા સ્થિતા । એકસ્ય હિ પર-આત્મત્વં વિરુદ્ધં સંભવેત્ કથં ॥
વિના + આલમ્બનમ્ અપ્ય્ એતદ્ આચરન્ત્ય્ એવ દેહિનઃ । અન્-આદિ-કલ્યાન-અભ્યાસાત્ કિમ્ અભ્યાસસ્ય દુષ્-કરમ્ ॥
એવમ્ અભ્યાસ-વશ્યત્વે તુલ્યે કસ્માત્ સુખ-ઉદયમ્ । પર-ગૌરવમ્ ઉત્સૃજ્ય સ્વ-સુખાયાન્ યદ્ ઇષ્યતે ॥
ચિન્તા-મણિર્ યથા + ઉક્તાશ્ ચ સન્તિ ગૌરવ-હેતવઃ । ન તુ મે ગૌરવાત્ સૌખ્યમ્ ઇહ + અપિ જન-દુર્-ભગાત્ ॥
તસ્માત્ સત્વ-અન્તરે યદ્-વદ્ રૂક્ષ-મત્સર-માનિનઃ । આત્મ-સ્નેહવતો વૃત્તિર્ ભાવયેત્ તદ્-વિપર્યયમ્ ॥
આત્મનો બહુ-માનો * અયં સ્તુતિ-નિન્દા-આદિ-સેકતઃ । વર્ધતે નારક-વશાત્ સેકાન્ નરક-વહ્નિ-વત્ ॥
શબ્દસ્ તાવદ્ અ-ચિત્તત્વાન્ માં સ્તૌતિ + ઇતિ ન સંભવઃ । પરઃ કિલ મયિ પ્રીત ઇત્ય્ અયં મે મતિ-ભ્રમઃ ॥
તત્-તુષ્ટ્યા + એવ મમ પ્રીતિઃ સામાન્યે ન સદા + અસ્તુ સા । તત્-સુખેન ન ચેત્ કાર્યં તેન તુષ્ટેન કિં મમ ॥
અન્યત્ર મયિ વા પ્રીત્યા કિં હિ મે પરકીયયા । ન મે પરેણ તુષ્ટેન કાયે સૌખ્યમ્ ઇહ + અણ્વ્ અપિ ॥
એવં જ્ઞાત્વા પ્રહાતવ્યા કલ્પના નિર્-વિબન્ધના । અ-કીર્તિ-નિન્દા સત્-કારા એવં જ્ઞેયાશ્ ચ નિષ્-ફલાઃ ॥
ન ધર્મો ન + આયુર્ આરોગ્યં ન બલં વન્દના-આદિભિઃ । યદ્-વદ્ ઉત્પ્રાસ્યમાનસ્ય વિકારૈર્ અન્ય-કાયિકૈઃ ॥
હૃષ્ટસ્ય + અથ વિષણ્ણસ્ય લાભ-અ-લાભૌ સમ-ઉદયૌ । વિવર્જ્ય નિષ્-ફલં તસ્માદ્ ભવેયં શૈલ-માનસઃ ॥
સંસ્તવ-ત્યાગાચ્ ચ શીઘ્રં ચિત્ત-વિશુદ્ધિર્ ભવતિ । ઇતિ ॥
તત્ર + અપિ ચિન્ત્યતે । નિમિત્ત-ઉદ્ગ્રહ-સંભૂતા પ્રત્ય્-અભિજ્ઞા પુનઃ પુનઃ । ઉત્પાદયત્ય્ અનુ-નયં જાયતે પ્રતિઘો * અપ્ય્ અતઃ ॥
પ્રતિઘ-અનુનયૌ યસ્ય તસ્ય પાપમ્ અ-વારિતમ્ । અભ્યાખ્યાનાનિ ચિત્રાણિ માત્સર્યં ચ + ઈર્ષ્યયા સહ ॥
લાભ-આદિ-કામતા નામ ઇત્ય્ આદ્ય્ આવર્તતે બહુ । તસ્માત્ સર્વ-પ્રયત્નેન સંસ્તવં પ્રહરેન્ મુનિઃ ॥
સાદૃશ્યાદ્ અન્યદ્ અપ્ય્ એતદ્ વારિ-સ્રોતો-વદ્ ઈક્ષ્યતે । તદ્ એવ + ઇદમ્ ઇતિ ભ્રાન્ત્યા તત્વે તિષ્ઠામ્ય્ અતો બલાત્ ॥
અ-વસ્તુ ચ + એતત્ સાદૃશ્યં દુષ્ખં ચ જનયિષ્યતિ । અહં ચ + એતચ્ ચ સર્વં ચ ન ચિરાન્ ન ભવિષ્યતિ । ઇતિ ॥
આત્મ-ભાવ-પરિશુદ્ધિશ્ ચતુર્દશઃ પરિચ્છેદઃ ॥
[xવ્. ભોગપુણ્યશુદ્ધિ]
ભોગ-પુણ્ય-શુદ્ધિઃ પઞ્ચદશઃ પરિચ્છેદઃ ॥
શિક્ષા-સમુચ્ચયસ્ય + આત્મ-શુદ્ધ્ય્-અન્-અન્તરં ભોગ-શુદ્ધિઃ સંચય-અ-ભાવાત્ । પૃથગ્ ઇહ લેખિતા । ભોગ-શુદ્ધિં ચ જાનીયાત્ સમ્યગ્-આજીવ-શોધનાત્ ॥
યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-ઉગ્ર-પરિપૃચ્છાયામ્ । ઇહ ગૃહ-પતે ગૃહી બોધિ-સત્વો ધર્મેણ ભોગાન્ પર્યેષતે ન + અ-ધર્મેણ । સમેન ન વિ-ષમેણ । સમ્યગ્-આજીવો ભવતિ ન વિ-ષમ-આજીવ ઇતિ ॥
આર્ય-રત્ન-મેઘે * અપ્ય્ ઉક્તં । ન બોધિ-સત્વો દાયકં દાન-પતિં દૃષ્ટ્વા + ઈર્યા-પથમ્ આરચયતિ । કથં ન + ઈર્યા-પથમ્ આરચયતિ । ન શનૈર્ મન્દં મન્દં ક્રમાન્ ઉત્ક્ષિપતિ ન નિક્ષિપતિ યુગ-માત્ર-પ્રેક્ષિકયા સ-વિશ્વસ્ત-પ્રેક્ષિકયા + અન્-આભોગ-પ્રેક્ષિકયા । એવં કાય-કુહનાં ન કરોતિ । કથં વાક્-કુહનાં ન કરોતિ । ન બોધિ-સત્વો લાભ-હેતોર્ લાભ-નિદાનં મન્દ-ભાણી મૃદુ-ભાણી ન પ્રિય-ભાણી ભવતિ । ન + અનુવર્તન-વચનાનિ નિશ્ચારયતિ । પે ॥
કથં ન ચિત્ત-કુહનાં કુરોતિ । બોધિ-સત્વો દાયકેન દાન-પતિના વા લાભેન પ્રવાર્યમાણો વા ચ + અલ્પ-ઇચ્છતાં દર્શયતિ । ચિત્તે ન સ્પૃહામ્ ઉત્પાદયતિ । અન્તર્-દાહ એષ કુલ-પુત્ર યદ્ વાચ-અલ્પ-ઇચ્છતા ચિત્તેન લાભ-કામતા । એવં હિ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વઃ કુહન-લપન-લાભ-અપગતો ભવતિ । પે । ન બોધિ-સત્વો દાન-પતિં વા દૃષ્ટ્વા નિમિત્તં કરોતિ । વિઘાતો મે ચીવરેણ । વિઘાતો મે પાત્રેણ । વિઘાતો મે ગ્લાન-ભૈષજ્યેન । ન ચ તં દાયકં દાન-પતિં વા કિં-ચિત્ પ્રાર્થયતે । ન વાચં નિશ્ચારયતિ । એવં હિ બોધિ-સત્વો નિમિત્ત-લાભ-અપગતો ભવતિ । યાવન્ ન બોધિ-સત્વો દાયકં દાન-પતિં દૃષ્ટ્વા એવં વાચં નિશ્ચારયતિ । અમુકેન + અમુકેન વા મે દાન-પતિના + અમુકં વસ્તુ પ્રતિપાદિતં તસ્ય ચ મયા + અમુક ઉપકારઃ કૃતઃ । તેન મે શીલવાન્ અયમ્ ઇતિ કૃત્વા ઇદં ચ + ઇદં ચ દત્તં બહુ-શ્રુત ઇતિ । અલ્પ-ઇચ્છ ઇતિ કૃત્વા । મયા ચ તસ્ય કારુણ્ય-ચિત્તમ્ ઉપસ્થાપ્ય પરિગૃહીતં । પે ॥
તત્ર કાય-ક્ષતિર્ યદ્ ઉત લાભ-હેતોર્ લાભ-નિદાનમ્ આધાવન-પરિધાવનં દૌઃશીલ્ય-સમુદાચરણં ચ । ચિત્ત-ક્ષતિર્ યદ્ ઉત પ્રાર્થના । લાભિનાં ચ બ્રહ્મ-ચારિણામ્ અન્તિકે વ્યાપાદ-બહુલતા । એવં હિ બોધિ-સત્વો વિષમ-પર્યેષ્ટિ-લાભ-અપગતો ભવતિ । પે ॥
ઇહ બોધિ-સત્વો ન તુલા-કૂટેન ન માન-કૂટેન ન વિસ્રંભ-ઘાતિકયા ન ધૂર્તતયા લાભમ્ ઉપાર્જયતિ । એવં હિ બોધિ-સત્વો * અ-ધર્મ-લાભ-અપગતો ભવતિ । પે । યે તે લાભા સ્તૌપિક-સંસૃષ્ટા વા ધાર્મિક-સંસૃષ્ટા વા સાંઘિક-સંસૃષ્ટા વા + અ-દત્તા વા + અન્-અનુજ્ઞાતા વા । તાન્ ન પ્રતીચ્છતિ ન સ્વી-કરોતિ । એવં હિ બોધિ-સત્વો * અ-પરિશુદ્ધ-લાભ-અપગતો ભવતિ । યાવલ્ લબ્ધા લાભં ન મમાયતે । ન ધનાયતે । ન સંનિધિં કરોતિ । કાલ-અનુકાલં ચ શ્રમણ-બ્રાહ્મણેભ્યો દદાતિ । માતા-પિતૃ-મિત્ર-અમાત્ય-જ્ઞાતિ-સાલોહિતેભ્યઃ કાલ-અનુકાલમ્ આત્મના પરિભુઙ્ક્તે પરિભુઞ્જાનશ્ ચ + અ-રક્તઃ પરિભુઙ્ક્તે । સ્વ્-અનધ્યવસિતો ન ચ + આલભ્યમાને લાભે ખેદ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ । ન પરિતપ્યતિ ન ચ દાયક-દાન-પતીનામ્ અન્તિકે * અ-પ્રસાદ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ + ઇત્ય્ આદિ ॥
તત્ર + એષ + અપ્ય્ અસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય ભોગ-શુદ્ધિર્ આત્મ-ભાવ-શુદ્ધિ-વત્ પર-હિતાય ભવેત્ ॥
યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-વિમલકીર્તિ-નિર્દેશે । પુનર્ અ-પરં ભદન્ત શારિપુત્ર યે પ્રવિશન્તિ + ઇદં ગૃહં તેષાં સમનન્તર-પ્રવિષ્ટાનાં સર્વ-ક્લેશા ન બાધન્તે * અયં દ્વિતીય આશ્ચર્ય-અદ્ભુતો ધર્મઃ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + ઉક્તં । અથ તતો ભોજનાત્ સર્વાવતી સા પર્ષત્ તૃપ્તા ભૂતા । ન ચ તત્ ભોજનં ક્ષીયતે । યૈશ્ ચ બોધિ-સત્વૈઃ શ્રાવકૈશ્ ચ શક્ર-બ્રહ્મ-લોક-પાલૈસ્ તદ્ અન્યૈશ્ ચ સત્વૈસ્ તદ્ ભોજનં ભુક્તં તેષાં તાદૃશં સુખં કાયે * અવક્રાન્તં યાદૃશં સર્વ-સુખ-મણ્ડિતાયાં લોક-ધાતૌ બોધિ-સત્વાનાં સુખં । સર્વ-રોમ-કૂપેભ્યશ્ ચ તેષાં તાદૃશો ગન્ધઃ પ્રવાતિ । તદ્ યથા + અપિ નામ તસ્યામ્ એવ સર્વ-ગન્ધ-સુ-ગન્ધાયાં લોક-ધાતૌ વૃક્ષાણાં ગન્ધઃ ॥

પુનશ્ ચ + ઉક્તં । યૈશ્ ચ ભદન્ત + આનન્દ ભિક્ષુભિર્ અન્-અવક્રાન્ત-નિયામૈર્ એતદ્ ભોજનં ભુક્તં તેષામ્ એવ + અવક્રાન્ત-નિયમાનાં પરિણંસ્યતિ । પે । યૈર્ અન્-ઉત્પાદિત-બોધિ-ચિત્તૈઃ સત્વૈઃ પરિભુક્તં તેષામ્ ઉત્પાદિત-બોધિ-ચિત્તાનાં પરિણંસ્યતિ । યૈર્ ઉત્પાદિત-બોધિ-ચિત્તૈર્ ભુક્તં તેષાં ન + અ-પ્રતિલબ્ધ-ક્ષાન્તિકાનાં પરિણંસ્યતિ + ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
શૂન્યતા-કરુણા ગર્ભ-ચેષ્ટિતાત્ પુણ્ય-શોધનમ્ ॥
ઉક્તં હ્ય્ આર્ય-ગગન-ગઞ્જ-સૂત્રે । યદ્ ઉત + અહં-કાર-વિશુદ્ધં તદ્ દાનં દદાતિ । મમ-કાર-વિશુદ્ધં તદ્ દાનં દદાતિ । હેતુ-વિશુદ્ધં તદ્ દાનં દદાતિ । દૃષ્ટિ-વિશુદ્ધં તદ્ દાનં દદાતિ । નિમિત્ત-વિશુદ્ધં તદ્ દાનં દદાતિ । નાનાત્વ-વિશુદ્ધં તદ્ દાનં દદાતિ । વિપાક-પ્રતિકાઙ્ક્ષણા-વિશુદ્ધં તદ્ દાનં દદાતિ । યથા ગગનં સમ-વિશુદ્ધં તદ્ દાનં દદાતિ ॥
પે । યથા ગગનમ્ અ-પર્યન્તમ્ એવમ્ અ-પર્યન્તી-કૃતેન ચિત્તેન તદ્ દાનં દદાતિ । યથા ગગનં વિસ્તીર્ણમ્ અન્-આવરણમ્ એવં બોધિ-પરિણામિતં તદ્ દાનં દદાતિ । યથા ગગનમ્ અ-રૂપિ એવં સર્વ-રૂપ-અ-નિશ્રિતં તદ્ દાનં દદાતિ । યથા ગગનમ્ અ-વેદયિતૃ । એવં સર્વ-વેદિત-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધં દાનં દદાતિ । એવમ્ અ-સંજ્ઞિ અ-સંસ્કૃતમ્ અ-વિજ્ઞપ્તિ-લક્ષણમ્ એવમ્ અ-પ્રતિજ્ઞાનં તદ્ દાનં દદાતિ । યથા ગગનં સર્વ-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-સ્ફરણમ્ એવં સર્વ-સત્વ-મૈત્રી-સ્ફરણં તદ્ દાનં દદાતિ । પે । યથા ગગનં સદા-પ્રકાશમ્ એવં ચિત્ત-પ્રકૃતિ-વિશુદ્ધં તદ્ દાનં દદ-તિ । યથા ગગનં સર્વ-સત્વ-અવકાશં એવં સર્વ-સત્વ-ઉપજીવ્યં તદ્ દાનં દદાતિ । યાવદ્ યથા નિર્મિતો નિર્મિતાય દદાતિ નિર્-વિકલ્પો * અન્-આભોગઃ । ચિત્ત-મનો-વિજ્ઞાન-વિગતઃ સર્વ-ધર્મ-નિઃ-પ્રતિકાઙ્ક્ષી । એવં દ્વય-વિગમતયા માયા-લક્ષણ-સ્વ-ભાવ-વિશુદ્ધં બોધિ-સત્વસ્ તદ્ દાનં દદાતિ । યસ્ય + ઈદૃશો દાન-પરિત્યાગઃ પ્રજ્ઞા-જ્ઞાનેન ચ સર્વ-સત્વ-ક્લેશ-પરિત્યાગઃ । ઉપાય-જ્ઞાનેન ચ સત્વ-અ-પરિત્યાગઃ । એવં ત્યાગ-ચિત્તઃ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વો ગગન-સમ-દાનો ભવતિ ॥
આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । ન + અસ્તિ સત્વ-ઉત્પીડના-દાનમ્ । યાવન્ ન + અસ્તિ યથા-ઉક્તે ઊન-દાનં । યાવન્ ન + અસ્તિ સર્વ-સત્વેષુ દક્ષિણીયા-અવમન્યના-દાનં । પે । ન + અસ્તિ નિક્રન્દ-દાનં યાવન્ ન + અસ્તિ યાચનકેષુ + ઉપતપ્ત-દાનં ન + અસ્ત્ય્ ઉચ્ચગ્ઘન ઉલ્લાપન-દાનં ન + અસ્તિ પરાઙ્-મુખ-દાનં ન + અસ્ત્ય્ અપવિદ્ધ-દાનં ન + અસ્ત્ય્ અ-સ્વ-હસ્ત-દાનં । પે । ન + અસ્ત્ય્ અ-કલ્પિક-દાનં । ન + અસ્ત્ય્ અ-કાલ-દાનં ન + અસ્તિ વિષ-શસ્ત્ર-દાનં ન + અસ્તિ સત્વ-વિહેઠના-દાનમ્ ઇતિ ॥
યત્ તર્હ્ય્ ઉગ્ર-પરિપૃચ્છાયામ્ ઉક્તં । દાન-પારમિતા-કાલો * અયં યસ્ય યેન + અર્થસ્ તસ્ય તત્-પ્રદાન-કાલઃ । અપિ તુ તથા + અહં કરિષ્યામિ । મદ્ય-પેભ્ય એવ મદ્ય-પાનં દાસ્યામિ । તાંસ્ તાન્ સ્મૃતિ-સંપ્રજન્યે સમાદાપયિષ્યામિ + ઇતિ ॥
મદ્ય-પાનાદ્ અપિ નૈરાશ્ય-કૃતે બોધિ-સત્વે પ્રતિઘો ગરીયાન્ । સત્વ-સંગ્રહ-હાનિશ્ ચ + અતો * અન્ય-પ્રસાદન-ઉપાય-અ-સંભવે મદ્યં દેયમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । શસ્ત્ર-આદિષ્વ્ અપિ યદ્ય્ અનુબધ-ગુરુલ-આદ્ય્-અવવિચારાદ્ દાનમ્ આપદ્યેત । ન + એવ + આપત્તિર્ ઇત્ય્ અત એવ ગમ્યતે । સૂત્રેષુ તુ સામાન્યેન પ્રતિષેધ । ઇત્ય્ ઉક્તા દાન-વિશુદ્ધિ-દિક્ ॥
શીલ-વિશુદ્ધિર્ આર્ય-ગગન-ગઞ્જ-સૂત્રે એવ + અભિહિતા । અ-વિરહિત-બોધિ-ચિત્તતા ચિત્ત-વિશુદ્ધ્યૈ અપગત-શ્રાવક-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-ચિત્તતા પ્રામાણિક-વિશુદ્ધ્યૈ ઇત્ય્ આદિ ॥
પુનર્ અ-પરા શીલ-વિશુદ્ધિઃ । શુદ્ધં ગગનં શુદ્ધં તચ્-છીલં ।વિ-મલં ગગનં વિ-મલં તચ્-છીલં । શાન્તં ગગનં શાન્તં તચ્-છીલં । અન્-ઉન્નતં ગગનમ્ અન્-ઉન્નતં તચ્-છીલં । અનુનીતં ગગનમ્ અનુનીતં તચ્-છીલમ્ । યાવદ્ અ-છેદ્ય-અ-ભેદ્યં ગગનમ્ અ-છેદ્ય-અ-ભેદ્યં તચ્-છીલમ્ ઇત્ય્ આદિ ॥

અ-પ્રતિહતં ગગનં સર્વ-સત્વ-અ-પ્રતિઘ-ચિત્તસ્ય ક્ષાન્તિ-પરિશુદ્ધિઃ । સમ-પ્રયોગં ગગનં સર્વ-સત્વ-સમ-ચિત્તસ્ય ક્ષાન્તિ-પરિશુદ્ધિર્ ઇત્ય્ આદિ ॥
તદ્ યથા + અપિ સ્યાન્ મહા-શાલ-વનં । તસ્મિન્ કશ્-ચિદ્ એવ + આગત્ય શાલં છિન્દ્યાત્ । તત્ર તેષામ્ અવશિષ્ટાનાં ન + એવં ભવતિ । એષ છિન્નો વયમ્ અ-ચ્છિન્ના ઇતિ । ન તેષામ્ અનુનયો ન પ્રતિઘઃ । ન કલ્પો ન વિકલ્પો ન પરિકલ્પઃ ॥
યા + એવં ક્ષાન્તિર્ ઇયં બોધિ-સત્વસ્ય પરમા ગગન-સમા ક્ષાન્તિર્ । ઇતિ ॥
આર્ય-રત્ન-ચૂડ-સૂત્રે વિસ્તરમ્ ઉક્ત્વા આહ । ઇદમ્ ઉચ્યતે વીર્યં । તસ્ય કાય-પરિશુદ્ધિઃ । યત્ કાયસ્ય પ્રતિભાસ-પ્રતિબિમ્બ-જ્ઞાનં વાચો * અન્-અભિલાપ્ય-જ્ઞાનં । ચિત્તસ્ય + અત્ય્-અન્ત-ઉપશમ-જ્ઞાનં । તથા મૈત્રી-સંનાહ-સંનદ્ધો મહા-કરુણા-અધિષ્ઠાન-પ્રતિષ્ઠિતઃ । સર્વ-આકાર-વર-ઉપેતં શૂન્યતા-આકાર-અભિનિર્હૃતં ધ્યાનં ધ્યાયતિ । તત્ર કતમા સર્વ-આકાર-વર-ઉપેતા શૂન્યતા । યા ન દાન-વિ-કલા । યાવન્ ન + ઉપાય-વિ-કલા । ન મહા-મૈત્રી-મુદિતા-ઉપેક્ષા-વિ-કલા । ન સત્ય-જ્ઞાન-અવતાર-વિ-કલા । ન બોધિ-ચિત્ત-સત્વ-અપેક્ષા-વિ-કલા । ન + આશય-અધ્યાશય-પ્રયોગ-વિ-કલા । ન દાન-પ્રિય-વદ્યતા + અર્થ-ક્રિયા સમાન-અર્થતા-વિ-કલા । ન સ્મૃતિ-સંપ્રજન્ય-વિ-કલા । ન સ્મૃત્ય્-ઉપસ્થાન-સમ્યક્-પ્રહાણ-ર્દ્ધિ-પાદ-ઇન્દ્રિય-બલ-બોધ્ય્-અઙ્ગ-અષ્ટ-અઙ્ગ-માર્ગ-વિ-કલા ન શમથ-વિપશ્યના-વિ-કલા । પે । ઉપશાન્તા ચ સ્વ-ભાવેન । અન્-ઉપશાન્તા ચ કર્મ-ક્લેશેષુ । ઉપેક્ષિકા ચ સર્વ-ધર્માણાં । અવેક્ષિકા ચ બુદ્ધ-ધર્માણાં । જહા ચ સ્વ-લક્ષણેન । વિક્રાન્તા ચ + અધિષ્ઠાન-કાર્યતયા । અ-વ્યાપૃતા ચ સ્વ-રસેન । સદા વ્યાપૃતા ચ બુદ્ધ-કાર્યેષુ । શીતી-ભૂતા ચ + ઉપશમેન । સદા + ઉજ્જ્વલિતા ચ સત્વ-પરિપાકે । ઇયમ્ ઉચ્યતે સર્વ-આકાર-વર-ઉપેતા શૂન્યતા ॥
યાવદ્ ઇયં કુલ-પુત્ર ધ્યાન-પારમિતા ચર્યા-પરિશુદ્ધિર્ ઇતિ ॥
એતેન પ્રજ્ઞા-પરિશુદ્ધિર્ વેદિતવ્યા । એવં સર્વ-પુણ્યેષ્વ્ ઇતિ ॥
તથા + આર્ય-વિમલકીર્તિ-નિર્દેશે * અપ્ય્ ઉક્તં ।સદ્-ધર્મ-ચક્ર-પ્રવર્તન-મહા-પરિનિર્વાણ-સંદર્શન-ગો-ચરશ્ ચ બોધિ-સત્વ-ચર્યા + અ-ત્યજન-ગો-ચરશ્ ચ + અયમ્ અપિ બોધિ-સત્વસ્ય ગો-ચર । ઇતિ ॥
ભોગ-પુણ્ય-શુદ્ધિઃ પઞ્ચદશઃ પરિચ્છેદઃ ॥
[xવિ. ભદ્રચર્યાવિધિઃ]
ભદ્ર-ચર્યા-વિધિઃ ષોડશઃ પરિચ્છેદઃ ॥
ઇદાનીં ત્રયાણામ્ અપિ વૃદ્ધિર્ વાચ્યા ॥
કિમ્ અર્થં । ગ્રહીતારઃ સુ-બહવઃ સ્વ્-અલ્પં ચ + ઇદમ્ અનેન કિં । ન ચ + અતિ-તૃપ્તિ-જનકં વર્ધનીયમ્ ઇદં તતઃ ॥
અતિ-તૃપ્તિ બુદ્ધત્વં । તન્ ન શ્રાવક-સાધારણેન શુદ્ધિ-માત્રેણ સત્વાનાં જન્યતએ ઇત્ય્ અર્થઃ । આત્મ-ભાવસ્ય કા વૃદ્ધિર્ બલ-અન્-આલસ્ય વર્ધનં ॥
તત્ર + આર્ય-રત્ન-મેઘે બલમ્ ઉક્તં ।ન સ સત્વઃ સત્વ-નિકાયે સંવિદ્યતે યો બોધિ-સત્વસ્ય બલેન બલં મર્દયેદ્ ઇત્ય્ આદિ ॥
તસ્ય કથં વર્ધનમ્ । યદ્ ઉક્તમ્ આર્ય-તથા-ગત-ગુહ્ય-સૂત્રે આર્ય-વજ્રપાણેર્ બલ-દર્શન-વિસ્મિત-અજાતશત્રુ-પૃષ્ટેન ભગવતા । દશભિર્ મહા-રાજ ધર્મૈઃ સમન્વાગતો બોધિ-સત્વ એવં-રૂપાં બલવત્તાં પ્રતિલભતે ।કતમૈર્ દશભિઃ । ઇહ મહા-રાજ બોધિ-સત્વઃ કાયં જીવિતં ચ પરિત્યજતિ । ન ચ પુનઃ સદ્-ધર્મં પરિત્યજતિ । સર્વ-સત્વાનાં ચ + અવનમતિ ન ચ પુનર્ માનં બૃંહયતિ । દુર્-બલાનાં ચ સત્વાનાં ક્ષમતે । ન પ્રતિઘં કરોતિ । જિઘત્સિતાનાં ચ સત્વાનામ્ અગ્રં વર-ભોજનં દદાતિ । ભીતાનાં ચ સત્વાનામ્ અ-ભયં દદાતિ । ગ્લાનાનાં ચ સત્વાનાં ભૂત-ચિકિત્સાયૈ ઉત્સુકો ભવતિ । દરિદ્રાંશ્ ચ સત્વાન્ ભોગૈઃ સંતર્પયતિ । તથા-ગત-ચૈત્યે ચ સુ-ધા-પિણ્ડ-લેપનં કરોતિ । આનન્દ-વચનં સત્વાનાં શ્રાવયતિ । દરિદ્ર-દુષ્ખિતાનાં ચ સત્વાનાં ભોગ-સંવિભાગં કરોતિ । શ્રાન્ત-ક્લાન્તાનાં ચ સત્વાનાં ભારં વહતિ । એભિર્ મહા-રાજ દશભિર્ ઇતિ ॥
અન્-આલસ્ય-વર્ધનં કતમત્ । યદ્ વીર્ય-વર્ધનં । યથા + ઉક્તં સાગરમતિ-સૂત્રે । આરબ્ધ-વીર્યેણ સાગરમતે બોધિ-સત્વેન ભવિતવ્યં સદા દૃઢ-પરાક્રમેણ । તીવ્ર-ચ્છન્દેન બોધિ-સત્વેન ભવિતવ્યમ્ અ-નિક્ષિપ્ત-ધુરેણ । આરબ્ધ-વીર્યાણાં હિ સાગરમતે બોધિ-સત્વાનાં ન દુર્-લભા ભવત્ય્ અન્-ઉત્તરા સમ્યક્-સંબોધિઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । યત્ર સાગરમતે વીર્યં તત્ર બોધિઃ । કુસીદાનાં પુનઃ સુ-દૂર-વિદૂરે બોધિઃ । ન + અસ્તિ કુસીદસ્ય દાનં યાવન્ ન + અસ્તિ પ્રજ્ઞા ન + અસ્તિ કુસીદસ્ય પર-અર્થ ઇતિ ॥
ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । ઉત્પલં વારિ-મધ્યે વા સો * અનુપૂર્વેણ વર્ધતએ ।ઇત્ય્ આદિ ॥
ઇયં સંક્ષેપાદ્ આત્મ-ભાવ-વૃદ્ધિઃ ॥
શૂન્યતા કરુણા-ગર્ભાદ્ દાનાદ્ ભોગસ્ય વર્ધનં ॥
યથા + ઉક્તં વજ્ર-ચ્છેદિકાયાં । યો બોધિ-સત્વો * અ-પ્રતિષ્ઠિતો દાનં દદાતિ । તસ્ય પુણ્ય-સ્કન્ધસ્ય ન સુ-કરં પ્રમાણમ્ ઉદ્ગ્રહીતુમ્ ઇતિ ॥
મહત્યામ્ અપિ પ્રજ્ઞા-પારમિતાયામ્ ઉક્તં । પુનર્ અ-પરં શારિપુત્ર બોધિ-સત્વેન મહા-સત્વેન + અલ્પમ્ અપિ દાનં દદતા સર્વ-સત્વેષુ સર્વ-આકાર-જ્ઞતાયામ્ ઉપાય-કૌશલ્ય-પરિણામનતાયામ્ અ-પ્રમેયમ્ અ-સંખ્યેયં કર્તુ-કામેન પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ । તથા સર્વ-સત્વાનાં મનો-રથાન્ પરિપૂરયિતુ-કામેન । યાવજ્ જાત-રૂપ-રજત-ઉદ્યાન-રાજ્ય-આદિભિર્ ઉપકરણૈઃ પ્રજ્ઞા-પારમિતાયાં શિક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ ॥
વિના ચ કરુણયા ન બોધિ-સત્વાનાં કિં-ચિચ્ ચેષ્ટિતમ્ ઇતિ વક્ષ્યામઃ । ઇતિ સંક્ષેપાદ્ ભોગ-વૃદ્ધિઃ ॥
પુણ્ય-વૃદ્ધિઃ સર્વ-વૃદ્ધીનાં મૂલમ્ ઇતિ તદ્-અર્થં પરિકર-બન્ધ ઉચ્યતે ॥
કૃત્વા + આદાવ્ એવ યત્નેન વ્યવસાય-આશાયૌ દૃઢૌ । કરુણાં ચ પુરસ્-કૃત્ય યતેત શુભ-વૃદ્ધયે ॥
ચિત્ત-શુદ્ધિ-કાલ-ભાવિતાનાં વ્યવસાય-આદીનાં પ્રયોગ-આરમ્ભે પુનર્ આમુખી-કરણેન દૃઢતા + અ-પાદન-અર્થઃ શ્લોકઃ । કૃત્વા + ઇત્ય્ આદિ-પૂર્વક એવ ॥
આસન્ન-યુદ્ધ-કાલાનાં અસ્ત્ર-કૌશલ્ય-આદર-વત્ પ્રયોગ-સમ-કાલં દૃઢી-કરિષ્યામિ + ઇતિ શૈથિલ્ય-નિવારણ-અર્થમ્ આદિ-ગ્રહણમ્ । તત્ર કથં વ્યવસાયં દૃઢી-કરોતિ ॥

યથા + આર્ય-સુધન આર્ય-મૈત્રેયમ્ ઉપસંપ્રક્રાન્તઃ સમ્યક્-ચર્યા-નિઃ-સમર્થઃ । પૂર્વ-અન્ત-કોટી-ગત-કાય-પ્રણામઃ કાય-સમન્વાહારેણ કાય-બલં દૃઢી-કુર્વાણઃ । પૂર્વ-અન્ત-કોટી-ગત-કાય ચિત્ત-પરિશુદ્ધિ-નિષ્-કારણ-સાંસારિક-ચિત્ત-પ્રચાર-સમન્વાહારેણ ચિત્ત-મનસિ-કારં નિગૃહ્ણન્ । પૂર્વ-અન્ત-કોટ્ય્--અ-સત્-કર્મ-લૌકિક-કાર્ય-પ્રયુક્ત-નિષ્-પ્રયોજન-પરિસ્યન્દ-સમન્વાહારેણ પ્રત્ય્-ઉત્પન્ન-પ્રયોજન-મહા-સામર્થ્યં વિચિન્તયન્ । પૂર્વ-અન્ત-અ-ભૂત-પરિકલ્પ-સમુત્થિત-વિતથ-સંકલ્પ-સંદર્શિત-મનસિ-કાર-સમન્વાહારેણ સર્વ-બોધિ-સત્વ-ચર્યા-સમ્યક્-સંકલ્પ-અભિસંસ્કાર-બલં સમુત્થાપયન્ । અતીત-આત્મ-ભાવ-અર્થ-પ્રયોગ-આરમ્ભ-વિષમતા-સમન્વાહારેણ સર્વ-સત્વ-આરમ્ભ-વૈશેષિકતયા + અધ્યાશય-બલં દૃઢી-કુર્વાણઃ । અતીત-કાય-સમુદાચાર-નિર્-આસ્વાદતા-સમન્વાહારેણ । સર્વ-બુદ્ધ-ધર્મ-પ્રતિલાભ-પ્રયોગ-મહા-આશ્વાસ-પ્રતિલાભ-ઇન્દ્રિય-વેગાન્ વિવર્ધયમાનો * અતીત-અધ્વ-વિપર્યાસ-પ્રયુક્ત-મિથ્યા-આશય-પ્રયોગ-સમન્વાહૄએણ । પ્રત્ય્-ઉત્પન્ન-અધ્વ-સમ્યગ્-દર્શન-અ-વિપર્યાસ-સંપ્રયુક્તેન બોધિ-સત્વ-પ્રણિધાન-સમાદાનેન સંતતિં પરિશોધયન્ । પૂર્વ-અન્ત-ગત-આયોગ-વીર્ય-આરમ્ભ-કાર્ય-અ-પરિનિષ્પન્ન-આર્ય-સમાદાન-સમન્વાહારેણ [દોઉબ્ત્fઉલ્] । પ્રત્ય્-ઉત્પન્ન-બુદ્ધ-ધર્મ-સમુદાગમ-પ્રત્યુપસ્થાનેન મહા-વીર્ય-આરમ્ભ-વિક્રમેણ કાય-ચિત્ત-સંપ્રગ્રહં સંજનયમાનઃ । પૂર્વ-અન્ત-કોટી-પઞ્ચ-ગત્ય્-અપાય-નિક્ષિપ્ત-આત્મ-પર-નિર્-ઉપકરણ-આખ્ય-નિર્-ઉપજીવ્ય-સમુચ્છ્રય-પરિગ્રહ-સમન્વાહારેણ । સર્વ-બુદ્ધ-ધર્મ-ઉત્થાપક-સર્વ-જગદ્-ઉપજીવ્ય-સર્વ-કલ્યાણ-મિત્ર-આરાગણ-સમર્થ્ય-આત્મ-ભાવ-પરિગ્રહણતયા વિપુલ-પ્રીતિ-પ્રામોદ્ય-વેગાન્ વિવર્ધયમાનઃ પ્રત્ય્-ઉત્પન્ન-જન્મ-અભિનિર્વૃત્તં જરા-વ્યાધિ-મરણ-શોક-આકર-ભૂતં સંયોગ-વિયોગ-નિધાન-ભૂતં સમુચ્છ્રયં । અપર-અન્ત-કલ્પ-કોટી-ગત-બોધિ-સત્વ-ચર્યા-આચરણ-પ્રયુક્તસ્ય સત્વ-પરિપાચન-બુદ્ધ-ધર્મ-પરિગ્રહ-પ્રયુક્તસ્ય તથા-ગત-સંદર્શન-સર્વ-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-અનુચરણ-સર્વ-ધર્મ-ભાણક-ઉપસ્થાન-સર્વ-તથા-ગત-શાસન-સમન્વાહરણ-પ્રયુક્તસ્ય સર્વ-ધર્મ-પર્યેષ્ટિ-સહાય-ભૂતસ્ય સર્વ-કલ્યાણ-મિત્ર-દર્શન-સર્વ-બુદ્ધ-ધર્મ-સમુદાનયન-પ્રયુક્તસ્ય બોધિ-સત્વ-પ્રણિધિ-જ્ઞાન-શરીરસ્ય હેતુ-પ્રત્યય-ભૂતમ્ અવલોક્ય-અ-ચિન્ત્ય-કુશલ-મૂલ-ઇન્દ્રિય-વેગાન્ વિવ ર્ધયમાન ઇતિ । આર્ય-અક્ષયમતિ-નિર્દેશે મહા-યાન-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં । એકો બોધિ-સત્વો * અ-દ્વિતીયો * અ-સહાયો * અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ સંનાહં સંનહ્યતિ । સ વીર્ય-બલ-પરિગૃહીતેન + અધ્યાશયેન + અ-પર-અવકાશ-અ-સ્વયં-કારી । સ્વ-બલ-બલ-ઉદ્ગતઃ । સ એવં દૃઢ-સંનાહઃ સંનદ્ધો । યત્ કિઞ્-ચિત્ સર્વ-સત્વાનાં પરિપ્રાપયિતવ્યં ભવિષ્યતિ તદ્ અહં પરિપ્રાપયિષ્યામિ । યત્ સર્વ-આર્યાઃ સર્વ-નવ-યાન-સંપ્રસ્થિતા બોધિ-સત્વા ન પરિપ્રાપયિષ્યન્તિ તદ્ અહં પરિપ્રાપયિષ્યામિ । ન મમ દાનં સહાયકં ।અહં પુનર્ દાનસ્ય સહાયઃ । ન મમ શીલ-ક્ષાન્તિ-વીર્ય-ધ્યાન-પ્રજ્ઞાઃ સહાયિકાઃ । અહં પુનઃ શીલ-ક્ષાન્તિ-વીર્ય-ધ્યાન-પ્રજ્ઞાનાં સહાયો । ન + અહં પારમિતાભિર્ ઉપસ્થાતવ્યો મયા પુનઃ પારમિતા ઉપસ્થાતવ્યાઃ । એવં સંગ્રહ-વસ્તુષુ સર્વ-કુશલ-મૂલેષુ ચલેયમ્ । યાવદ્ એકાકિના મયા + અ-દ્વિતીયેન + અ-સહાયેન વજ્ર-મયે મહી-મણ્ડલે સ્થિતેન સ-બલં સ-વાહનં મારં ધર્ષયિત્વા એક-ચિત્ત-ક્ષણ-સમ-આયુક્તયા પ્રજ્ઞયા + અન્-ઉત્તરા સમ્યક્-સંબોધિર્ અભિસંબોદ્ધવ્યા + ઇતિ ॥
આર્ય-વજ્ર-ધ્વજ-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । તદ્ યથા + અપિ નામ સૂર્યો દેવ-પુત્ર ઉદયમાનો ન તિષ્ઠતિ । જાત્ય્-અન્ધ-દોષેણ । ન તિષ્ઠતિ ગન્ધર્વ-નગર-દોષેણ । ન તિષ્ઠતિ ચતુર્-દ્વીપ-લોક-ધાતુ-ભૂમિ-રજો-દોષેણ । ન તિષ્ઠતિ રાહ્વ્-અસુર-ઇન્દ્ર-દોષેણ । ન તિષ્ઠતિ ધૂમ-મણ્ડલ-દોષેણ । ન તિષ્ઠતિ જમ્બૂ-દ્વીપ-ક્લેશ-દોષેણ । ન તિષ્ઠતિ નાના-છાયા-દોષેણ । ન તિષ્ઠતિ વિ-ષમ-પર્વત-દોષેણ । એવમ્ એવ બોધિ-સત્વો મહા-સત્વઃ સ્મૃતિ-સંપ્રજન્ય-વિપુલ-ગમ્ભીર-ચેતા અ-દીન-સત્વો ગુણ-ચર્યા-જ્ઞાન-ચર્યા-અવસાનં યાવન્ ન વિવર્તતે સત્વ-દ્રૌહિલ્ય-દોષૈઃ । ન વિપ્રવસતિ કુશલ-મૂલ-પરિણામૈઃ । સત્વ-દૃષ્ટિ-કાલુષ્ય-દોષૈર્ ન વિવર્તતે । સત્વ-ક્ષોભ-ચેતોભિર્ ન દૂરી-ભવતિ । સત્વ-વિનષ્ટ-સંતત્યા બોધિ-સંનાહં ન વિષ્કમ્ભયતિ । સર્વ-જગત્-પરિત્રાણ-પ્રણિધાનસ્ય સત્વ-કલિ-કલુષૈર્ ન સ્રંસનાં કરોતિ યાવદ્ બાલ-જન-સમવધાનેન । ન નિર્વિદ્યતે પર-સત્વ-દોષૈશ્ ચ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અન્-આવરણ-મણ્ડલમ્ એતદ્ ઉદયતિ । યદ્ ઉત સર્વ-જગદ્-વિશુદ્ધિ-વિનયાય । પે ॥
યશ્ ચ તેષાં સર્વ-સત્વાનાં દુષ્ખ-સ્કન્ધો વિવિધં ચ + આવરણીયં કર્મ સમુત્થિતં યેન તે આવરણીયેન કર્મણા બુદ્ધાન્ ન પશ્યન્તિ । ધર્મં ન શૃણ્વન્તિ । સંઘં ન જાનન્તિ । તદ્ અહં તેષાં ત્રિ-વિધમ્ આવરણીયં કર્મ + ઉપચિતં દુષ્ખ-સ્કન્ધેન સ્વકેન શરીરેણ + ઉપાદદામિ તાસુ તાસુ નરક-ઉપપત્તિષ્વ્ અપાય-ભૂમિષુ સંવાસેષુ ચ । તે ચ સર્વ-સત્વાસ્ તતશ્ ચ્યવન્તાં । અહં ચ દુષ્ખ-ઉપાદાનમ્ ઉપાદદામિ વ્યવસ્યામ્ય્ ઉત્સહે । ન નિવર્તે ન પલાયામિ ન + ઉત્ત્રસ્યામિ ન સંત્રસ્યામિ ન બિભેમિ ન પ્રત્યુદાવર્તે ન વિષીદામિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અ-વશ્યં નિર્વાહયિતવ્યો મયા સર્વ-સત્વાનાં ભારો । ન + એષ મમ કામ-કારઃ । સર્વ-સત્વ-ઉત્તારણ-પ્રણિધાનં મમ । મયા સર્વ-સત્વાઃ પરિમોચયિતવ્યા । મયા સર્વ-જગત્ સમુત્તારયિતવ્યં । જાતિ-કાન્તારાજ્ જરા-કાન્તારાદ્ વ્યાધિ-કાન્તારાચ્ ચ્યુત્ય્-ઉપપતિ-કાન્તારાત્ સર્વ-આપત્તિ-કાન્તારાત્ સર્વ-અપાય-કાન્તારાત્ સર્વ-સંસાર-કાન્તારાત્ સર્વ-દૃષ્ટિ-ગહન-કાન્તારાત્ કુશલ-ધર્મ-પ્રણાશ-કાન્તારાદ્ અ-જ્ઞાન-સમુત્થિત-કાન્તારાત્ તદ્ એતે મયા સર્વ-સત્વાઃ સર્વ-કાન્તારેભ્યઃ પરિમોચયિતવ્યાઃ । તૃષ્ણા-જાલ-સક્તા અ-વિદ્યા-નિવરણ-આવૃતા ભવ-તૃષ્ણા-સંપ્રયુક્તાઃ પ્રણાશ-પર્યવસાના દુષ્ખ-પઞ્જર-પ્રક્ષિપ્તાશ્ ચારક-સંનિશ્રિતા । અ-બુધાઃ પ્રતિજ્ઞા-વિરુદ્ધાઃ સંશય-ભૂતાઃ સદા વિ-મતયો * અ-ક્ષેમ-દર્શિનઃ । અ-નિઃ-શરણ-કુશલા ભવ-અર્ણવે આવર્ત-મણ્ડલ-એક-ચરણાઃ । પે ॥

સર્વ-સત્વાનામ્ અન્-ઉત્તર-જ્ઞાન-રાજ્ય-પ્રતિષ્ઠાપન-અર્થમ્ અહં ચરામિ । ન + અહં કેવલમ્ આત્મ-પરિમોચન-અભિયુક્તઃ । સર્વ-સત્વા હ્ય્ એતે મયા સર્વ-જ્ઞતા-ચિત્ત-પ્લવેન સંસાર-દુર્-ગાદ્ * ધર્તવ્યા । મહા-પ્રપાતાદ્ અભ્યુત્ક્ષેપ્તવ્યાઃ । સર્વ-ઉપદ્રવેભ્યઃ પરિમોચયિતવ્યાઃ । સંસાર-સ્રોતસઃ પ્રતારયિતવ્યા આત્મના મયા સર્વ-સત્વ-દુષ્ખ-સ્કન્ધો * અધ્યવસિતઃ । યાવદ્ ઉત્સહે * અહં સર્વ-અપાયેષુ સર્વ-લોક-ધાતુ-પર્યાપન્નેષુ સર્વ-દુષ્ખ-વાસમ્ અનુભવિતુમ્ । ન ચ મયા સર્વ-સત્વાઃ કુશલ-મૂલૈર્ વઞ્ચિતવ્યાઃ । વ્યવસ્યામ્ય્ અહમ્ એક-એકસ્મિન્ન્ અપાયે * અપર-અન્ત-કોટી-ગતાન્ કલ્પાન્ સંવસયિતું । યથા ચ એક-અપાયે તથા સર્વ-અપાય-નિર્-અવશેષ-સર્વ-લોક-ધાતુ-પર્યાપન્નેષુ સર્વ-સત્વ-પરિમોચન-નિદાનં ।તત્ કસ્ય હેતોઃ । વરં ખલુ પુનર્ અહમ્ એકો દુષ્ખિતઃ સ્યાં ન ચ + ઇમે સર્વ-સત્વાઃ અપાય-ભૂમિ-પ્રપતિતાઃ । મયા તત્ર + આત્મા બન્ધકો દાતવ્યઃ । સર્વ-જગચ્ ચ નિઃ-ક્રેતવ્યં નરક-તિર્યગ્-યોનિ-યમ-લોક-કાન્તારાદ્ અહં ચ સર્વ-સત્વાનામ્ અર્થાય સર્વ-દુષ્ખ-વેદના-સ્કન્ધમ્ અનેન સ્વકેન શરીરેણ + અનુભવેયમ્ । સર્વ-સત્વ-નિદાનમ્ અહં ચ સર્વ-સત્વાનાં પ્રાતિભાવ્યમ્ ઉત્સહે સત્ય-વાદી પ્રત્યયિતો * અ-વિસંવાદકઃ । ન ચ મયા સર્વ-સત્વાઃ પરિત્યક્તાઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । સર્વ-સત્વ-આરમ્બણો મમ સર્વ-જ્ઞતા-ચિત્ત-ઉત્પાદ ઉત્પન્નો યદ્ ઉત સર્વ-જગત્-પરિમોચનાય । ન ચ + અહં રતિ-કામતયા + અન્-ઉત્તરાયાં સમ્યક્-સંબોધૌ સંપ્રસ્થિતો ન + અપિ પઞ્ચ-કામ-ગુણ-રત્ય્-અનુભવનાય ન + અપિ કામ-વિષય-નિષેવણાય । ન ચ + અહમ્ અન્યો-ન્ય-કામ-ધાતુ-પર્યાપન્ન-રતિ-વ્યૂહ-સમુદાનયનાય ચરામિ બોધિ-સત્વ-ચર્યાં । તત્ કસ્ય હેતોઃ । અ-રતયો હ્ય્ એષા સર્વ-લોક-રતયઃ ।માર-વિષય એષ યદ્ ઉત કામ-વિષય-નિષેવણં । દુર્-બુદ્ધિ-સેવિતો હ્ય્ એષ માર્ગઃ ।સર્વ-બુદ્ધિ-વિવર્ણિતો હ્ય્ અયમ્ ઉપદેશઃ યદ્ ઉત કામ-નિષેવણં ।અતશ્ ચ + એષ સર્વ-દુષ્ખ-સ્કન્ધસ્ય + ઉત્પાદ એવ નિષેવણં અત એવ ચ નરક-તિર્યગ્-યોનિ-યમ-લોકાનામ્ ઉત્પાદઃ । કલહ-ભણ્ડન-વિવાદ-ક્ષોભાશ્ ચ સત્વાનામ્ અત એવ પ્રાદુર્-ભવન્તિ । એતે ચ સત્વાઃ કામાન્ નિષેવમાણાઃ બુદ્ધાનાં ભગવતાં સકાશાદ્ દૂરી-ભવન્તિ । સ્વર્ગ-ઉપપત્તેર્ અપ્ય્ એતે કામા અન્તરાયાય સંવર્તન્તે । કિં પુનર્ અન્-ઉત્તરસ્ય જ્ઞાન-રાજસ્ય સર્વ-સત્વ-યોગ-ક્ષેમસ્ય । સો * અહમ્ એવમ્ અ-પ્રમાણ-દોષાન્ કામાનાં પશ્યન્ પરીત્તાન્ આદીપ્તાંસ્ તસ્માદ્ અહમ્ એતન્ નિદાનમ્ અ-ચરણતાયાં પ્રતિપત્સ્યે ॥ પે ॥
તથા તથા + એવ મયા કુશલ-મૂલં પરિણામયિતવ્યં યથા યથા + એવ સર્વ-સત્વા અત્ય્-અન્ત-સુખમ્ અ-વેદિત-સુખં યાવત્ સર્વ-જ્ઞતા-સુખં પ્રતિલભેરન્ । મયા સારથિના મયા પરિણાયકેન મયા + ઉલ્કા-ધારિણા મયા ક્ષેમ-ગતિ-દર્શકેન મયા ક્ષણ-ગતિ-પ્રતિલબ્ધેન મયા + ઉપાય-જ્ઞેન મયા + અર્થ-વિદુષા મયા સંસાર-સાગરે સર્વ-જ્ઞ-જ્ઞાન-યાન-પાત્ર-મહા-દેશ-સ્થિતેન મયા પરિણામન-કુશલેન મયા પાર-દર્શકેન ॥ પે ॥
ન ખલુ પુનર્ અસ્મિંશ્ ચાતુર્મહા-દ્વીપકે લોક-ધાતૌ યાવન્તઃ સત્વાસ્ તાવન્ત એવ સૂર્યા ઉદાગચ્છન્તિ ચાતુર્દ્વીપક-લોક-ધાત્વ્-અવભાસનાય । અથ ચ પુનર્ એક એવ + એષાં સૂર્ય ઉદાગચ્છતિ ચતુર્-દ્વીપ-અવભાસનાય । ન ચ તેષાં સત્વાનાં ચતુર્-દ્વીપ-ઉપપન્નાનાં સ્વક-સ્વકૈઃ શરીરૈર્ અવભાસઃ પ્રાદુર્-ભવતિ । યેન તે દિવસ-સંખ્યાં જાનીયુઃ । સ્વ-કાર્યં વા પરિપ્રાપયેયુઃ । સસ્યાનિ વા પરિપાચયેયુઃ । અહર્ અહર્ વા ઉદ્યાન-નગરેષુ રતિ-ક્રીડા-પરિભોગમ્ અનુભવેયુઃ । દિશો વા પશ્યેયુઃ । ગમન-આગમનં વા ગ્રામ-નગર-નિગમ-રાષ્ટ્ર-રાજ-ધાનીષુ કુર્યુઃ । વ્યવહાર-કાર્યેષુ પ્રયુજ્યેરન્ ।પે । અથ ચ પુનઃ સૂર્યસ્ય દેવ-પુત્રસ્ય + ઉદયત એકસ્ય સૂર્ય-મણ્ડલસ્ય + અ-દ્વિતીયસ્ય ચાતુર્દ્વીપકે લોક-ધાતૌ સર્વ-સત્વાનામ્ અવભાસઃ પ્રાદુર્-ભવતિ । એવમ્ એવ બોધિ-સત્વસ્ય મહા-સત્વસ્ય કુશલ-મૂલાન્ય્ ઉપાર્પયમાનસ્ય કુશલ-મૂલં પરિણામયમાનસ્ય + એવં ચિત્તમ્ ઉત્પદ્યતે । ન + એતેષાં સત્વાનાં તત્ કુશલ-મૂલં વિદ્યતે યેન તે આત્માનં પરિત્રાયેરન્ । કઃ પુનર્ વાદઃ પરમ્ । અહં પુનઃ સર્વ-સત્વાનાં કૃતશઃ કુશલ-મૂલાનિ સમુદાનયામિ કુશલ-મૂલં પરિણામયામિ । યદ્ ઉત સર્વ-સત્વ-મોચનાય । સર્વ-સત્વાનામ્ અવભાસનાય સર્વ-સત્વાનાં જ્ઞાપનાય સરવ્-સત્વાનામ્ અવતારણાય સર્વ-સત્વાનાં પરિગ્રહણાય સર્વ-સત્વાનાં પરિનિષ્પાદનાય સર્વ-સત્વાનાં પ્રસાદનાય સર્વ-સત્વાનાં પ્રહ્લાદનાય સર્વ-સત્વાનાં સંશય-ચ્છેદનાય આદિત્ય-મણ્ડલ-કલ્પૈર્ અસ્માભિર્ ભવિતવ્યં । ન પરઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યઃ । ન પરસ્ય + અવકાશમ્ ઉત્પાદ્ય સત્વેષુ સંનાહ ઉત્સ્રષ્ટવ્યઃ । ન ચ સર્વ-સત્વાનામ્ અન્તિકાત્ સર્વ-સત્વ-ત્રાણ-વ્યવશાયો નિવર્તયિતવ્યઃ । ન પરિણામનાયાઃ સર્વ-દુષ્ખ-હત્યા વિનિવર્તિતવ્યં । ન પરીત્તાનિ કુશલ-મૂલાનિ પરિગ્રહીતવ્યાનિ । ન પરીત્તયા પરિણામનયા તુષ્ટિર્ મન્તવ્યા ઇત્ય્ આદિ ॥
આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ । સ ન કલ્પ-ગણનયા બોધિં પર્યેષતે । ઇયતઃ કલ્પાન્ સંનત્સ્યામિ । ઇયતઃ કલ્પાન્ સંનત્સ્યામિ + ઇતિ । અપિ તુ ખલ્વ્ અ-ચિન્ત્યમ્ એવ સંનાહં સંનહ્યતિ । યાવતી પૂર્વા-કોટિઃ સંસારસ્ય યદ્ય્ એતાવદ્ એકં રાત્રિં-દિવં ભવેત્ । એવં-રૂપૈ રાત્રિં-દિવૈઃ પઞ્ચદશ-દૈવસિકેન પક્ષેણ ત્રિંશદ્-દૈવસિકેન માસેન દ્વાદશ-માસિકેન સંવત્સરેણ અનયા વર્ષ-ગણનયા યાવદ્ વર્ષ-શત-સહસ્રેણ + એકં બોધિ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયેયમ્ એકં ચ તથા-ગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્-સંબુદ્ધં પશ્યેયં । અનેન પ્રવેશેન + અનયા ગણનયા ગઙ્ગા-નદી-વાલુકા-સમૈશ્ ચિત્ત-ઉત્પાદૈસ્ તથા-ગત-દર્શનૈશ્ ચ એક-એકસ્ય + અપિ સત્વસ્ય ચિત્ત-ચરિતં જાનીયાં । અનેન + એવ પ્રવેશેન + અનયા ગણનયા સર્વ-સત્વાનાં તાવદ્ભિશ્ ચિત્ત-ઉત્પાદૈસ્ તથા-ગત-દર્શનૈઃ સ્વ-ચિત્ત-ચરિતાનિ પ્રજનીયામ્ ઇત્ય્ અન્-અવલીનઃ । સંનાહો * અયં બોધિ-સત્વસ્ય + અ-ક્ષયઃ સંનાહઃ ।એવં દાન-આદિષુ બોધિ-પાક્ષિક-મહા-પુરુષ-લક્ષણેષુ ચ નયઃ ॥
આર્ય-રત્ન-મેઘે * અપ્ય્ ઉક્તં ॥
ન બોધિ-સત્વઃ સત્વ-ખટુઙ્કતાં સત્વ-દુર્-દાન્તતાં જ્ઞાત્વા । અલમ્ એભિઃ સત્વૈર્ એવં ખટુઙ્કૈર્ એવં દુર્-દાન્તૈર્ ઇતિ । તતો નિદાનં પરિખિન્નઃ પરા-પૃષ્ઠી-ભૂતઃ । પરિશુદ્ધાયાં લોક-ધાતૌ પ્રણિધાનં કરોતિ । યત્ર + ઈદૃશાનાં સત્વાનાં નામ + અપિ ન શૃણુયાત્ । ન ચ સત્વ-અર્થ-વૈમુખ્યસ્ય બોધિ-સત્વ-પરિશુદ્ધાયાં લોક-ધાતાવ્ ઉપપત્તિર્ ભવતિ । તત્ર પ્રાજ્ઞો બોધિ-સત્વ એવં ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ । તસ્માત્ સત્વ-ધાતોર્ યે સત્વાઃ સ્યુઃ પ્રત્યવરા ધજડ-એડ-મૂક-જાતીયાઃ । અ-પરિનિર્વાણ-ધર્મકાઃ કૃત્સ્ના સત્વ-ધાતૌ ન ચિકિત્સિતાઃ સર્વ-બુદ્ધૈઃ સર્વ-બોધિ-સત્વૈશ્ ચ પ્રત્યાખ્યાતાઃ । તેષાં મદીયે બુદ્ધ-ક્ષેત્રે સંનિપાતઃ સ્યાત્ । તાન્ અહં સર્વાન્ બોધિ-મણ્ડે નિષીદ્ય + અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંબોધયેયં ॥

એવં હિ બોધિ-સત્વસ્ય ચિન્તયતશ્ ચિત્ત-ઉત્પાદે ચિત્ત-ઉત્પાદે સર્વ-માર-ભવનાનિ પ્રકમ્પન્તે । સર્વ-બુદ્ધાશ્ ચ + અસ્ય વર્ણ-વાદિનો ભવન્તિ + ઇતિ ॥
એવં તાવત્ પુણ્ય-વૃદ્ધિ-કામેન આશયો દૃઢી-કર્તવ્યઃ । આશય-દૃઢી-કરણ-અર્થમ્ અધુના + ઉચ્યતે । કિં પુનર્ અનેન દૃઢી-કૃતેન + ઇતિ । વિમર્ષ-નિરાસાય ધર્મ-સંગીતિ-સૂત્રે ગદિતં ।આશયે સમ્યગ્ ભગવન્ બુદ્ધ-ધર્માણાં મૂલં । યસ્ય પુનર્ આશયો ન + અસ્તિ સર્વે બુદ્ધ-ધર્માસ્ તસ્ય દૂરે ॥
આશય-સંપન્નસ્ય પુનર્ ભગવન્ યદિ બુદ્ધા ન ભવન્તિ ગગન-તલાદ્ ધર્મ-શબ્દો નિશ્ચરતિ કુડ્મ-વૃક્ષેભ્યશ્ ચ । આશય-શુદ્ધસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય સ્વ-મનો-જલ્પાદ્ એવ સર્વ-અવવાદ-અનુશાસન્યો નિશ્ચરન્તિ । તસ્માત્ તર્હિ ભગવન્ બોધિ-સત્વેન + આશય-સંપન્નેન ભવિતવ્યં ॥
તદ્ યથા ભગવન્ યસ્ય પાદૌ તસ્ય ગમનં એવં ભગવન્ યસ્ય + આશયસ્ તસ્ય બુદ્ધ-ધર્માઃ ।તદ્ યથા ભગવન્ યસ્ય + ઉત્તમ-અઙ્ગં તસ્ય જીવિતં એવમ્ એવ ભગવન્ યસ્ય + આશયસ્ તસ્ય બુદ્ધ-બોધિઃ । તદ્ યથા ભગવન્ યસ્ય જીવિતં તસ્ય લાભઃ । એવમ્ એવ ભગવન્ યસ્ય + આશયસ્ તસ્ય બુદ્ધત્વ-લાભઃ । તદ્ યથા ભગવન્ સતીત્વેન + અગ્નિર્ જ્વલતિ । અ-સતીત્વેન ન જ્વલતિ । એવમ્ એવ ભગવન્ન્ આશયે સતિ બોધિ-સત્વસ્ય સર્વ-બુદ્ધ-ધર્મા જ્વલન્તિ । અ-સત્ય્ આશયે ન જ્વલન્તિ । તદ્ યથા ભગવન્ સત્સ્વ્ અભ્ર-મેઘેષુ વર્ષં વર્ષત્ય્ અ-સત્સુ ન વર્ષતિ । એવમ્ એવ ભગવન્ન્ આશયે સતિ બુદ્ધ-ધર્માઃ પ્રવર્તન્તે । તદ્ યથા ભગવન્ યસ્ય વૃક્ષસ્ય મૂલં વિપન્નં તસ્ય પુષ્પ-ફલાનિ ન ભૂયઃ પ્રરોહન્તિ । એવમ્ એવ ભગવન્ યસ્ય + આશયો વિપન્નસ્ તસ્ય સર્વે કુશલા ધર્મા ન ભૂયઃ સંભવન્તિ । તસ્માત્ તર્હિ ભગવન્ બોધિ-સત્વેન બુદ્ધ-બોધ્ય્-અર્થિકેન સ્વ-આશયઃ સુ-ઉદ્ગૃહીતઃ સ્વ્-આરક્ષિતઃ સુ-શોધિતઃ સ્વ્-અધિષ્ઠિતઃ કર્તવ્ય ઇતિ ॥
કો * અયમ્ આશયો નામ । આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે * અભિહિતઃ । સ ખલુ પુનર્ આશયો * અ-કૃત્રિમઃ અ-કૃતકત્વાત્ । અ-કૃતકો નિઃ-સાધ્યત્વાત્ । નિઃ-સાધ્યઃ સુ-વિદિતત્વાત્ । સુ-વિદિતો નિર્-માયત્વાત્ । નિર્-માયઃ શુદ્ધત્વાત્ । શુદ્ધઃ ઋજુકત્વાત્ । ઋજુકઃ અ-કુટિલત્વાત્ । અ-કુટિલઃ સ્પષ્ટત્વાત્ । સ્પષ્ટો * અ-વિ-ષમત્વાત્ । અ-વિ-ષમઃ સારત્વાત્ । સારો * અ-ભેદ્યત્વાત્ । અ-ભેદ્યો દૃઢત્વાત્ । દૃઢો * અ-ચલિતત્વાત્ । અ-ચલિત અ-નિશ્રિતત્વાદ્ ઇત્ય્ આદિ । અયમ્ એવ ચ + અધિક-અધિક-ગુણ-અધિગમ-પ્રવૃત્તો * અધ્યાશય ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥

યથા + અત્ર + એવ + ઉક્તં । ઉત્તરણ-અધ્યાશયો વિશેષ-ગમનતયા ઇત્ય્ આદિ ॥
અપિ ચ + અધ્યાશય ઉચ્યતે । સૌમ્યતા ભૂતેષુ । મૈત્રતા સત્વેષુ । હિત-ચિત્તતા આર્યેષુ । કારુણ્યમ્ અન્-આર્યેષુ । ગૌરવં ગુરુષુ । ત્રાણતા અ-ત્રાણેષુ । શરણતા અ-શરણેષુ । દ્વીપતા + અ-દ્વીપેષુ । પરાયણતા અ-પરાયણેષુ । સહાયતા અ-સહાયેષુ । ઋજુતા કુટિલેષુ । સ્પષ્ટતા ખટુઙ્કેષુ । અ-શઠતા શઠેષુ । અ-માયા આગહન-ચરિતેષુ । કૃત-જ્ઞતા અ-કૃત-જ્ઞેષુ । કૃત-વેદિતા દ્રોહિષુ । ઉપકારિતા અન્-ઉપકારિષુ । સત્યતા અ-ભૂત-ગતેષુ । નિર્-માનતા શ્રબ્ધેષુ । અ-નિન્દિતા સુ અ-નિન્દના કૃતેષુ [દોઉબ્ત્fઉલ્] । અન્-આરોચનતા પર-સ્ખલિતેષુ । આરક્ષણતા વિપ્રતિપન્નેષુ । અ-દોષ-દર્શનતા સર્વ-ઉપાય-કૌશલ્ય-ચર્યાસુ । શુશ્રૂષણતા સર્વ-દક્ષિણીયેષુ । પ્રદક્ષિણ-ગ્રાહિતા + અનુશાસનીષ્વ્ ઇત્ય્ આદિ ॥
તદ્ એવં વ્યવસાય-આશયૌ દૃઢી-કૃત્ય કારુણ્યં પુરસ્-કૃત્ય યતે શુભ-વૃદ્ધયે ॥
યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-ધર્મ-સંગીતિ-સૂત્રે । અથ ખલ્વ્ અવલોકિતેશ્વરો બોધિ-સત્વો મહા-સત્વો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્ । ન ભગવન્ બોધિ-સત્વેન + અતિ-બહુષુ ધર્મેષુ શિક્ષિતવ્યં । એકો ધર્મો ભગવન્ બોધિ-સત્વેન સ્વ્-આરાધિતઃ સુ-પ્રતિવિદ્ધઃ કર્તવ્યઃ । તસ્ય સર્વ-બુદ્ધ-ધર્માઃ કર-તલ-ગતા ભવન્તિ । કતમ એક-ધર્મો । યદ્ ઉત મહા-કરુણા । મહા-કરુણયા ભગવન્ બોધિ-સત્વાનાં સર્વ-બુદ્ધ-ધર્માઃ કર-તલ-ગતા ભવન્તિ । તદ્ યથા ભગવન્ યેન રાજ્ઞશ્ ચક્ર-વર્તિનશ્ ચક્ર-રત્નં ગચ્છતિ । તેન સર્વો બલ-કાયો ગચ્છતિ । એવમ્ એવ ભગવન્ યેન બોધિ-સત્વસ્ય મહા-કરુણા ગચ્છતિ । તેન સર્વે બુદ્ધ-ધર્મા ગચ્છન્તિ । તદ્ યથા ભગવન્ન્ આદિત્યે ઉદિતે સત્વાઃ કર્મ-ક્રિયાસુ પ્રચુરા ભવન્તિ । એવમ્ એવ ભગવન્ મહા-કરુણા યત્ર + ઉદિતા ભવતિ તત્ર + અન્ય-બોધિ-કરા ધર્માઃ ક્રિયાસુ પ્રચુરા ભવન્તિ । તદ્ યથા ભગવન્ સર્વેષામ્ ઇન્દ્રિયાણાં મનસા + અધિષ્ઠિતાનાં સ્વ-સ્વ-વિષયે ગ્રહણ-પ્રાચુર્યં ભવતિ । એવમ્ એવ ભગવન્ મહા-કરુણા-અધિષ્ઠિતાનામ્ અન્યેષાં બોધિ-કરાણાં ધર્માણાં સ્વસ્મિન્ સ્વસ્મિન્ કરણીયે પ્રાચુર્યં ભવતિ । તદ્ યથા ભગવન્ જીવિત-ઇન્દ્રિયે સત્ય્ અન્યેષામ્ ઇન્દ્રિયાણાં પ્રવૃત્તિર્ ભવતિ । એવમ્ એવ ભગવન્ મહા-કરુણાયાં સત્યામ્ અન્યેષાં બોધિ-કરાણાં ધર્માણાં પ્રવૃત્તિર્ ભવતિ + ઇતિ ॥
આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે * અપ્ય્ આહ ॥
તદ્ યથા + અપિ નામ ભદન્ત સારદ્વતીપુત્ર પુરુષસ્ય જીવિત-ઇન્દ્રિયસ્ય + આશ્વાસાઃ પ્રશ્વાસાઃ પૂર્વં-ગમાઃ । એવમ્ એવ ભદન્ત સારદ્વતીપુત્ર બોધિ-સત્વસ્ય મહા-યાન-સમુદાગતસ્ય મહા-કરુણા પૂર્વં-ગમાઃ ॥ પે ॥
સ્યાદ્ યથા + અપિ નામ શ્રેષ્ઠિનો વા ગૃહ-પતેર્ વા એક-પુત્રકે ગુણવતિ મજ્જા-ગતં પ્રેમ । એવમ્ એવ મહા-કરુણા-પ્રતિલબ્ધસ્ય બોધિ-સત્વસ્ય સર્વ-સત્વેષુ મજ્જા-ગતં પ્રેમ + ઇતિ ॥
કથમ્ એષા ભાવયિતવ્યા । સ્વકમ્ અન્-એક-વિધં પૂર્વ-અનુભૂતમ્ અનુભૂયમાનં વા દુષ્ખં ભયં ચ સ્વ-આત્મન્ય્ અત્ય્-અન્તમ્ અન્-ઇષ્ટં ભાવયિત્વા । પ્રિય-આદિષુ મૈત્રી મૈત્રીવતા ભાવયિતવ્યા પ્રત્ય્-ઉત્પન્ન-દુષ્ખ-વ્યાધિષુ મહા-દુષ્ખ-સાગર-અન્-અવધિ-દીર્ઘ-સંસાર-વ્યસન-અનુનીતેષુ વા ॥
યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-દશ-ભૂમક-સૂત્રે । તસ્ય + એવં ભવત્ય્ આશ્ચર્યં યાવદ્ અ-જ્ઞાન-સંમૂઢા વત + ઇમે બાલ-પૃથગ્-જનાઃ । યેષામ્ અ-સંખ્યેયા આત્મ-ભાવા નિરુદ્ધા નિરુધ્યન્તે નિરોત્સ્યન્તે ચ । એવં ચ ક્ષીયમાણા કાયે ન નિર્-વેદમ્ ઉત્પાદયન્તિ । ભૂયસ્યા માત્રયા દુષ્ખ-યન્ત્રં વિવર્ધયન્તિ । સંસાર-શ્રોતસશ્ ચ મહા-ભયાન્ ન નિવર્તન્તે । સ્કન્ધ-આલયં ચ ન + ઉત્સૃજન્તિ । ધાતુ-ઉર-ગેભ્યશ્ ચ ન નિર્વિદ્યન્તે । નન્દી-રાગ-અન્ધાશ્ ચ ન + અવબુધ્યન્તે । ષડ્-આયતન-શૂન્ય-ગ્રામં ચ ન વ્યવલોકયન્તિ । અહં-કાર-મમ-કાર-અભિનિવેશ-અનુશયં ચ ન પ્રજહન્તિ । માન-દૃષ્ટિ-શલ્યં ચ ન + ઉદ્ધરન્તિ । રાગ-દ્વેષ-મોહ-જાલં ચ ન પ્રશમયન્તિ । અ-વિદ્યા-મોહ-અન્ધ-કારં ચ ન વિધમયન્તિ । તૃષ્ણા-અર્ણવં ચ ન + ઉચ્છોષયન્તિ । દશ-બલ-સ-અર્થ-વાહં ચ ન પર્યેષન્તે । માર-આશય-ગહન-અનુગતાશ્ ચ સંસાર-સાગરે વિવિધ-અ-કુશલ-વિતર્ક-ગ્રાહ-આકુલે પરિપ્લવન્તે । અ-પ્રતિ-શરણાઃ તથા સંવેગમ્ આપદ્યન્તે બહૂનિ દુષ્ખાનિ પ્રત્યનુભવન્તઃ । યદ્ ઇદં જાતિ-જરા-વ્યાધિ-મરણ-શોક-પરિદેવ-દુષ્ખ-દૌર્મનસ્ય-ઉપાયાસાન્ । હન્ત + અહમ્ એષાં સત્વાનાં દુષ્ખ-આર્તાનામ્ અ-નાથાનામ્ અ-ત્રાણાનામ્ અ-શરણાનામ્ અ-લયનાનામ્ અ-અ-પરાયણાનામ્ અન્ધાનામ્ અ-વિદ્યા-અણ્ડ-કોષ-પટલ-પર્યવનદ્ધાનાં તમો-અભિભૂતાનામ્ અર્થાય + એકો * અ-દ્વિતીયો ભૂત્વા તથા-રૂપ-પુણ્ય-જ્ઞાન-સંભાર-ઉપચયં બિભર્મિ । યથા-રૂપેણ પુણ્ય-જ્ઞાન-સંભાર-ઉપચયેન સંભૃતેન ઇમે સર્વ-સત્વા અભ્યન્ત-વિશુદ્ધિમ્ અનુપ્રાપ્નુયુર્ ઇતિ ॥
તથા + અત્ર + એવ + આહ । સંસાર-અટવી-કાન્તાર-માર્ગ-પ્રપન્ના વત + ઇમે સત્વા નિરય-તિર્યગ્-યોનિ-યમ-લોક-પ્રપાત-અભિમુખાઃ કુ-દૃષ્ટિ-વિ-ષમ-જાલ-અનુપ્રાપ્તાઃ મોહ-ગહન-સંછન્ના મિથ્યા-માર્ગ-વિતથ-પ્રયાતા । અન્ધી-ભૂતાઃ પરિણાયક-વિ-કલાઃ ॥ પે ॥
સંસાર-શ્રોત-અનુવાહિનઃ તૃષ્ણા-નદી-પ્રપન્નાઃ । મહા-વેગ-ગ્રસ્તા । અવલોકના-અ-સમર્થાઃ [દોઉબ્ત્fઉલ્] કામ-વ્યાપાદ-વિચિકિત્સા-વિહિંસા-વિતર્ક-પ્રપાત-અનુચરિતાઃ । સ્વ-કાય-દૃષ્ટ્ય્-ઉદક-રાક્ષસ-ગૃહીતાઃ । કામ-ગહન-આવર્ત્ત-અનુપ્રવિષ્ટાઃ નન્દી-રાગ-મધ્ય-સંસક્તાઃ । અસ્મિ-માન-સ્થલ-ઉચ્છન્નાઃ । અ-પરાયણાઃ । આયતન-ગ્રામ-અન્-ઉચ્છલિતાઃ । કુશલ-સંભારક-વિરહિતાઃ । તે * અસ્માભિર્ મહા-કુશલ-મૂલ-બલેન + ઉદ્ધૃત્ય નિર્-ઉપદ્રવે અ-રજસિ શિવ-સર્વ-જ્ઞતા-રત્ન-દ્વીપે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા । રુદ્ધા વત + ઇમે સત્વા બહુ-દુષ્ખ-દૌર્મનસ્ય-ઉપાયાસ-બહુલ-અનુનય-પ્રતિઘ-પ્રિય-અ-પ્રિય-વિનિબન્ધને સ-શોક-પરિદેવ-અનુચરિતે તૃષ્ણા-નિગડ-બન્ધને માયા-શાઠ્ય-અ-વિદ્યા-ગહન-સંછન્ને ત્રૈધાતુક-ચારકે । તે અસ્માભિઃ સર્વ-ત્રૈધાતુક-વિવેકે અ-ભય-પુરે સર્વ-દુષ્ખ-ઉપશમે [દોઉબ્ત્fઉલ્] અન્-આવરણ-નિર્વાણે પ્રતિષ્ઠાપયિતવ્યા ઇત્ય્ આદિ ॥
એવમ્ એભિઃ પરસ્-પર-દૃઢી-કૃત્યૈર્ વ્યવસાય-આશય-કારુણ્યૈઃ પુણ્ય-વૃદ્ધિમ્ આરભેત્ । તત્ર તાવદ્ ભદ્ર-આચાર્યા-વિધિઃ કાર્યા વન્દના-આદિઃ સદ્-આદરાત્ ॥
આર્ય-ઉગ્રદત્ત-પરિપૃચ્છાયાં હિ ત્રિ-રાત્રે ત્રિર્ દિવસસ્ય ચ શુચેઃ શુચિ-વસ્ત્ર-પ્રાવૃતસ્ય ચ ત્રિ-સ્કન્ધક-પ્રવર્તનમ્ ઉક્તં ॥
તત્ર ત્રયઃ સ્કન્ધાઃ પાપ-દેશના-પુણ્ય-અનુમોદના-બુદ્ધ-અધ્યેષણ-આખ્યાઃ પુણ્ય-રાશિત્વાત્ । તત્ર વન્દના પાપ-દેશનાયામ્ અન્તર્-ભવતિ । બુદ્ધાન્ નમસ્-કૃત્ય + ઉપાલિ-પરિપૃચ્છાયાં દેશના + ઇતિ કૃત્વા । યાચનમ્ અધ્યેષણાયાં એક-અર્થત્વાત્ । પૂજા તુ વિભવ-અ-ભાવાદ્ અ-નિત્યા + ઇતિ ન + ઉક્તા । માનસી વાચસી ચ સૂત્ર-અન્તર-પ્રસિદ્ધત્વાન્ ન + ઉક્તાઃ । ત્રયાણાં તુ વચનાત્ પ્રાધાન્યં ગમ્યતે । તત્ર વન્દના । સર્વ-બુદ્ધાન્ નમસ્યામિ + ઇતિ ॥

આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે ત્વ્ આત્મ-પર-પાપ-દેશના પુણ્ય-સંભારે પઠ્યતે ॥
ગાથા-ચતુષ્ટયેન ચ યથા-ગીતૈશ્ ચ સ્તોત્રૈઃ । આર્ય-ભદ્ર-ચર્યા-આદિ-ગાથાભિર્ વા પૂજના ચ ॥
આર્ય-રત્ન-મેઘે યથા + ઉક્તં । ઇહ બોધિ-સત્વો યાનિ + ઇમાનિ ભવન્તિ પુષ્પ-જાતાનિ વા ફલ-જાતાનિ વા અ-મમાન્ય્ અ-પરિગ્રહાણિ । તાનિ ત્રિષ્-કૃત્વા રાત્રૌ ત્રિષ્-કૃત્વા દિવસે બુદ્ધ-બોધિસત્વેભ્યો નિર્યાતયતિ ॥ પે ॥
સયથિ + ઇમે [દોઉબ્ત્fઉલ્] ધૂપ-વૃક્ષા વા ગન્ધ-વૃક્ષા વા રત્ન-વૃક્ષા વા કલ્પ-વૃક્ષા વા અ-મમા અ-પરિગ્રહાસ્ તાન્ અપિ ત્રિષ્-કૃત્વા રાત્રૌ ત્રિષ્-કૃત્વા દિવસે બુદ્ધ-બોધિસત્વેભ્યો નિર્યાતયતિ + ઇતિ ॥
આર્ય-ત્રિ-સમય-રાજે * અપિ સ્થલ-જા રત્ન-પર્વતાઃ । જલ-જા રત્ન-પર્વતા સ્થલ-જલ-જાનિ રત્નાનિ દશ-દિગ્-અવસ્થિતાનિ । અ-મમાન્ય્ અ-પરિગ્રહાણિ દેયાનિ + ઇત્ય્ ઉક્તં ॥
અનયા ચ દિશા સર્વ-ભૈષજ્યાનિ સર્વ-રસાયનાનિ સર્વ-સલિલાનિ અન્-અવદ્યાનિ અપ્-મણ્ડલાનિ । સર્વ-કાઞ્ચન-મણ્ડલાનિ । વિવૃત્તેષુ વા લોક-ધાતુષુ યે પરમ-રસ-સ્પર્શ-સંપન્ના ભૂ-પર્પટકાઃ । અ-મૃત-લતા । અ-કૃષ્ટ-ઉપ્તા વા શાલયઃ । સર્વ-ઉત્તર-કુરુ-દ્વીપેષુ । પરિશુદ્ધેષુ ચ લોક-ધાતુષુ યે રમણીયતરાઃ પરિભોગાઃ ॥
યથા ચ + આર્ય-રત્ન-મેઘે એવ + આહ । સ યાનિ + ઇમાનિ સૂત્ર-અન્તેષુ + ઉદાર-ઉદારાણિ તથા-ગત-પૂજા-ઉપસ્થાનાનિ શૃણોતિ । તાન્ય્ આશયતસ્ તીવ્રેણ + અધ્યાશયેન બુદ્ધ-બોધિસત્વેભ્યઃ પરિણામયતિ + ઇતિ । તથા । સ વિવિધાનિ પૂજા-ઉપસ્થાનાનિ અનુવિચિન્તયતિ + ઇતિ ॥
દેશના પૂર્વ-ઉક્તા + ઇવ । આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે ત્વ્ આત્મ-પર-પાપ-દેશના પુણ્ય-સંભારે પઠ્યતે । અનુમોદના ભદ્ર-ચર્યા-ગાથયા । ચન્દ્ર-પ્રદીપ-અનુમોદના-પરિવર્તેન વા । અધ્યેષણા ભદ્ર-ચર્યયા + એવ । પરિણામના તુ સકલ-સમાપ્તા + આર્ય-ભદ્ર-ચર્યયા + એવ । વજ્ર-ધ્વજ-પરિણામનાં વા પશ્યેત્ ॥
અથ-વા દશ-ભૂમક-ઉક્તાનિ મહા-પ્રણિધાનાનિ । યથા + આહ । યદ્ ઉત + અ-શેષ-નિઃ-શેષ-અન્-અવશેષ-સર્વ-બુદ્ધ-પૂજા-ઉપસ્થાપનાય । સર્વ-આકાર-વર-ઉપેતમ્ ઉદાર-અધિમુક્તિ-વિશુદ્ધં ધર્મ-ધાતુ-વિપુલમ્ આકાશ-ધાતુ-પર્યવસાનમ્ અ-પર-અન્ત-કોટી-નિષ્ઠં સર્વ-કલ્પ-સંખ્યા-બુદ્ધ-ઉત્પાદ-સંખ્યા-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધં । મહા-પૂજા-ઉપસ્થાનાય । પ્રથમં મહા-પ્રણિધાનમ્ અભિનિર્હરતિ ॥
યદ્ ઉત સર્વ-તથા-ગત-ભાષિત-ધર્મ-નેત્રી-સંધારણાય સર્વ-બુદ્ધ-બોધિ-સત્વ-પરિગ્રહાય । સર્વ-સમ્યક્-સંબુદ્ધ-શાસન-પરિરક્ષણાય । ધર્મ-ધાતુ-વિપુલમ્ આકાશ-ધાતુ-પર્યવસાનમ્ અ-પર-અન્ત-કોટી-નિષ્ઠં । સર્વ-સંકલ્પ-સંખ્યા-બુદ્ધ-ઉત્પાદ-સંખ્યા-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધં । સદ્-ધર્મ-પરિગ્રહાય । દ્વિતીયં મહા-પ્રણિધાનમ્ અભિનિર્હરતિ ॥
યદ્ ઉત સર્વ-બુદ્ધ-ઉત્પાદ-નિર્-અવશેષ-સર્વ-લોક-ધાતુ-પ્રસરેષુ । તુષિત-ભવન-વાસમ્ આદિં કૃત્વા ચ્યવન-આચઙ્ક્રમણ-ગર્ભ-સ્થિતિ-જન્મ-કુમાર-ક્રીડા-અન્તઃ-પુર-વાસ-અભિનિષ્ક્રમણ-દુષ્-કર-ચર્યા-બોધિ-મણ્ડ-ઉપસંક્રમણ-માર-ધર્ષણ-અભિસંબોધ્ય્-અધ્યેષણ-મહા-ધર્મ-ચક્ર-પ્રવર્તન-મહા-પરિનિર્વાણ-ઉપસંક્રમણાય । પૂજા-ધર્મ-સંગ્રહ-પ્રયોગ-પૂર્વં-ગમં કૃત્વા સર્વ-ત્રૈકાલ-વિવર્તનાય । ધર્મ-ધાતુ-વિપુલમ્ આકાશ-ધાતુ-પર્યવસાનમ્ અ-પર-અન્ત-કોટી-નિષ્ઠં સર્વ-કલ્પ-સંખ્યા-બુદ્ધ-ઉત્પાદ-સંખ્યા-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધં યાવન્ મહા-પરિનિર્વાણ-ઉપસંક્રમણાય । તૃતીયં મહા-પ્રણિધાનમ્ અભિનિર્હરતિ ॥
યદ્ ઉત સર્વ-બોધિ-સત્વ-ચર્યા-વિપુલ-મહદ્-ગત-અ-પ્રમાણ-અ-સંભિન્ન-સર્વ-પારમિતા-સુ-સંગ્રહીતઃ । સર્વ-ભૂમિ-પરિશોધનં સ-અઙ્ગ-ઉપાઙ્ગ-નિર્હારં યાવત્ સ-લક્ષણ-વિ-લક્ષણ-સંવર્ત-વિવર્ત-સર્વ-બોધિ-સત્વ-ચર્યા-ભૂત-યથા-વદ્ ભૂમિ-પથ-ઉપદેશ-પારમિતા-પરિકર્મ-અવવાદ-અનુશાસન્ય્--અનુપ્રદાન-ઉપસ્તમ્ભ-ચિત્ત-ઉત્પાદ-અભિનિર્હારાય । ધર્મ-ધ-તુ-વિપુલમ્ આકાશ-ધાતુ-પર્યવસાનમ્ અ-પર-અન્ત-કોટી-નિષ્ઠં સર્વ-કલ્પ-સંખ્યા-ચર્યા-સંખ્યા-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધં ચિત્ત-ઉત્પાદ-અભિનિર્હારાય । ચતુર્થં મહા-પ્રણિધાનમ્ અભિનિર્હરતિ ॥
યદ્ ઉત નિર્-અવશેષ-સર્વ-સત્વ-ધાતુ-રૂપ્ય્-અ-રૂપિ-સંજ્ઞા-સંજ્ઞિ ન + એવ સંજ્ઞિ ન + અ-સંજ્ઞ્ય્ અણ્ડ-જ-જરાયુ-જ-સંસ્વેદ-જ-ઔપપાદુક-ત્રૈધાતુક-પર્યાપન્ન-ષડ્-ગતિ-સમવસૃત-સર્વ-ઉપપત્તિ-પર્યાપન્ન-નામ-રૂપ-સંગૃહીત-અ-શેષ-સર્વ-સત્વ-ધાતુ-પરિપાચનાય । સર્વ-બુદ્ધ-ધર્મ-અવતારણાય । સર્વ-ગતિ-સંખ્યા-વ્યવચ્છેદનાય । સર્વ-જ્ઞ-જ્ઞાન-પ્રતિષ્ઠાપનાય । ધર્મ-ધાતુ-વિપુલમ્ આકાશ-ધાતુ-પર્યવસાનમ્ અ-પર-અન્ત-કોટી-નિષ્ઠં સર્વ-કલ્પ-સંખ્યા-સત્વ-ધાતુ-સંખ્યા-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધં ।સર્વ-સત્વ-ધાતુ-પરિપાચનાય । પઞ્ચમં મહા-પ્રણિધાનમ્ અભિનિર્હરતિ ॥
યદ્ ઉત નિર્-અવશેષ-સર્વ-લોક-ધાતુ-વિપુલ-સંક્ષિપ્ત-મહદ્-ગત-અ-પ્રમાણ-સૂક્ષ્મ-ઔદારિક-વ્યત્યસ્ત-અવમૂર્દ્ધ-સમ-તલ-પ્રવેશ-સમવસરણ-અનુગત-ઇન્દ્ર-જાલ-વિભાગ-દશ-દિગ્-અ-શેષ-વૈમાત્ર્ય-પ્રવેશ-વિભાગ-જ્ઞાન-અનુગમ-પ્રત્યક્ષતાયૈ । ધર્મ-ધાતુ-વિપુલમ્ આકાશ-ધાતુ-પર્યવસાનમ્ અ-પર-અન્ત-કોટી-નિષ્ઠં સર્વ-કલ્પ-સંખ્યા-લોક-ધાતુ-સંખ્યા-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધં લોક-ધાતુ-વૈમાત્ર્ય-અવતારણાય । ષષ્ઠં મહા-પ્રણિધાનમ્ અભિનિર્હરતિ ॥
યદ્ ઉત સર્વ-ક્ષેત્ર-એક-ક્ષેત્ર એક-ક્ષેત્ર સર્વ-ક્ષેત્રૈ-સમવશરણ-પરિશોધનં [દોઉબ્ત્fઉલ્] । અ-પ્રમાણ-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર પ્રભા-વ્યૂહ-અલં-કાર-પ્રતિમણ્ડિતં । સર્વ-ક્લેશ-અપનયન-પરિશુદ્ધિ-પથ-ઉપેતં । અ-પ્રમાણ-જ્ઞાન-આકાર-સત્વ-પરિપૂર્ણમ્ ઉદાર-બુદ્ધ-વિષય-સમવસરણં । યથા-આશય-સર્વ-સત્વ-સંદર્શન-સંતોષણાય । ધર્મ-ધાતુ-વિપુલમ્ આકાશ-ધાતુ-પર્યવસાનમ્ અ-પર-અન્ત-કોટી-નિષ્ઠં ।સર્વ-કલ્પ-સંખ્યા-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-સંખ્યા-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધં ।સર્વ-બુદ્ધ-ક્ષેત્ર-પરિશોધનાય ।સપ્તમં મહા-પ્રણિધાનમ્ અભિનિર્હરતિ ॥
યદ્ ઉત સર્વ-બોધિ-સત્વ-એક-આશય-પ્રયોગતાયૈ । નિઃ-સપત્ન-કુશલ-મૂલ-ઉપચયાય । એક-આરમ્બણ-સર્વ-બોધિ-સત્વ-સમતાયૈ । અ-વિરહિત-સતત-સમિત-બુદ્ધ-બોધિ-સત્વ-સમવધાનાય । યથા-ઇષ્ટ-બુદ્ધ-ઉત્પાદ-સંદર્શનાય । સ્વ-ચિત્ત-ઉત્પાદ-તથા-ગત-પ્રભાવ-જ્ઞાન-અનુગમાય । અ-ચ્યુત-અનુગામિન્ય્--અભિજ્ઞા-પ્રતિલમ્ભાય । સર્વ-લોક-ધાત્વ્-અનુવિચરણાય સર્વ-પર્ષન્-મણ્ડલ-પ્રતિભાસ-પ્રાપ્તયે । સર્વ-ઉપપત્તિ-સ્વ-શરીર-અનુગમાય । અ-ચિન્ત્ય-મહા-યાન-ઉપેતતાયૈ । બોધિ-સત્વ-ચર્યા-ચરણ-અ-વ્યવચ્છેદાય । ધર્મ-ધાતુ-વિપુલમ્ આકાશ-ધાતુ-પર્યવસાનમ્ અ-પર-અન્ત-કોટી-નિષ્ઠં । સર્વ-કલ્પ-સંખ્યા-ચર્યા-સંખ્યા-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધં । મહા-યાન-અવતારણાય । અષ્ટમં મહા-પ્રણિધાનમ્ અભિનિર્હરતિ ॥

યદ્ ઉત + અ-વિવર્ત્ય-ચક્ર-સમારૂઢ-બોધિ-સત્વ-ચર્યા-ચરણાય । અ-મોઘ-કાય-વાઙ્-મનસ્-કરેણ । સહ-દર્શન-નિયત-સર્વ-બુદ્ધ-ધર્મ-પ્રતિલમ્ભાય । સહ-ઘોષ-ઉદાહાર-જ્ઞાન-અનુગમાય । સહ-પ્રસાદ-ક્લેશ-વિવર્તનાય । મહા-ભૈષજ્ય-રાજ-ઉપમ-આશ્રય-પ્રતિલમ્ભાય । ચિન્તા-મણિ-વત્ કાય-પ્રતિલમ્ભાય । સર્વ-બોધિ-સત્વ-ચર્યા-ચરણાય । ધર્મ-ધાતુ-વિપુલમ્ આકાશ-ધાતુ-પર્યવસાનમ્ અ-પર-અન્ત-કોટી-નિષ્ઠં । સર્વ-કલ્પ-સંખ્યા-ચર્યા-સંખ્યા-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધં ।અમોઘ-ઘોષતાયૈ । નવમં મહા-પ્રણિધાનમ્ અભિનિર્હરતિ ॥
યદ્ ઉત સર્વ-લોક-ધાતુષ્વ્ અન્-ઉત્તર-સમ્યક્-સંબોધ્ય્-અભિસંબોધનાય । એક-વાલ-પથ-અ-વ્યતિવૃત્ત-સર્વ-બાલ-પૃથગ્-જન-જન્મ-ઉપપત્ત્ય્-અભિનિષ્ક્રમણ-વિકુર્વણ-બોધિ-મણ્ડ-ધર્મ-ચક્ર-પ્રવર્તન-મહા-પરિનિર્વાણ-ઉપદર્શનાય । મહા-બુદ્ધ-વિષય-પ્રભાવ-જ્ઞાન-અનુગમાય । સર્વ-સત્વ-ધાતુ-યથા-આશય-બુદ્ધ-ઉત્પાદ-ક્ષણ-ક્ષણ-અવબોધ-પ્રશમ-પ્રાપણ-સંદર્શનાય । એક-અભિસંબોધિ-સર્વ-ધર્મ-ધાતુ-નિર્માણ-સ્ફરણાય । એક-ઘોષ-ઉદાહાર-સર્વ-સત્વ-ચિત્ત-આશય-સંતોષણાય । મહા-પરિનિર્વાણ-ઉપદર્શન-ચર્યા-બલ-અ-વ્યુપચ્છેદાય । મહા-જ્ઞાન-ભૂમિ-સર્વ-ધર્મ-વ્યુત્થાપન-સંદર્શનાય । ધર્મ-જ્ઞાન-ઋદ્ધિ-માયા-અભિજ્ઞા-સર્વ-લોક-ધાતુ-સ્ફરણાય । ધર્મ-ધાતુ-વિપુલમ્ આકાશ-ધાતુ-પર્યવસાનમ્ અ-પર-અન્ત-કોટી-નિષ્ઠં । સર્વ-કલ્પ-સંખ્યા-અભિસંબોધિ-સંખ્યા-પ્રતિપ્રસ્રબ્ધં । મહા-યાન-અભિનિર્હારાય । દશમં મહા-પ્રણિધાનમ્ અભિનિર્હરતિ + ઇતિ ॥
એતચ્ ચ ભાવયન્ સર્વત્ર પરિણામયામિ + ઇતિ યોજ્યં ॥
આર્ય-અવલોકિતેશ્વર-વિમોક્ષે ચ યદ્ ઉક્તં તદ્ અપ્ય્ એવં યોજ્યં । એતત્ કુશલ-મૂલં સર્વ-સત્વ-પ્રપાત-ભય-વિગમાય પરિણામયામિ । સર્વ-સત્વાન્ સાન્તાનિક-ભય-પ્રશમનાય । સર્વ-સત્વ-સંમોહ-ભય-વિનિવર્તનાય પરિણામયામિ । સર્વ-સત્વ-બન્ધન-ભય-સમુચ્છેદાય । સર્વ-સત્વ-જીવિત-ઉપરોધ-ઉપક્રમ-ભય-વ્યાવર્તનાય । સર્વ-સત્વ-ઉપકરણ-વૈકલ્ય-ભય-અપનયનાય । સર્વ-સત્વ-આજીવિકા-ભય-વ્યુપશમનાય । સર્વ-સત્વ-અ-શ્લોક-ભય-સમતિક્રમણાય પરિણામયામિ । સર્વ-સત્વ-સાંસારિક-ભય-ઉપશમનાય । સર્વ-સત્વ-પર્ષચ્-છારદ્ય-ભય-વિગમાય । સર્વ-સત્વ-મરણ-ભય-વ્યતિક્રમાય । સર્વ-સત્વ-દુર્-ગતિ-ભય-વિનિવર્તનાય । સર્વ-સત્વ-તમો-અન્ધ-કાર-વિ-ષમ-ગત્ય્-અ-પ્રત્યુદાવર્તન-અવભાસ-કરણાય પરિણામયામિ । સર્વ-સત્વાનાં વિ-સભાગ-સમવધાન-ભય-અભ્યન્ત-વિગમાય । સર્વ-સત્વ-પ્રિય-વિ-પ્રયોગ-ભય-નિરોધાય । સર્વ-સત્વ-અ-પ્રિય-સંવાસ-ભય-અપનયનાય । સર્વ-સત્વ-કાય-પરિપીડા-ભય-વિસંયોગાય । સર્વ-સત્વ-ચિત્ત-પરિપીડન-ભય-નિર્મોક્ષણાય । સર્વ-સત્વ-દુષ્ખ-દૌર્મનસ્ય-ઉપાયાસ-સમતિક્રમણાય પરિણામયામિ + ઇતિ ॥
સંક્ષેપતઃ પુનર્ ઇયમ્ અન્-ઉત્તરા પરિણામના યા + ઇયમ્ આર્ય-ભદ્ર-ચર્યા-ગાથાયાં । મઞ્જુશિરી યથ જાનતિ શૂરઃ સો ચ સમન્તત ભદ્ર તથ + એવ । તેષુ અહં અનુશિક્ષયમાણો નામયમી કુશલં ઇમુ સર્વં ॥
સર્વ-ત્રિય્-અધ્વ ગતેભિ જિનેભિર્ યા પરિણામન વર્ણિત અગ્રા । તાય અહં કુશલં ઇમુ સર્વં નામયમી વર-ભદ્ર-ચરીયે । ઇતિ ॥
ઇતિ શિક્ષા-સમુચ્ચયે ભદ્ર-ચર્યા-વિધિઃ ષોડશમઃ પરિચ્છેદઃ સમાપ્તઃ ॥
[xવિઇ. વન્દનાદ્યનુશંસા]
વન્દના-અનુશંસાઃ સપ્તદશઃ પરિચ્છેદઃ ॥
ઉક્તો વન્દના-આદિ-વિધિઃ । તેન પુણ્ય-વૃદ્ધિર્ ભવતિ + ઇતિ કુતો ગમ્યતે ॥

આર્ય-અવલોકન-સૂત્રાત્ । એવં હિ તત્ર + ઉક્તં । વર્જયત્ય્ અ-ક્ષણાન્ય્ અષ્ટૌ યએ ઇમે દેશિતા મયા । ક્ષણં ચ + આરાગયત્ય્ એકં બુદ્ધ-ઉત્પાદં સુ-શોભનં ॥
વર્ણવાન્ રૂપ-સંપન્નો લક્ષણૈઃ સમલં-કૃતઃ સ્થામ્ના બલેન ચ + ઉપેતો ન + અસૌ કૌસીદ્યમ્ ઋચ્છતિ [દોઉબ્ત્fઉલ્] ॥
આઢ્યો મહા-ધનશ્ ચ + અસૌ અ-ધૃષ્યઃ પુણ્યવાન્ અપિ । આરાગ્ય લોક-પ્રદ્યોતં સત્-કરોતિ પુનઃ પુનઃ ॥
શ્રેષ્ઠી-કુલેષુ સ્ફીતેષુ સ આઢ્યેષુ + ઉપપદ્યતે । ભવેદ્ દાન-પતિઃ શૂરો મુક્ત-ત્યાગો હ્ય્ અ-મત્સરી ॥
રાજા ભવેદ્ ધાર્મિકો * અસૌ ચતુર્-દ્વીપ-ઈશ્વરઃ પ્રભુઃ । પ્રશાસયેન્ મહીં કૃત્સ્નાં સમુદ્ર-ગિરિ-કુણ્ડલામ્ ॥
મહ-ર્દ્ધિકશ્ ચક્ર-વર્તી સપ્ત-રત્ન-સમન્વિતઃ । રાજ્યે પ્રતિષ્ઠિતો બુદ્ધાન્ સત્-કરોતિ પુનઃ પુનઃ ॥
શ્ચ્યુત। ચ + અસ્માદ્ ગતઃ સ્વર્ગં પ્રસન્નો જિન-શાસને । શક્રો ભવતિ દેવ-ઇન્દ્રઃ ઈશ્વરો મરુ-મૂર્દ્ધનિ ॥
ન શક્યં ભાષતા વર્ણં ક્ષપયિતું કલ્પ-કોટિભિઃ । ય સ્તૂપં લોક-નાથસ્ય નરઃ કુર્યાત્ પ્રદક્ષિણમ્ ॥
ન જાતુ સો * અન્ધઃ ખઞ્જો વા કલ્પાનામ્ અપિ કોટિભિઃ । ઉત્પાદ્ય બોધિ-ચિત્તં યઃ શાસ્તુ સ્તૂપં હિ વન્દતે ॥
દૃઢ-વીર્યો દૃઢ-સ્થામો વીરશ્ ચ દૃઢ-વિક્રમઃ । કૌશલ્યં ગચ્છતિ ક્ષિપ્રં કૃત્વા સ્તૂપ-પ્રદક્ષિણમ્ ॥
યો બુદ્ધ-કોટિ-નિયુત-શત-સહસ્રાન્ કલ્પાન્ કોટી ચ તુલિય સત્-કરયા । યશ્ ચ + ઇહ કલ્પે ચરમક ઘોર-કાલે વન્દેય સ્તૂપં બહુતર તસ્ય પુણ્યમ્ ॥
અગ્રો હિ બુદ્ધો * અ-તુલિય દક્ષિણીયો * અગ્રાં ચરિત્વા ચરિય-વિશેષ પ્રાપ્તઃ । તસ્ય + ઇહ પૂજાં કરિઅ નર-રિષભસ્ય વિપાક શ્રેષ્ઠો ભવતિ અ-તુલ્ય-રૂપઃ ॥
ઇતશ્ ચ્યુત્વા મનુષ્યેભ્યસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ ગચ્છતિ । વિમાનં લભતે તત્ર વિચિત્રં રતનામ્ અયમ્ ॥
કૂટ-આગારં સ્વયં દત્વા અપ્સરો-ગણ-સેવિતઃ । માલાં સ્તૂપે સંપ્રદાય ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ જાયતે ॥
અષ્ટ-અઙ્ગ-જલ-સંપૂર્ણાં સુવર્ણ-સિકત-આસ્ત્રિતામ્ । વૈડૂર્ય-સ્ફટિકૈશ્ ચ + એવ દિવ્યાં પુષ્કરિણીં લભેત્ ॥
ભુક્ત્વા ચ તાં રતિં દિવ્યાં આયુઃ સંપૂર્ય પણ્ડિતઃ । ચ્યુત્વા ચ દેવ-લોકાત્ સ મનુષ્યો ભવતિ ભોગવાન્ ॥
જાતિ-કોટિ-સહસ્રણિ શતાનિ નિયુતાનિ ચ । સત્-કૃતઃ સ્યાચ્ ચ સર્વત્ર ચૈત્યે માલાં પ્રદાય ચ ॥
ચક્ર-વર્તી ચ રાજા + અસૌ શક્રશ્ ચ ભવતિ + ઈશ્વરઃ । બ્રહ્મા ચ બ્રહ્મ-લોકસ્મિન્ ચૈત્યે માલાં પ્રદાય ચ ॥
પટ્ટ-પ્રદાન દત્વા તુ લોક-નાથસ્ય તાયિનઃ । સર્વે * અસ્ય + અર્થાઃ સમૃધ્યન્તિ યે દિવ્યા યે ચ માનુષાઃ ॥
ત્યજેદ્ * ધીનાન્ અ-કુશલાન્ ન સ તત્ર + ઉપપદ્યતે । માલા-વિહારં કૃત્વા ચ લોક-નાથસ્ય ધાતુષુ । અ-ભેદ્ય-પરિવારેણ રાજા ભૂયાન્ મહ-ર્દ્ધિકઃ ॥
પ્રિયઃ સદયિતશ્ ચ + અસૌ સત્-કૃતશ્ ચ પ્રશંસિતઃ । દવાનામ્ અથ નાગાનાં યે લોકેસ્મિંશ્ ચ પણ્ડિતાઃ ॥
યત્ર + અસૌ જાયતે વીરઃ પુણ્ય-તેજઃ-સુ-દીપિતઃ । તે કુલાઃ સત્-કૃતા ભોન્તિ રાષ્ટ્રાણિ નગરાણિ ચ ॥
યઃ સર્ષપાત્ સૂક્ષ્મતરં ગૃહીત્વા ધૂપેય ધૂપં ભગવતિ ચૈત્યકેષુ । તસ્ય + અનુશંસાન્ શૃણુત પ્રભાષતો મે પ્રસન્ન-ચિત્તા જહિય ખિલાં મલાંશ્ ચ ॥
સ પુણ્યવાંશ્ ચરતિ દિશઃ સમન્તાદ્ આરોગ્ય-પ્રાપ્તો દૃઢ-મતિર્ અ-પ્રમત્તઃ । વિનેતિ શોકં વિચરતિ ચારિકાયાં પ્રિયો મનાપો ભવતિ મહા-જનસ્ય ॥
રાજ્યં ચ લબ્ધ્વા જિન વરુ સત્-કરોતી મહા-અનુભાવો વિદુ ચક્ર-વર્તી । સુવર્ણ-વર્ણો વિચિત્ર-લક્ષણૈઃ સ મનો-જ્ઞ-ગન્ધાન્ લભિ સર્વ-લોકે ॥
જાત-માત્રો લભતે શ્રેષ્ઠ-વસ્ત્રાન્ દિવ્ય-વિશિષ્ટ-સુ-રુચિર-કૌશિકાંશ્ ચ । ભોતી સુખ-સુ-કાયઃ સંવેષ્ટ્ય-સ્તૂપં નાથસ્ય ચીવરૈઃ । યશ્ ચીવરેણ ચૈત્યેષુ કુર્યાત્ પૂજામ્ અ-તુલાં નાયકાનાં । તસ્ય + ઇહ ભોતી અ-સદૃશુ આત્મ-ભાવો દ્વાત્રિંશતીભિઃ કવચિત લક્ષણેભિઃ । પાણી-તલેષુ સુ-રુચિરુ મુક્ત-હારાઃ પ્રાદુર્-ભવન્તી વિવિધ અન્-અન્ત-કલ્પાઃ । સિંહ-લતાઃ સુ-રુચિર-વર્ણ-સૂત્રા વેઠિત્વ સ્તૂપં ભગવત ચીવરેભિઃ ॥
દત્વા પતાકાં ભગવત ચેતિકેષૂ છન્દં જનિત્વા તથ સિય બુદ્ધ-લોકે । સ પૂજનીયો ભવતિ મહા-જનસ્ય ચરન્તુ શ્રેષ્ઠો જિન-ચારિકાયે ॥
સુવર્ણ-વર્ણો ભવતિ સિ આત્મ-ભાવો લાભી સ ભોતી સુ-રુચિર-ચીવરાણાં । કર્પાસિકાનાં સુ-સહિત કમ્બલાનાં દુ-કૂલકાનાં તથ વર-કૌશકાનાં ॥
ધ્વજં દદિત્વા હત-રજિ સત્વ-સારે ધનં પ્રભૂતં પ્રતિલભિ ન ચિરેણ । પ્રભૂત-કોષો ભવતિ અન્-અન્ત-પ્રજ્ઞો પરિચારુ તસ્ય ભવત્ય્ અ-દીન-ચિત્તઃ । ન ચિત્ત-શૂલં જનયતિ સો પરસ્ય પ્રસાદ-ચિત્તઃ સદ અ-પ્રમત્તઃ । ન તસ્ય અગ્નિઃ ક્રમતિ વિષન્ન-શસ્ત્રં ઉદ્વીક્ષણીયો ભવતિ મહા-જનસ્ય ॥
અધો ઉપાદાય ચ વિભવ-અગ્રુ યાવત્ જામ્બૂનદં તેન ભવતિ બુદ્ધ-ક્ષેત્રં । શક્યં ક્ષયેતું આયુ-શ્રિય એવ-રૂપા ન બુદ્ધ-સ્તૂપે ધરયત એક દીપમ્ ॥
ન તસ્ય કાયો ભવતિ અ-વર્ણિત-અઙ્ગો દૃઢ-અસુ ભોતી પરિઘ-ભુજો * અ-છમ્ભી । આલોક-પ્રાપ્તો [દોઉબ્ત્fઉલ્] વિચરતિ સર્વ-લોકે દદિત્વ દીપં ભગવત ચેતિકેષુ ॥
યદિ બુદ્ધ-ક્ષેત્રા નિયુત-શતા સહસ્રા ભવેયુ પૂર્ણા શિખ-ગત-સર્ષપેભિઃ । શક્યં ગણેતું તુલયિતુ ભાષિતું વા ન તથા-ગતેષૂ ધરયિતુ એક-દીપમ્ ॥
અલઙ્-કરિત્વા સુ-રુચિર-દર્શનીયં યો દેતિ છત્રં ભગવત ચેતિકેષુ । તસ્ય + ઇહ ભોત્ય્ અ-સદૃશ આત્મ-ભાવો દ્વાત્રિંશતીભિઃ કવચિત લક્ષણેભિઃ ॥
યેભિર્ જિનસ્ય પ્રતપત આત્મ-ભાવો રૂપં વિશિષ્ટં યથ-ર્-ઇવ [દોઉબ્ત્fઉલ્] કાઞ્ચનસ્ય । જામ્બૂનદો વા સુ-રુચિર-દર્શનીયા અભિકીર્ણ ... કુસુમિત લક્ષણેભિઃ ॥
અભિજ્ઞ-પ્રાપ્તો ભવતિ મહા-યશ-આખ્યઃ ચરતિ શ્રેષ્ઠ-આવર-ચારિકાયાં । ન ભોગ-હાનિર્ ભવતિ કદા-ચિદ્ અસ્ય દેવાન ભોતિ ગુરુ-કૃત પૂજિતશ્ ચ ॥
ન કામ-ભોગૌ રમતિ કદા-ચિ ધીરો વિશુદ્ધ-શીલઃ સ-કુશલ-બ્રહ્મ-ચર્યઃ ।સમાદયિત્વા વન્-ઉપવને ઉષિત્વા + અભિયુક્તિ-ધ્યાનો ભવતિ વિશેષ-પ્રાપ્તઃ ॥
ન જ્ઞાન-હાનિર્ ભવતિ કદા-ચિદ્ અસ્ય ન બોધિ-ચિત્તં વિજહતિ સો કથઞ્-ચિત્ । મૈત્રી-વિહારી ભવતિ અ-દીન-ચિત્તો દત્વા + ઇહ છત્ત્રં ભગવત-ચેતિકેષુ ॥
વાદ્યેન પૂજાં નર-વૃષભસ્ય કૃત્વા ન શોક શલ્ય-વશ જાતુ ભોતિ । મનો-જ્ઞ-ઘોષો ભવતિ મનુષ્ય-લોકે સ્વર-અઙ્ગુ તસ્ય + અ-વિ-કલ વિશુદ્ધ ભોતિ ॥
વિશુદ્ધ-ચક્ષુર્ ભવતિ સ સંપ્રજન્યો વિશુદ્ધ-શ્રોત્રો ભવતિ ઉદગ્ર-ચિત્તઃ । ઘ્રણ-ઇન્દ્રિયં પરમ ઉત્તપ્ત ભોતિ વાદિત્વ વાદ્યં ભગવત ચેતિકેષુ ॥
જિહ્વા + અસ્ય ભોતિ સુ-રુચિર દર્શનીયા સુ-સૂક્ષ્મ મૃદ્વી રુચિર મનો-જ્ઞ ઘોષા । રક્તા પ્રવાલા યથ-ર્-ઇવ [દોઉબ્ત્fઉલ્] દેવતાનાં સ્વર-અઙ્ગ કોટી-વર સૃજતે * અ-પ્રમેયાં ॥

ન જાતુ ભોતી ઉર-ગુ અ-જિહ્વકો વા ન ખઞ્જ-કુબ્જો ન + અપિ ચ નામિત-અઙ્ગઃ । વિશિષ્ટ ભોતી સુ-રુચિર આત્મ-ભાવો વાદિત્વ વાદ્યં ભગવત ચેતિકેષુ ॥
ન જાતુ કશ્-ચિજ્ જનયે પ્રસાદં દેવો ચ નાગો મનુ-જ મહા-ઉર-ગો વા । આશ્વાસ-પ્રાપ્તો વિચરતિ સર્વ-લોકે વાદિત્વ વાદ્યં ભગવત ચેતિકેષુ ॥
કલ્પાન કોટી-નિયુત-શતા સહસ્રં વિશિષ્ટ-કાયો ભવતિ અ-નિન્દિત-અઙ્ગઃ । પ્રાસાદિકો * અસૌ કવચિત લક્ષણેભિઃ સંશોધ્ય સ્તૂપં ભગવત નિર્વૃતસ્ય ॥
વિમાન-શ્રેષ્ઠં લભતિ મનો-જ્ઞ-ગન્ધં દિવ્યં વિશિષ્ટં સુ-રુચિર-ચન્દનસ્ય । ન જાતુ તૃષ્ણાં જનયતિ સો કદા-ચિત્ સંશોધ્ય સ્તૂપં ભગવત નિર્વૃતસ્ય ॥
પ્રલોપ-કાલે જિન-વર-શાસનસ્મિન્ ન જાતુ ભોતી ઉપગત જમ્બુ-દ્વીપે । સ્વર્ગે સ ભોતિ પ્રતિષ્ઠિત તસ્મિ કાલે ગન્ધ-અનુલેપં દદિય જિનસ્ય સ્તૂપે ॥
દુર્-ગન્ધિ-કામાન્ અ-શુચિ-જુગુપ્સનીયાન્ વર્જેતિ નિત્યં પ્રતિષ્ઠિત શીલ-સ્કન્ધે । ચરી સ નિત્યમ્ ઇમુ વર બ્રહ્મ-ચર્યં ગન્ધ-અનુલેપં કરિય જિનસ્ય સ્તૂપે ॥
ઇતશ્ ચ્યુતો * અસૌ મરુ-પતિ સ્વર્ગ-લોકે અર્થં સહસ્રા તુલયતિ ન + ઉ ચિરેણ । કરોતિ ચ + અર્થં સુ-વિપુલ-દેવતાનાં ગન્ધ-અનુલેપં કરિય જિનસ્ય સ્તૂપે ॥
વિશિષ્ટ-વાક્યો ભવતિ મનો-જ્ઞ-ઘોષઃ પ્રિયો મનાપો બહુ-જન-સત્-કૃતશ્ ચ । સુખં ચ તસ્ય ભવતિ સદા પ્રસન્નં ગન્ધ-અનુલેપં કરિય જિનસ્ય સ્તૂપે ॥
અપાય-ભૂમિં ... વિજહાત્ય્ અ-શેષાં આસન્નકો ભવતિ તથા-ગતાનાં । પ્રસાદ-લબ્ધઃ સદ સુખિ પ્રેમણીયો ગન્ધ-અનુલેપં કરિય જિનસ્ય સ્તૂપે ॥
સો * અ-ક્ષણં વૈ વિજહાતિ સર્વં અષ્ટ ક્ષણાશ્ ચ + અસ્ય વિશિષ્ટ ભોન્તિ । બુદ્ધાન પૂજામ્ અ-તુલિય સો કરોતિ છોરિત્વ જાલં ભગવત ચેતિકેષુ ॥
શૂરશ્ ચ ભોતિ દૃઢ-મતિર્ અ-પ્રમત્તો ન કામ-ભોગે * અભિરતિં જનેતિ । નૈષ્ક્રમ્ય-પ્રાપ્તૌ ચ અ-દીન-ચિત્તઃ છોરિત્વ જાલં ભગવત ચેતિકેષુ ॥
ન બોધિ-ચિત્તં પ્રમુષ્યતિ તસ્ય જાતુ અ-ખણ્ડ-શીલો * અસ્તિ સુ-સંવૃતશ્ ચ । ધર્મં વિ-રાગં લભતે વિશુદ્ધં ઉપનીય જાલં ભગવત ચેતિકેષુ ॥
દુર્-વાચતાં વિજહતિ સર્વ-કાલં પ્રજ્ઞા-અ-ભાવં ચ જહાત્ય્ અ-શેષમ્ ।વિશાલ-પ્રજ્ઞો વિહરતિ ચારિકાયાં ઉપનીય જાલં ભગવત ચેતિકેષુ ॥
લાભી ચ ભોતી શુચિ-ભોજનાનાં વસ્ત્રાન્ વિશિષ્ટાન્ લભતે સુવર્ણાન્ । સ્પર્શ-અભ્યુપેતાન્ રુચિ-દર્શનીયાન્ ઉપનીય જાલં જિન-ચેતિકેભ્યઃ ॥
અભ્યુત્ક્ષિપિત્વા જિન-ચેતિકેભ્યઃ નિર્-માલ્ય-શુષ્કં પ્રમુદિત-વેગ-જાતઃ । વ્રજેત કામાન્ દુઃખ-દ-વૈર-ઘોરાન્ આરાગયેદ્ દશ-બલ-સ-અર્થ-વાહાન્ ॥
પ્રાસાદિકો ભોતિ વિશુદ્ધ-કાયઃ ઉદ્વીક્ષણીયો બહુ-જન-પૂજનીયઃ । ન તસ્ય રાજા + અપિ પ્રદુષ્ટ-ચિત્તઃ યો જીર્ણ-પુષ્પાન્ અપનેય ચૈત્યે ॥
કુ-માર્ગ સર્વં પિથિત અપાય-ભૂમિઃ સ શીલ-સ્કન્ધે સ્થિત બોધિ-સત્વઃ । અવતારયિત્વા જિન-ચેતિકેભ્યઃ પુષ્પં ચ પ્રાગ્ અન્ય-નરૈઃ પ્રદત્તં ॥
શોકાંશ્ ચ દોષાન્ વિજહાત્ય્ અ-મત્તો રોગાન્ અ-શેષાન્ વિજહાત્ય્ અન્-એકાન્ । આશ્વાસ-પ્રાપ્તશ્ ચ અન્-અન્ત-કલ્પાન્ યો જીર્ણ-પુષ્પાન્ અપનેતિ ચૈત્યે ॥
બુદ્ધશ્ ચ ભોત્ય્ અ-સદૃશ-દક્ષિણીયો * અ-તુલ્ય-પ્રાપ્તો નર-મરુ-પૂજનીયઃ । અલં-કૃતો ભવતિ વિશુદ્ધ-કાયઃ યો જીર્ણ-પુષ્પાન્ અપનેતિ ચૈત્યે ॥
દદ્યાચ્ ચ યઃ સુ-રુચિર-દિવ્ય પુષ્પં માન્દારવાન્ અપ્ય્ અથ પાટલં વા । નિર્-માલ્યકં યો * અપનયેત ચૈત્યે વિપાક શ્રેષ્ઠો * અસ્ય ભવેદ્ અ-તુલ્યઃ ॥
યઃ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણમતિ નાથ-સ્તૂપં છન્દં જનિત્વા ચ સ-બુદ્ધ-લોકે । સો ભોતિ લોકે ગુરુ-કૃતુ સત્-કૃતશ્ ચ પ્રાસાદિકો ભવતિ સુ-દર્શનીયઃ ॥
તસ્ય + ઇહ રાજ્યં નિપતતિ સર્વ-લોકો દેવ-અસુરા નાગ-મનુષ્યકાશ્ ચ । સર્વાઃ સહસ્રાઃ કુસુમિત લોક-ધાતુઃ પ્રશાસ્તિ રાજ્ઞો વશ ઈશ્વરાંશ્ ચ ॥
યે તસ્ય રાજ્યે સ્થિત ભોન્તિ સત્વાઃ સ્થાપેય સર્વાન્ અ-કલુષ-બુદ્ધ-જ્ઞાને । અપાય-ભૂમ્યસ્ ત્યક્તા ભવન્તિ કરોતિ ચ + એષાં પરમ-સુ-શ્રેષ્ઠમ્ અર્થમ્ ॥
પરિચારો * અસ્ય ભવતિ મનો-જ્ઞ-ઘોષઃ પુણ્યૈર્ ઉપેતઃ સ્મૃતિ-મતિ-પૂજનીયઃ । આશ્વાસ-પ્રાપ્તો વિચરતિ જીવ-લોકે સદા + અભિપ્રાયં જનયતિ શ્રેષ્ઠ-પ્રીતિં ॥
પરિચાર ભોત્ય્ અસ્ય સ્વર-અઙ્ગ શુદ્ધઃ જ્ઞાયેત સત્વૈર્ મધુર-પ્રશાન્ત-વાક્યો । ન તસ્ય કશ્-ચિજ્ જનયતિ ચ + ઈશ્વરત્વં વિલોકનીયો ભવતિ મહા-જનસ્ય । દાન-પ્રમોદં પ્રિયતા-અર્થ-ચર્યાં સમાન-અર્થતાં જનયતિ મહા-જનસ્ય । આક્રુષ્ટઃ સન્ ન + આજનયેત રોષં યઃ પ્રાઞ્જલિઃ પ્રણમતિ બુદ્ધ-સ્તૂપં ॥
દેવ-ઇન્દ્ર ભોત્ય્ ઉપગત-સ્વર્ગ-લોકે મનુષ્યકો ભવતિ નરસ્ય રાજા । ન પારિહાણિર્ ભવતિ કદા-ચિદ્ અસ્ય યો * અઞ્જલીભિર્ નમતિ + ઇહ સ્તૂપં ॥
ન + અસાવ્ અપાયે પ્રપતેત જાતુ હીનાંશ્ ચ વર્જેત સ કામ લોકે । આઢ્યો ધની ભોતિ પ્રભૂત-કોષો યો * અઞ્જલીભિર્ નમતિ બુદ્ધ-સ્તૂપમ્ ॥
સૂત્ર-અન્ત-ચર્યા ન કદા-ચિદ્ અસ્ય ન + અ-સ્થાન-કોપં કુરુતે નૃ-લોકે । સત્વાશ્ ચ તૃપ્તા મુદિતા + અસ્ય ભોન્તિ યઃ સંપ્રમુઞ્ચી ગુણવતિ એક-વાચં ॥
યઃ પુષ્પ-મુષ્ટિં ગૃહીત્વા + ઉદગ્ર-ચિત્તઃ પ્રસાદતો * અવકિરતિ લોક-નાથે । સ પુણ્યવાન્ ભવતિ મનુષ્ય-લોકે રાક્ષે ચ સ્થિત્વા જિન સત્-કરોતિ ॥
શોકા ન દોષાઃ ખિલ-મલ ન + અસ્ય ભોન્તિ અ-તુલ્યતા-આપ્તશ્ ચ સુ-સંસ્થિત-અઙ્ગઃ । આલોકનીયશ્ ચ મહા-જનસ્ય વ્રજેત કામાન ભય-કર-વૈર-ઘોરાન્ । ઇતિ ॥
આર્ય-મહા-કરુણા-પુણ્ડરીક-સૂત્રે * અપ્ય્ ઉક્તં ।તિષ્ઠતુ તાવદ્ આનન્દ યો માં સંમુખં સત્-કુર્યાત્ । તિષ્ઠતુ મે શરીરસ્ય પૂજા સર્ષપ-ફલ-મ-ત્રેષુ ધાતુષુ । તિષ્ઠતુ મામ્ ઉદ્દિશ્ય કૃતેષુ સ્તૂપેષુ સત્-કારઃ । યે કે-ચિદ્ આનન્દ બુદ્ધમ્ આલમ્બ્ય + અન્તશ એક-પુષ્પમ્ અપ્ય્ આકાશે ક્ષેપ્સ્યન્તિ । તસ્ય પુણ્ય-સ્કન્ધસ્ય યો વિપાકઃ સચેદ્ યાવાન્ અન્-આદિઃ સંસારો યસ્ય પૂર્વા કોટિર્ ન પ્રજ્ઞાયતે । તાવતઃ કલ્પાન્ સંસરતાં તેષાં શક્રત્વં બ્રહ્મત્વં ચક્ર-વર્તિત્વં । ન શક્યસ્ તત્-પર્યન્તો * અધિગન્તુમ્ । તિષ્ઠતુ બુદ્ધ-આલમ્બતા + અન્તશ આકાશે * અપ્ય્ એક-પુષ્પ-નિક્ષેપઃ । સચેદ્ અન્તશઃ સ્વપ્ન-અન્તર-ગતા અપિ સત્વા બુદ્ધમ્ આલમ્બ્ય + આકાશે એક-પુષ્પમ્ અપિ ક્ષેપ્સ્યન્તિ તદ્ અપ્ય્ અહં કુશલ-મૂલં નિર્વાણ-પર્યવસાનં વદામિ + ઇતિ ॥
ઉક્તં ચ + આર્ય-બૃહત્સાગર-નાગ-રાજ-પરિપૃચ્છાયાં । અષ્ટાભિર્ ભુજ-ગ-અધિપતે ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિ-સત્વાઃ સતત-સમિતં બુદ્ધ-સમવધાનં પ્રતિલભન્તે । કતમૈર્ અષ્ટાભિઃ । બુદ્ધ-બિમ્બ-દર્શન-સત્વ-સમાદાપનતયા । તથા-ગતસ્ય + ઉપસ્થાન-કરણતયા । તથા-ગતસ્ય + અભીક્ષ્ણં વર્ણ-ભાષણતયા । તથા-ગત-પ્રતિમા-કરણતયા । તથા-ગત-દર્શન-સર્વ-સત્વ-સમાદાપનતયા । યત્ર ચ બુદ્ધ-ક્ષેત્રે તથા-ગત-શ્રવં શૃણ્વન્તિ તત્ર પ્રણિધાનમ્ ઉત્પાદયન્તિ । ન ચ + અવલીન-સંતતયો ભવન્તિ । ઉદાર-સંતતિકાશ્ ચ બુદ્ધ-જ્ઞાનમ્ અભિલષન્તએ ઇતિ ॥
કિં પુનઃ પુણ્ય-વૃદ્ધ્ય્-અર્થિનો બુદ્ધ-સમવધાનેન પ્રયોજન-ભૂતં । યસ્ય ગુણ-પર્યન્તમ્ અ-સર્વ-જ્ઞો ન + અધિગચ્છેત્ ॥

યથા + આર્ય-ગણ્ડ-વ્યૂહે સંવર્ણિતં । સુ-દુર્-લભો બુદ્ધ-શબ્દઃ કલ્પ-કોટિ-શતૈર્ અપિ । કિં પુનર્ દર્શનં સર્વ-કાઙ્ક્ષા-ચ્છેદનમ્ ઉત્તમમ્ ॥
સુ-દૃષ્ટો લોક-પ્રદ્યોતઃ સર્વ-ધર્મ-ગતિં ગતઃ । પુણ્ય-તીર્થં ત્રૈલોકસ્ય સર્વ-સત્વ-વિશોધનમ્ ॥
મહત્ પુણ્યમ્ અયં ક્ષેત્રં મુદિતં જ્ઞાન-મણ્ડલં । ભાસયત્ય્ અભિતં લોકં પુણ્ય-સ્કન્ધ-વિવર્દ્ધનમ્ ॥
છેદનો દુષ્ખ-જાલસ્ય જ્ઞાન-સ્કન્ધ-વિશોધનઃ । ન દુર્-ગતિ-ભયં તેષાં યૈર્ ઇહ + આરાગિતો જિનઃ ॥
વિપુલં જાયતે ચિત્તં પશ્યતાં દ્વિ-પદ-ઉત્તમં । પ્રજ્ઞા-બલમ્ અ-સંખ્યેયં જાયતે ચ પ્રભાસ્વરં ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । અર્થાય સર્વ-સત્વાનામ્ ઉત્પદ્યન્તે તથા-ગતાઃ । મહા-કારુણિકા વીરા ધર્મ-ચક્ર-પ્રવર્તકાઃ ॥
પ્રતિકર્તું કથં શક્યં બુદ્ધાનાં સર્વે-દેહિભિઃ । સત્વ-અર્થેષ્વ્ અભિયુક્તાનાં કલ્પ-કોટિ-શતૈર્ અપિ ॥

કલ્પ-કોટિં વરં પક્તું ત્ર્ય્-અપાયે ભૃશ-દારુણે । ન ત્વ્ એવ + અ-દર્શનં શાસ્તુઃ સર્વ-સર્ગ-નિવર્તિનઃ ॥
યાવન્તઃ સર્વ-લોકસ્મિન્ન્ અપાય-ગતયઃ પૃથક્ । વરં તત્ર ચિરં વાસો બુદ્ધાનામ્ અ-શ્રુતિર્ ન ચ ॥
કિં કારણમ્ અપાયેષુ નિવાસશ્ ચિરમ્ ઇષ્યતે । યત્-કારણં જિન-ઇન્દ્રસ્ય દર્શનં જ્ઞાન-વર્ધનમ્ ॥
છિદ્યન્તે સર્વ-દુષ્ખાણિ દૃષ્ટ્વા લોક-ઈશ્વરં જિનં । સંભવત્ય્ અવતારશ્ ચ જ્ઞાને સંબુદ્ધ-ગો-ચરે ॥
ક્ષપયત્ય્ આવૃતીઃ સર્વા દૃષ્ટ્વા બુદ્ધં નર-ઉત્તમમ્ । વર્ધયત્ય્ અ-મિતં પુણ્યં યેન બોધિર્ અવાપ્યતએ । ઇતિ ॥
તદ્ એવમ્ અસ્તિ પુણ્ય-વૃદ્ધૌ બુદ્ધ-સમવધાનેન પ્રયોજનં ।અપિ ચ પ્રતિમા-માત્ર-દર્શનમ્ અપિ તાવદ્ અ-પરિમિત-ફલં તથા-ગતાનાં । કિં પુનઃ સ્વ-રૂપેણ ॥
ઉક્તં હ્ય્ આર્ય-શ્રદ્ધા-બલ-આધાન-અવતાર-મુદ્રા-સૂત્રે । યઃ કશ્-ચિન્ મઞ્જુશ્રીઃ કુલ-પુત્રઃ કુલ-દુહિતા વા સર્વ-લોક-ધાતુ-રજ-ઉપમાનાં પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધાનાં દિને દિને શત-રસમ્ આહારં દદ્યાત્ દિવ્યાનિ ચ વસ્ત્રાણિ । એવં દદદ્ ગઙ્ગા-નદી-વાલુકા-ઉપમાન્ કલ્પાન્ દદ્યાત્ । યશ્ ચ + અન્યો મઞ્જુશ્રીઃ કુલ-પુત્રઃ કુલ-દુહિતા વા ચિત્ર-કર્મ-લિખિતં વા પુસ્તક-કર્મ-કૃતં વા બુદ્ધં પશ્યેદ્ । અયં તતો * અ-સંખ્યેયતરં પુણ્યં પ્રસવતિ । કઃ પુનર્ વાદો યો * અઞ્જલિ-પ્રગ્રહં વા કુર્યાત્ પુષ્પં વા દદ્યાત્ ધૂપં વા ગન્ધં વા દીપં વા દદ્યાદ્ । અયમ્ એવ તતો * અ-સંખ્યેયતરં પુણ્યં પ્રસવતિ + ઇતિ ॥
આર્ય-બોધિ-સત્વ-પિટકે * અપિ પુણ્ય-વૃદ્ધ્ય્-ઉપાય ઉક્તઃ । યસ્ તથા-ગત-ચૈત્યં શોધયતિ સ ચતસ્રો * અગ્રાઃ પ્રણિધાન-વિશુદ્ધીર્ અનુપ્રાપ્નોતિ । કતમાશ્ ચતસ્રઃ । અગ્રાં રૂપ-પ્રણિધાન-વિશુદ્ધિં । અગ્રાં દૃઢ-સમાદાન-પ્રણિધાન-વિશુદ્ધિં । અગ્રાં તથા-ગત-દર્શન-પ્રણિધાન-વિશુદ્ધિં ।અગ્રાં લક્ષણ-સંપત્-પ્રણિધાન-વિશુદ્ધિમ્ ઇતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આખ્યાતં । તથા-ગત-ચૈત્યેષુ પુષ્પ-અવરોપણં ગન્ધ-અનુલેપનં કૃત્વા + અષ્ટાવ્ અ-વિ-કલતા અનુપ્રાપ્નોતિ । કતમા અષ્ટૌ । ન રૂપ-વિ-કલો ભવતિ । ન ભોગ-વિ-કલઃ । ન પરિવાર-વિ-કલઃ । ન શીલ-વિ-કલઃ । ન સમાધિ-વિ-કલઃ । ન શ્રુત-વિ-કલો ન પ્રજ્ઞા-વિ-કલો ન પ્રણિધાન-વિ-કલ ઇતિ ॥
ઉક્તં ચ + આર્ય-રત્ન-રાશિ-સૂત્રે । યે ત્રિ-ભવ-પર્યાપન્નાઃ સત્વાસ્ તે સર્વે પ્રત્ય્-એકં તથા-ગત-સ્તૂપાન્ કારયેયુર્ એવં-રૂપાન્ ઉચ્ચૈસ્ત્વેન । તદ્ યથા સુમેરુઃ પર્વત-રાજઃ । તાંશ્ ચ ગઙ્ગા-નદી-વાલિકા-સમાન્ કલ્પાન્ પ્રત્ય્-એકં સર્વ-સત્-કારૈઃ સત્-કુર્યુઃ । યશ્ ચ બોધિ-સત્વો * અ-વિરહિત-સર્વ-જ્ઞતા-ચિત્તેન + એક-પુષ્પમ્ અપ્ય્ આરોપયેત્ । અયં તસ્માત્ પૂર્વકાત્ પુણ્ય-સ્કન્ધાદ્ બહુતરં પુણ્યં પ્રસવેત્ ॥
અત્ર + એવ + ઉક્તં । યે ખલુ પુનસ્ ત્રિ-સાહસ્ર-મહા-સાહસ્રે લોક-ધાતૌ સત્વાસ્ તે સર્વે મહા-યાન-સંપ્રસ્થિતા ભવેયુઃ । સર્વે ચ ચક્ર-વર્તિ-રાજ્ય-સમન્વાગતા ભવેયુર્ એક-એકશ્ ચ રાજા ચક્ર-વર્તી મહા-સમુદ્ર-પ્રમાણ-દીપ-સ્થાલીં કૃત્વા । સુમેરુ-માત્રાં વર્તીમ્ આદીપ્ય પ્રત્ય્-એકમ્ એવં-રૂપાં દીપ-પૂજાં તથા-ગત-ચૈત્યેષુ પ્રવર્તયેત્ । યશ્ ચ + અભિનિષ્ક્રાન્ત-ગૃહ-આવાસો બોધિ-સત્વસ્ તૈલ-પ્રક્ષિપ્તાં વર્તીં કૃત્વા + આદીપ્ય તથા-ગત-ચૈત્યે ધારયેત્ । અસ્યાસ્ તૈલ-પ્રક્ષિપ્તાયા વર્તેર્ એતત્ પૂર્વકં પ્રદીપ-દાનં શતતમીમ્ અપિ કલાં ન + ઉપૈતિ । યાવદ્ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતએ ઇતિ । પેયાલં ॥
યે ચ ખલુ પુનસ્ તે રાજાનશ્ ચક્ર-વર્તિનો બુદ્ધ-પ્રમુખં ભિક્ષુ-સંઘં સર્વ-સુખ-ઉપધાનૈઃ સત્-કુર્યુઃ યશ્ ચ + અભિનિષ્ક્રાન્ત-ગૃહ-આવાસો બોધિ-સત્વઃ પિણ્ડ-પાત્રં ચરિત્વા પાત્ર-પર્યાપન્નં પરેષાં સંવિભજ્ય પરિભુઞ્જીત । ઇદં તતો બહુતરં ચ મહા-અર્ઘતરં ચ । યચ્ ચ તે રાજાનશ્ ચક્ર-વર્તિનઃ સુમેરુ-માત્રં ચીવર-રાશિં બુદ્ધ-પ્રમુખાય ભિક્ષુ-સંઘાય દદ્યુઃ । યચ્ ચ + અભિનિષ્ક્રાન્ત-ગૃહ-આવાસો બોધિ-સત્વસ્ ત્રિ-ચીવરં બહિર્-ધા મહા-યાન-સંપ્રસ્થિતાય બુદ્ધ-પ્રમુખાય ભિક્ષુ-સંઘાય વા તથા-ગત-ચૈત્યે વા દદ્યાદ્ । ઇદં ભિક્ષોશ્ ચીવર-દાનમ્ એતત્ પૂર્વક-ચીવર-રાશિમ્ અભિભવતિ । યચ્ ચ તે રાજાનઃ પ્રત્ય્-એકં સર્વં જમ્બૂ-દ્વીપં પુષ્પ-સંસ્તૃતં કૃત્વા તથા-ગત-ચૈત્યે નિર્યાતયેત્ । યચ્ ચ + અભિનિષ્ક્રાન્ત-ગૃહ-આવાસો બોધિ-સત્વઃ અન્તશ એક-પુષ્પમ્ અપિ તથા-ગત-ચૈત્યે આરોપયેત્ । અસ્ય દાનસ્ય + એતત્ પૂર્વકં દાનં શતતમીમ્ અપિ કલાં ન + ઉપૈતિ । યાવદ્ ઉપનિષદમ્ અપિ ન + ઉપૈતિ + ઇતિ ॥
આર્ય-અનુપૂર્વ-સમુદ્ગત-પરિવર્તે * અપિ દેશિતં । ચતુર ઇમાન્ ભદ્ર-અનુશંસાન્ પશ્યન્ બોધિ-સત્વસ્ તથા-ગત-પૂજાયામ્ ઉત્સુકો ભવતિ । કતમાંશ્ ચતુરઃ । અગ્રશ્ ચ મે દક્ષિણીયઃ પૂજિતો ભવિષ્યતિ માં ચ દૃષ્ટ્વા + અન્યે * અપિ તથા શિક્ષિષ્યન્તિ । તથા-ગતં ચ પૂજયિત્વા બોધિ-ચિત્તં દૃઢં ભવિષ્યતિ । દ્વાત્રિંશતાં ચ મહા-પુરુષ-લક્ષણાનાં સંમુખ-દર્શનેન કુશલ-મૂલમ્ ઉપચિતં ભવિષ્યતિ । ઇમાશ્ ચત્વારઃ ઇતિ ॥
ઇદં ચ નિર્-ઉત્તરં તથા-ગત-પૂજા-ઉપસ્થાનં ।યથા + ઉદાહૃતમ્ આર્ય-સાગરમતિ-પરિપૃચ્છા-સૂત્રે । ત્રીણિ + ઇમાનિ સાગરમતે તથા-ગતસ્ય નિર્-ઉત્તરાણિ પૂજા-ઉપસ્થાનાનિ । કતમાનિ ત્રીણિ । યચ્ ચ બોધિ-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ । યચ્ ચ સદ્-ધર્મં પરિગૃહ્ણાતિ । યચ્ ચ સત્વેષુ મહા-કરુણા-ચિત્તમ્ ઉત્પાદયતિ + ઇતિ ॥
નિર્દિષ્ટમ્ અપ્ય્ આર્ય-રત્ન-મેઘે । દશભિઃ કુલ-પુત્ર ધર્મૈઃ સમન્વાગતા બોધિ-સત્વા અન્-અનુલિપ્તા ગર્ભ-મલેન જાયન્તે । કતમૈર્ દશભિઃ । યદ્ ઉત । તથા-ગત-પ્રતિમા-કરણતયા । જીર્ણ-ચૈત્ય-સંસ્કરણતયા । તથા-ગત-ચૈત્યેષુ ગન્ધ-વિલેપન-અનુપ્રદાનેન । તથા-ગત-પ્રતિમાસુ ગન્ધ-ઉદક-સ્નાન-અનુપ્રદાનેન । તથા-ગત-ચૈત્યેષુ સંમાર્જન-ઉપલેપન-અનુપ્રદાનેન । માતા-પિતૄણાં કાય-પરિચર્યા-આચરણેન આચાર્ય-ઉપાધ્યાયાનાં કાય-પરિચર્યા-આચરણેન । સ-બ્રહ્મ-ચારિણાં કાય-પરિચર્યા-આચરણેન । તચ્ ચ નિર્-આમિષેણ ચિત્તેન ન સ-આમિષેણ । તચ્ ચ કુશલમ્ એવં પરિણામયન્તિ । અનેન કુશલ-મૂલેન સર્વ-સત્વા નિર્-ઉપલિપ્તા ગર્ભ-મલેન જાયન્તામ્ ઇતિ । તચ્ ચ તીવ્રેણ + આશયેન ચિન્તયન્તિ । એભિઃ કુલ-પુત્ર દશભિર્ ધર્મૈર્ ઇતિ ॥
અનુમોદન-અનુશંસાસ્ ત્વ્ આર્ય-પ્રજ્ઞા-પારમિતાયામ્ ઉક્તાઃ । યઃ પ્રથમ-યાન-સંપ્રસ્થિતાનાં બોધિ-સત્વાનાં મહા-સત્વાનાં તાંશ્ ચિત્ત-ઉત્પાદાન્ અનુમોદતે ।ચરતામ્ અપિ બોધિ-સત્વ-ચર્યાં તાંશ્ ચિત્ત-ઉત્પાદાન્ અનુમોદતે । અ-વિનિવર્તનીયામ્ અપિ અ-વિનિવર્તનીય-ધર્મતામ્ અનુમોદતે બોધિ-સત્વાનાં મહા-સત્વાનાં । કિયન્તં સ ભગવન્ કુલ-પુત્રો વા કુલ-દુહિતા વા બહુતરં પુણ્ય-સ્કન્ધં પ્રસવતિ ॥
એવમ્ ઉક્તે ભગવાન્ શક્રં દેવાનામ્ ઇન્દ્રમ્ એતદ્ અવોચત્ । પે । સ્યાત્ ખલુ પુનઃ કૌશિક ત્રિ-સાહસ્ર-મહા-સાહસ્રસ્ય લોક-ધાતોઃ પલ-અગ્રેણ તુલ્યમાનસસ્ય પ્રમાણમ્ ઉદ્ગ્રહીતું । ન ત્વ્ એવ કૌશિક બોધિ-સત્વસ્ય મહા-સત્વસ્ય તેષામ્ અનુમોદના-સહ-ગતાનાં ચિત્ત-ઉત્પાદાનાં પુણ્ય-પ્રમાણં ગ્રહીતું ॥

એવમ્ ઉક્તે શક્રો દેવાનામ્ ઇન્દ્રો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્ । માર-અધિષ્ઠિતાસ્ તે ભગવન્ સત્વા વેદિતવ્યા । યે બોધિ-સત્વાનાં મહા-સત્વાનાં પ્રથમ-ચિત્ત-ઉત્પાદમ્ ઉપાદાય યાવદ્ અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધાનામ્ એવમ્ અ-પ્રમેયમ્ અનુમોદના-સહ-ગતં પુણ્યમ્ ઇતિ ન શૃણ્વન્તિ ન જાનન્તિ । તામ્ અનુમોદનાં ન સમન્વાહરન્તિ । માર-પક્ષિકાસ્ તે ભગવન્ સત્વા ભવિષ્યન્તિ ॥
ભગવાન્ આહ । પે । યૈઃ કૌશિક કુલ-પુત્રૈઃ કુલ-દુહિતૃભિશ્ ચ + ઇમે ચિત્ત-ઉત્પાદા અનુમોદિતા બોધિ-સત્વ-યાનિકૈર્ વા પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-યાનિકૈર્ વા શ્રાવક-યાનિકૈર્ વા । તે ક્ષિપ્રં તથા-ગતાન્ અર્હતઃ સમ્યક્-સંબુદ્ધાન્ આરાગયિષ્યન્તિ ॥
ભગવાન્ આહ ॥
એવં તૈર્ અનુમોદના-સહ-ગતૈશ્ ચિત્ત-ઉત્પાદ-કુશલ-મૂલૈર્ યત્ર યત્ર + ઉપપત્સ્યન્તે તત્ર તત્ર સત્-કૃતાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ ગુરુ-કૃતાશ્ ચ માનિતાશ્ ચ પૂજિતાશ્ ચ અર્ચિતાશ્ ચ અપચાયિતાશ્ ચ ભવિષ્યન્તિ । ન ચ તે * અ-મન-આપાનિ રૂપાણિ દ્રક્ષ્યન્તિ । ન ચ તે * અ-મન-આપાન્ શબ્દાન્ શ્રોષ્યન્તિ । એવં ન ગન્ધાન્ ન રસાન્ ન સ્પ્રષ્ટવ્યાન્ સ્પ્રક્ષ્યન્તિ ન ચ તેષામ્ અપાયેષુ + ઉપપત્તિઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા સ્વર્ગ-ઉપપત્તિસ્ તેષાં પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્યા । તત્ કસ્ય હેતોઃ । તથા હિ તૈઃ સત્વૈઃ સર્વ-સત્વ-સુખ-આવહનાનિ અ-સંખ્યેયાનાં સત્વાનાં કુશલ-મૂલાન્ય્ અનુમોદિતાનિ યાવદ્ અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિમ્ અભિસંબુદ્ધ્ય + અ-પ્રમેય-અ-સંખ્યેયાન્ સત્વાન્ પરિનિર્વાપયિષ્યન્તિ + ઇતિ ॥
પુનર્ અત્ર + એવ + આહ । યે સુભૂતે ગઙ્ગા-નદી-વાલિકા-ઉપમેષુ ત્રિ-સાહસ્ર-મહા-સાહસ્રેષુ લોક-ધાતુષુ સર્વ-સત્વાસ્ તે સર્વે * અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિં પ્રતિતિષ્ઠેયુર્ અન્-ઉત્તરાં સમ્યક્-સંબોધિં પ્રતિષ્ઠાય ગઙ્ગા-નદી-વાલિકા-સમાન્ કલ્પાન્ ઉપલમ્ભ-સંજ્ઞિનશ્ ચત્વારિ ધ્યાનાનિ સમાપદ્યેરન્ । યશ્ ચ બોધિ-સત્વો મહા-સત્વો * અનયા પ્રજ્ઞા-પારમિતયા ઉપાય-કૌશલ્યેન ચ પરિગૃહીતા + અતીત-અન્-આગત-પ્રત્ય્-ઉત્પન્નાનાં બુદ્ધાનાં ભગવતાં શીલ-સમાધિ-પ્રજ્ઞા-વિમુક્તિ-વિમુક્તિ-જ્ઞાન-દર્શન-સ્કન્ધં । શ્રાવકાનાં પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધાનામ્ અપિ શીલ-સમાધિ-પ્રજ્ઞા-વિમુક્તિ-વિમુક્તિ-જ્ઞાન-દર્શન-સ્કન્ધં સર્વમ્ એકતો * અભિસંક્ષિપ્ય પિણ્ડયિત્વા તુલયિત્વા નિર્-અવશેષમ્ અનુમોદેત + અગ્રયા + અનુમોદનયા જ્યેષ્ઠયા શ્રેષ્ઠયા વરયા પ્રવરયા પ્રણીતયા ઉત્તરયા નિર્-ઉત્તરયા ઉત્તર-ઉત્તરયા અ-સમયા + અ-સમ-સમયા + અ-પ્રતિ-સમયા + અનુમોદનયા + અનુમોદ્ય + અનુમોદના-સહ-ગતં [દોઉબ્ત્fઉલ્] પુણ્ય-ક્રિયા-વસ્ત્વ્ અન્-ઉત્તરાયૈ સમ્યક્-સંબોધયે પરિણામયતિ । અસ્ય સુભૂતે * અનુમોદના-સહ-ગતસ્ય પુણ્ય-ક્રિયા-વસ્તુનો * અસૌ પૂર્વક ઔપલમ્ભિકાનાં બોધિ-સત્વાનાં ચતુર્-ધ્યાન-મયઃ પુણ્ય-અભિસંસ્કારઃ શતતમીમ્ અપિ કલાં ન + ઉપૈતિ યાવદ્ ઉપનિષદમ્ અપિ ન ક્ષમતએ ઇતિ ॥
અયમ્ એવ નયઃ પરિણામનાયામ્ ઉક્તઃ । અથ-વા + અગ્ર-પરિણામનયા પરિણામિતત્વાત્ સર્વ-પુણ્યાનામ્ અસ્ય બુદ્ધત્વાય સત્-કૃત-પ્રણિધિ-બુદ્ધત્વમ્ એવ સ્યાત્ । અતઃ કા પરા પુણ્ય-વૃદ્ધિઃ । તદ્ * ધ્ય્ અ-શેષ-સત્વ-મોક્ષ-કૃત-પુણ્ય-જ્ઞાન-ઉપેતં નિર્-વિકલ્પં ચ ॥
અધ્યેષણાયાસ્ ત્વ્ અનુશંસા આર્ય-ઉગ્ર-પરિપૃચ્છાયામ્ ઉક્તા ધર્મ-ગ્રાહ્યતામ્ ઉપાદાય + અ-પ્રમેય-અ-સંખ્યેયેષુ બુદ્ધ-ક્ષેત્રેષ્વ્ આયુઃ પરિરક્ષણાય + ઇતિ ॥
આર્ય-શિક્ષા-સમુચ્ચયે વન્દના-આદ્ય્-અનુશંસા સપ્તદશ-પરિચ્છેદઃ સમાપ્તઃ ॥
[xવિઇઇ રત્નત્રયાનુસ્મૃતિ]
રત્ન-ત્રય-અનુસ્મૃતિર્ નામ + અષ્ટાદશઃ પરિચ્છેદઃ ॥
ઉક્તા ભદ્ર-ચર્યા-વિધિના પુણ્ય-વૃદ્ધિઃ । અસ્યાશ્ ચ + અયમ્ અ-પરો હેતુઃ । યો * અયં શ્રદ્ધા-આદીનાં સદા + અભ્યાસઃ ॥
યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-તથા-ગત-ગુહ્ય-સૂત્રે । ચત્વાર ઇમે મહા-રાજ ધર્મા મહા-યાન-સંપ્રસ્થિતાનાં વિશેષ-ગામિતાયૈ સંવર્તન્તે * અ-પરિહાણાય ચ । કતમે ચત્વારઃ । શ્રદ્ધા મહા-રાજ વિશેષ-ગામિતાયૈ સંવર્તતે * અ-પરિહાણાય । તત્ર કતમા શ્રદ્ધા । યયા શ્રદ્ધયા આર્યાન્ ઉપસંક્રામતિ । અ-કરણીયં ચ ન કરોતિ ॥
ગૌરવં મહા-રાજ વિશેષ-ગામિતાયૈ સંવર્તતે । યેન ગૌરવેણ સુ-ભાષિતં શૃણોતિ શુશ્રૂષતે * અ-વિરહિત-શ્રોત્રશ્ ચ ધર્મં શૃણોતિ ॥
નિર્-માનતા મહા-રાજ વિશેષ-ગામિતાયૈ સંવર્તતે । યયા નિર્-માનતયા આર્યાણામ્ અભિનમતિ પ્રણમતિ નમસ્યતિ ॥
વીર્યં મહા-રાજ વિશેષ-ગામિતાયૈ સંવર્તતે * અ-પરિહાણાય । યેન વીર્યેણ કાય-લઘુતાં ચિત્ત-લઘુતાં ચ પ્રતિલભતે સર્વ-કાર્યાણિ ચ + ઉત્તારયતિ ॥
ઇમે મહા-રાજ ચત્વાર ઇતિ ॥
એષાં શ્રદ્ધા-આદીનાં સદા + અભ્યાસઃ કાર્યઃ । અથ-વા + અન્યેષાં શ્રદ્ધા-આદીનાં ॥
યથા + આહ આર્ય-અક્ષયમતિ-સૂત્રે પઞ્ચ + ઇમાનિ + ઇન્દ્રિયાણિ । કતમાનિ પઞ્ચ । શ્રદ્ધા-ઇન્દ્રિયં વીર્ય-ઇન્દ્રિયં સ્મૃતિ-ઇન્દ્રિયં સમાધિ-ઇન્દ્રિયં પ્રજ્ઞા-ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ ॥
તત્ર કતમા શ્રદ્ધા । યથા શ્રદ્ધાયાશ્ ચતુરો ધર્માન્ અભિશ્રદ્દધાતિ । કતમાંશ્ ચતુરઃ । સંસાર-અવચરીં લૌકિકીં સમ્યગ્-દૃષ્ટિં શ્રદ્દધાતિ । સ કર્મ-વિપાક-પ્રતિ-શરણો ભવતિ । યદ્ યત્ કર્મ કરિષ્યામિ તસ્ય તસ્ય કર્મણઃ ફલ-વિપાકં પ્રત્યનુભવિષ્યામિ + ઇતિ । સ જીવિત-હેતોર્ અપિ પાપં કર્મ ન કરોતિ । બોધિ-સત્વ-ચારિકામ્ અભિશ્રદ્દધાતિ । તચ્-ચર્યા-પ્રતિપન્નશ્ ચ + અન્યત્ર યાને સ્પૃહાં ન + ઉત્પાદયતિ । પરમ-અર્થ-નીત-અર્થં ગમ્ભીર-પ્રતીત્ય-સમુત્પાદ-નૈરાત્મ્ય-નિઃ-સત્વ-નિર્-જીવ-નિઃ-પુદ્ગલ-વ્યવહાર-શૂન્યતા-નિમિત્ત-અ-પ્રણિહિત-લક્ષણાન્ સર્વ-ધર્માન્ શ્રુત્વા શ્રદ્દધાતિ । સર્વ-દૃષ્ટિ-કૃતાનિ ચ ન + અનુશેતે સર્વ-બુદ્ધ-ધર્માન્ બલ-વૈશારદ્ય-પ્રભૃતીંશ્ ચ શ્રદ્દધાતિ । શ્રદ્ધાય ચ વિગત-કથં-કથસ્ તાન્ બુદ્ધ-ધર્માન્ સમુદાનયતિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે શ્રદ્ધા-ઇન્દ્રિયમ્ ॥
તત્ર કતમદ્ વીર્ય-ઇન્દ્રિયં । યાન્ ધર્માન્ શ્રદ્ધા-ઇન્દ્રિયેણ શ્રદ્દધાતિ તાન્ ધર્માન્ વીર્ય-ઇન્દ્રિયેણ સમુદાનયતિ + ઇદમ્ ઉચ્યતે વીર્ય-ઇન્દ્રિયં ॥
તત્ર કતમત્ સ્મૃતિ-ઇન્દ્રિયં । યાન્ ધર્માન્ વીર્ય-ઇન્દ્રિયેણ સમુદાનયતિ તાન્ ધર્માન્ સ્મૃતિ-ઇન્દ્રિયેણ ન વિપ્રણાશયતિ । ઇદમ્ ઉચ્યતે સ્મૃતિ-ઇન્દ્રિયમ્ ॥
તત્ર કતમત્ સમાધિ-ઇન્દ્રિયં । યાન્ ધર્માન્ સ્મૃતિ-ઇન્દ્રિયેણ ન વિપ્રણાશયતિ તાન્ સમાધિ-ઇન્દ્રિયેણ + એક-અગ્રી-કરોતિ + ઇદમ્ ઉચ્યતે સમાધિ-ઇન્દ્રિયં ॥
તત્ર કતમત્ પ્રજ્ઞા-ઇન્દ્રિયમ્ ।યાન્ ધર્માન્ સમાધિ-ઇન્દ્રિયેણ + એક-અગ્રી-કરોતિ તાન્ પ્રજ્ઞા-ઇન્દ્રિયેણ પ્રત્યવેક્ષતે પ્રતિવિધ્યતિ । યદ્ એતેષુ ધર્મેષુ પ્રત્ય્-આત્મ-જ્ઞાનમ્ અ-પર-પ્રત્યય-જ્ઞાનમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે પ્રજ્ઞા-ઇન્દ્રિયં ॥

એવમ્ ઇમાનિ પઞ્ચ-ઇન્દ્રિયાણિ સહિતાન્ય્ અનુપ્રબદ્ધાનિ સર્વ-બુદ્ધ-ધર્માન્ પરિપૂરયન્તિ । વ્યાકરણ-ભૂમિં ચ + આપ્યયન્તિ ઇતિ ॥
શ્રદ્ધા-આદીનાં બલાનાં સદા + અભ્યાસઃ કાર્યઃ । યથા + ઉક્તમ્ આર્ય-રત્ન-ચૂડ-સૂત્રે । તત્ર કતમત્ કુલ-પુત્ર બોધિ-સત્વસ્ય બલ-ચર્યા-પરિશુદ્ધિઃ । યદ્ એભિર્ એવ + ઇન્દ્રિયૈર્ ઉપસ્તબ્ધો * અન્-અવમર્દ્યો ભવતિ સર્વ-મારૈઃ । અ-સંહાર્યો ભવતિ શ્રાવક-પ્રત્ય્-એક-બુદ્ધ-યાનાભ્યાં । અ-વિનિવર્ત્યો ભવતિ મહા-યાનાત્ । દુર્-ધર્ષો ભવતિ સર્વ-ક્લેશૈઃ । દૃઢો ભવતિ પૂર્વ-પ્રતિજ્ઞાસુ । તૃપ્તો ભવતિ ચિત્તેન । બલવાન્ ભવતિ કાયેન । ગુપ્તો ભવતિ + ઇન્દ્રિયૈઃ । દુઃ-પરાજયો ભવતિ તીર્થિ-કરૈઃ । ઇત્ય્ આદિ ॥
એવં તાવચ્ * છ્રદ્ધા-આદીનાં સદા + અભ્યાસઃ પુણ્ય-વૃદ્ધયે ॥
કા મૈત્રી ॥
યથા + આહ ચન્દ્ર-પ્રદીપ-સૂત્રે । યાવન્તિ પૂજા બહુ-વિધ અ-પ્રમેયા યા ક્ષેત્ર-કોટીન્ અ-યુત-બિમ્બરેષુ । તાં પૂજ-કૃત્વા પુરુષ-વરેષુ નિત્યં સંખ્યા-કલાપો ન ભવતિ મૈત્ર-ચિત્ત । ઇતિ ॥
કા બુદ્ધ-આદ્ય્-અનુસ્મૃતિઃ ॥
તત્ર રાષ્ટ્રપાલ-સૂત્રે સંવર્ણિતા । વન્દામિ તે કનક-વર્ણ-નિભા વર-લક્ષણા વિ-મલ-ચન્દ્ર-મુખા । વન્દામિ તે અ-સમ-જ્ઞાન-પરા સદૃશો ન તે * અસ્તિ ત્રિ-ભવે વિ-રજા ॥
મૃદુ ચારુ સ્નિગ્ધ શુભ કેશ નખા ગિરિ-રાજ-તુલ્ય તવ ચ + ઉષ્ણિર્ ઇહ । ન + ઉષ્નીષમ્ ઈક્ષિતુ તવ + અસ્તિ સમો વિભ્રાજતે ભ્રુવિ તવ + ઊર્ણ મુને ॥
કુન્દ-ઇન્દુ-શઙ્ખ-હિમ-શુભ્ર-નિભા નીલ-ઉત્પલ-અભ-શુભ-નેત્ર-વરા । કૃપયા + ઈક્ષસે જગદ્ ઇદં હિ યયા વન્દામિ તે વિ-મલ-નેત્ર જિન ॥
જિહ્વા પ્રભૂત તનુ તામ્ર-નિભા વદનં ચ છાદયસિ યેન સ્વકં । ધર્મં વદન્ વિનયસે ચ જગત્ વન્દામિ તે મધુર-સ્નિગ્ધ-ગિરા ॥
દશનાઃ શુભાઃ સુ-દૃઢ વજ્ર-નિભાઃ ત્રિંશદ્-દશ + અપ્ય્ અ-વિરલાઃ સહિતાઃ । કુર્વન્ સ્મિતં વિનયસે ચ જગત્ વન્દામિ તે મધુર-સત્ય-કથા ॥
રૂપેણ ચ + અ-પ્રતિ-સમો * અસિ જિનઃ પ્રભયા ચ ભાસયસિ ક્ષેત્ર-શતાન્ । બ્રહ્મ-ઇન્દ્ર-પાલ-જગતો ભગવન્ જિહ્મી-ભવન્તિ તવ તે પ્રભયા ॥
એણેય જઙ્ઘ ભગવન્ન્ અ-સમા ગજ-રાજ-બર્હિ-મૃગ-રાજ-ગતો । ઈક્ષન્ વ્રજસ્ય્ અપિ યુગં ભગવન્ સંકમ્પયન્ ધરણિ-શૈલ-તટાન્ ॥
કાયશ્ ચ લક્ષણ-ચિતો ભગવન્ સૂક્ષ્મ છવી કનક-વર્ણ-નિભા । ન + ઈક્ષઞ્ જગદ્ વ્રજતિ તૃપ્તિમ્ ઇદં રૂપં તવ + અ-પ્રતિમ-રૂપ-ધર ॥
ત્વં પૂર્વ-કલ્પ-શત-ચીર્ણ-તપાઃ ત્વં સર્વ-ત્યાગ-દમ-દાન-રતઃ । ત્વં સર્વ-સત્વ-કૃપ-મૈત્ર-મનાઃ વન્દામિ તે પરમ-કારુણિકમ્ ॥
ત્વં દાન-શીલ-નિરતઃ સતતં ત્વં ક્ષાન્તિ-વીર્ય-નિરતઃ સુ-દૃઢઃ । ત્વં ધ્યાન-પ્રજ્ઞ-પ્રભ-તેજ-ધરો વન્દામિ તે અ-સમ-જ્ઞાન-ધર ॥
ત્વં વાદિ-સૂર કુ-ગણ-પ્રમથી ત્વં સિંહ-વન્ નદસિ પર્ષદિ ચ । ત્વં વૈદ્ય-રાજ ત્રિ-મલ-અન્ત-કરો વન્દામિ તે પરમ-પ્રીતિ-કર ॥
વાક્-કાય-માનસ-વિશુદ્ધ મુને ત્રિ-ભવેષ્વ્ અ-લિપ્ત-જલ-પદ્મમ્ ઇવ । ત્વં બ્રહ્મ-ઘોષ-કલવિઙ્ક-રુતો વન્દામિ તે ત્રૈભવ-પાર-ગતમ્ ॥
માયા-ઉપમં જગદ્ ઇમં ભવતા નટ-રઙ્ગ-સ્વપ્ન-સદૃશં વિદિતં । ન + આત્મા ન સત્વ ન ચ જીવ-ગતી ધર્મા મરીચિ-દક-ચન્દ્ર-સમાઃ ॥
શૂન્યાશ્ ચ શાન્ત અન્-ઉત્પાદ-નયં અ-વિજાનદ્ એવ જગદ્ ઉદ્ભ્રમતિ । તેષામ્ ઉપાય-નય-યુક્તિ-શતૈઃ અવતારયસ્ય્ અતિ-કૃપાલુતયા ॥
રાગ-આદિભિશ્ ચ બહુ-રાગ-શતૈઃ સંભ્રામિતં સતત વીક્ષ્ય જગત્ । વૈદ્ય-ઉપમો વિચરસે * અ-પ્રતિમો પરિમોચયન્ સુ-ગત સત્વ-શતાન્ ॥
જાતી-જરા-મરણ-શોક-હતં પ્રિય-વિ-પ્રયોગ-પરિદેવ-શતૈઃ । સતત-આતુરં જગદ્ અવેક્ષ્ય મુને પરિમોચયન્ વિચરસે કૃપયા ॥
રથ-ચક્ર-વદ્ ભ્રમતિ સર્વ-જગત્ તિર્યક્ષુ પ્રેત-નિરયે સુ-ગતૌ । મૂઢા અ-દેશિક અ-નાથ-ગતાઃ તસ્ય પ્રદર્શયસિ માર્ગ-વરં ॥
યે તે બભૂવુ પુરિમાશ્ ચ જિનાઃ ધર્મ-ઈશ્વરા જગતિ ચ + અર્થ-કરાઃ । અયમ્ એવ તૈઃ પ્રકથિત-આર્ય-પથો યદ્ દેશયસ્ય્ અપિ વિભો * અ-પ્રતિમઃ ॥
સ્નિગ્ધં હ્ય્ અ-કર્કશ મનો-જ્ઞ વરં બ્રહ્મ-અધિકં પરમ-પ્રીતિ-કરં । ગન્ધર્વ-કિન્નર-વર-અપ્સરસામ્ અભિભૂય તાં ગિરમ્ ઉદાહરસે ॥
સત્ય-આર્જવ-અ-ક્ષયમ્ ઉપાય-નયૈઃ પરિશોધિતાં ગિરમ્ અન્-અન્ત-ગુણાં । શ્રુત્વા હિ યાં નિયુત-સત્વ-શતાઃ યાન-ત્રયેણ જનયન્તિ શમમ્ ॥
તવ પૂજયા સુખમ્ અન્-એક-વિધમ્ દિવ્યં લભન્તિ મનુ-જેષુ તથા । આઢ્યો મહા-ધન મહા-વિભવો ભવતે જગદ્-ધિત-કરો નૃ-પતિઃ ॥
બલ-ચક્ર-વર્ત્ય્ અપિ ચ દ્વીપ-પતિઃ જગદ્ આવૃણોતિ દશભિઃ કુશલૈઃ । રત્નાનિ સપ્ત લભતે સુ-શુભા ત્વયિ સંપ્રસાદ-જનકો * અ-પ્રતિમઃ ॥
બ્રહ્મા + અપિ શક્ર અપિ લોક-પતિઃ ભવતે ચ સંતુષિટ દેવ-પતિઃ । પર-નિર્મિતો * અપિ ચ સ યામ-પતિઃ ત્વત્-પૂજયા ભવતિ ચ + અપિ જિનઃ ॥
એવં હ્ય્ અ-મોઘ તવ પૂજા કૃતા સંદર્શનં શ્રવણમ્ અપ્ય્ અ-સમં । ભવતે જગદ્ વિવિધ-દુઃખ-હરં સ્પૃશતે પદં ચ પરમં વિ-રજં ॥
માર્ગ-જ્ઞ માર્ગ-કુશલા ભગવન્ કુ-પથાન્ નિવારયસિ લોકમ્ ઇમં । ક્ષેમે શિવે વિ-રજિ આર્ય-પથે પ્રતિષ્ઠાપયસિ જગદ્ ભગવન્ ॥
પુણ્ય-અર્થિકસ્ય તવ પુણ્ય-નિધે સતત-અ-ક્ષયા ભવતિ પુણ્ય-ક્રિયા । બહુ-કલ્પ-કોટિષુ ન યાતિ ક્ષયં યાવદ્ * ધિ ન સ્પૃશતિ બોધિ વરાં ॥
પરિશુદ્ધ-ક્ષેત્ર લભતે રુચિરં પરિનિર્મિત-અભ સદ પ્રીતિ-કરં । શુદ્ધાશ્ ચ કાય-વચસા મનસા સત્વા ભવન્ત્ય્ અપિ ચ ક્ષેત્ર-વરે ॥
ઇત્ય્ એવમ્ આદિ-ગુણ ન + એક-વિધાન્ લભતે જિન-અર્ચન-કૃતાન્ મનુ-જઃ । સ્વર્ગ-અપવર્ગ મનુ-જેષુ સુખં લભતે ચ પુણ્ય-નિધિ સર્વ-જગે ॥
કીર્તિ-યશશ્ ચ પ્રસૃતં વિપુલં તવ સર્વ-દિક્ષુ બહુ-ક્ષેત્ર-શતાન્ । સંકીર્તયન્તિ સુ-ગતાઃ સતતં તવ વર્ણ-માલ પરિષત્સુ જિનાઃ ॥
વિગત-જ્વરા જગતિ મોક્ષ-કરાઃ પ્રિય-દર્શના અ-સમ-કારુણિકાઃ । શાન્ત-ઇન્દ્રિયા શમ-રતા ભગવન્ વન્દામિ તે નર-વર-પ્રવર ॥
લબ્ધા અભિજ્ઞ જિન પઞ્ચ મયા ગગને સ્થિતેન તે નિશમ્ય ગિરમ્ । ભવિતા + અસ્મિ વીર સુ-ગત-પ્રતિમો વિભજિષ્ય ધર્મમ્ અ-મલં જગતઃ ॥
સ્તુત્વા + અદ્ય સર્વ-ગુણ-પાર-ગતં નર-દેવ-નાગ-મહિતં સુ-ગતં । પુણ્યં યદ્ અર્જિતમ્ ઇદં વિપુલં જગદ્ આપ્નુયાદ્ અપિ ચ બુદ્ધ-પદમ્ ।ઇતિ ॥
અથ-વા યથા + આર્ય-ધર્મ-સંગીતિ-સૂત્રે કથિતં । પુનર્ અ-પરં બુદ્ધા ભગવન્તો મહા-પુણ્ય-જ્ઞાન-સંભારા મહા-મૈત્રી-મહા-કરુણા-ગો-ચરા મહા-સત્વ-રાશેઃ ત્રાણ-ભૂતા મહા-ભૈષજ્ય-શલ્ય-હર્તારઃ સર્વ-સત્વ-સમ-ચિત્ત-અ-નિત્ય-સમાધિ-ગો-ચરાઃ સંસાર-નિર્વાણ-વિમુક્તા યાવત્ સત્વાનાં માતા-પિતૃ-કલ્પાઃ સમાન-મૈત્ર-ચિત્તાઃ । પે ॥

સર્વ-લોક-અન્-અભિભૂતાઃ સર્વ-લોકસ્ય + આલોક-ભૂતા મહા-યોગ-યોગિનો મહા-આત્માનો મહા-જન-પરિવારા વિશિષ્ટ-જન-પરિવારા અ-નિવારિત-દર્શન-શ્રવણ-પર્યુપાસનાઃ સ્વ-સુખ-નિર્-અપેક્ષાઃ પર-દુષ્ખ-પ્રશમન-પ્રિયા ધર્મ-પ્રિયા ધર્મ-ધરા ધર્મ-આહારા ધર્મ-ભિષજો ધર્મ-ઈશ્વરા ધર્મ-સ્વામિનો ધર્મ-દાન-પતયો નિત્ય-ત્યાગ-અભિરતા નિત્ય-અ-પ્રમત્તા નિત્ય-વિવેક-અભિરતાઃ સર્વત્ર તીર્થ-સેતુ-ભૂતા મહા-રાજ-માર્ગ-પ્રખ્યા યાવદ્ * અ-સેચનક-દર્શના બુદ્ધા ભગવન્ત । એવં તાન્ અનુસ્મરતિ । એવં ચ તાન્ અનુસ્મૃત્ય તદ્-ગુણ-પરિનિષ્પત્ત્ય્-અર્થં સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપયતિ + ઇતિ ॥

તદ્ ઉચ્યતે બુદ્ધ-અનુસ્મૃતિર્ ઇતિ ॥
અત્ર + એવ ધર્મ-અનુસ્મૃતિમ્ આહ । ઇહ બોધિ-સત્વસ્ય + એવં ભવતિ । યએ એતે બુદ્ધા ભગવન્તો * અન્-અન્ત-અ-પર્યન્ત-ગુણા એતે ધર્મ-જા ધર્મ-પદા ધર્મ-નિર્મિતા ધર્મ-અધિપતેયા ધર્મ-પ્રભા ધર્મ-ગો-ચરા ધર્મ-પ્રતિ-શરણા ધર્મ-નિષ્પન્નાઃ । પેયાલં ॥
યાન્ય્ અપિ લૌકિકાનિ લોક-ઉત્તરાણિ ચ સુખાનિ સન્તિ । તાન્ય્ અપિ ધર્મ-જાનિ ધર્મ-નિષ્પન્નાનિ । તસ્માન્ મયા બોધ્ય્-અર્થિકેન ધર્મ-ગુરુકેણ ભવિતવ્યં । ધર્મ-ગૌરવેણ ધર્મ-પ્રતિ-શરણેન ધર્મ-પરાયણેન ધર્મ-સારેણ ધર્મ-અન્વ ... ધર્મ-પ્રતિપન્નેન । ઇતિ + ઇયમ્ ઉચ્યતે બોધિ-સત્વસ્ય ધર્મ-અનુસ્મૃતિઃ ॥
પુનર્ અ-પરં બોધિ-સત્વસ્ય + એવં ભવતિ । સમો હિ ધર્મઃ સમઃ સત્વેષુ પ્રવર્તતે । ધર્મો હીન-મધ્ય-વિશિષ્ટ-અન્-અપેક્ષ્યઃ પ્રવર્તતે । તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યં । ન ધર્મો સુખ-પ્રેક્ષિકયા પ્રવર્તતે । અ-પક્ષ-પતિતો હિ ધર્મઃ । તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યં ।ન ધર્મઃ કાલમ્ અપેક્ષ્ય પ્રવર્તતે ।આકાલિકો હિ ધર્મઃ । ઐહિપશ્યિકઃ । પ્રત્ય્-આત્મ-વેદનીયઃ ।તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યં ।ન ધર્મ ઉદારે પ્રવર્તતે હીનેષુ ન પ્રવર્તતે । અન્-ઉન્નામ-અવનામો હિ ધર્મઃ ।તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યં ।ન ધર્મઃ શુદ્ધેષુ પ્રવર્તતે ક્ષતેષુ ન પ્રવર્તતે । ઉત્કર્ષ-અપકર્ષ-અપગતો હિ ધર્મસ્ તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યં ।ન ધર્મ આર્યેષુ પ્રવર્તતે પૃથગ્-જનેષુ ન પ્રવર્તતે । ક્ષેત્ર-દૃષ્ટિ-વિગતો હિ ધર્મઃ । તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યં । ન ધર્મો દિવા પ્રવર્તતે રાત્રૌ ન પ્રવર્તતે । રાત્ર્યાં વા પ્રવર્તતે દિવા ન પ્રવર્તતે । સદા + અધિષ્ઠિતો હિ ધર્મઃ । તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યમ્ । ન ધર્મો વિનય-વેલામ્ અતિક્રામતિ । ન ધર્મસ્ય ક્વ-ચિદ્ વિલમ્બઃ । તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યમ્ । ન ધર્મસ્ય + ઊનત્વં ન પૂર્ણત્વમ્ અ-પ્રમેય-અ-સંખ્યેયો હિ ધર્મ આકાશ-વન્ ન ક્ષીયતે ન વર્ધતે । તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યં । ન ધર્મઃ સત્વૈ રક્ષ્યતે । ધર્મઃ સત્વાન્ રક્ષતિ । તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યં ।ન ધર્મઃ શરણં પર્યેષતે ।ધર્મઃ સર્વ-લોકસ્ય શરણં ।તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યં ।ન ધર્મસ્ય ક્વ-ચિત્ પ્રતિઘાતો । અ-પ્રતિ-હત-લક્ષણો હિ ધર્મઃ ।તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યં ।ન ધર્મો * અનુશયં વહતિ । નિર્-અનુશયો હિ ધર્મઃ ।તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યમ્ । ન ધર્મઃ સંસાર-ભય-ભીતો ન નિર્વાણ-અનુનીતઃ । સદા નિર્-વિકલ્પો હિ ધર્મઃ ।તથા મયા ધર્મ-સદૃશ-ચિત્તેન ભવિતવ્યમ્ ।એવં બોધિ-સત્વો ધર્મ-વદ્ ધર્મે સ્મૃતિમ્ ઉપસ્થાપયતિ । તદ્ ઉચ્યતે ધર્મ-અનુસ્મૃતિર્ ઇતિ ॥
અત્ર + એવ + આહ । સંઘો હિ ધર્મ-વાદી ધર્મ-ચરણો ધર્મ-ચિન્તકો ધર્મ-ક્ષેત્રં ધર્મ-ધરો ધર્મ-પ્રતિ-શરણો ધર્મ-પૂજકો ધર્મ-કૃત્ય-કારી ધર્મ-ગો-ચરો ધર્મ-ચારિત્ર-સંપન્નઃ । સ્વ-ભાવ-ઋજુકઃ સ્વ-ભાવ-શુદ્ધઃ સ-અનુક્રોશો ધર્મ-અનુકારુણિકઃ સદા વિવેક-ગો-ચરઃ । સદા ધર્મ-પરાયણઃ સદા શુક્લ-કારી + ઇત્ય્ આદિ ॥
તત્ર બોધિ-સત્વસ્ય સંઘમ્ અનુસ્મરતઃ એવં ભવતિ । યએ એતે સંઘસ્ય ભૂતા ગુણા એતે મયા + આત્મનઃ સર્વ-સત્વાનાં ચ નિષ્પાદયિતવ્યા ઇતિ ॥
યથા + આર્ય-વિમલકીર્તિ-નિર્દેશે બોધિ-સત્વ-ગુણા ઉક્તાસ્ તથા સંઘ-અનુસ્મૃતિર્ ભાવ્યા । સર્વ-સત્વાન યે રૂપા રુત-ઘોષાશ્ ચ ઈરિતાઃ । એક-ક્ષણેન દર્શેન્તિ બોધિ-સત્વા વિશારદાઃ ॥
તે જીર્ણ-વ્યાધિતા ભોન્તિ બોધિ-સત્વા મૃતમ્ આત્માન દર્શયી ।સત્વાનાં પરિપાકાય માયા-ધર્મ વિક્રીડિતાઃ ॥
કલ્પ-ઉદ્દાહં ચ દર્શેન્તિ ઉદ્દહિત્વા વસું-ધરામ્ । નિત્ય-સંજ્ઞિન સત્વાનામ્ અ-નિત્યમ્ ઇતિ દર્શયી ॥
સત્વૈઃ શત-સહસ્રેભિર્ એક-રાષ્ટ્રે નિમન્ત્રિતાઃ । સર્વેષાં ગૃહ ભુઞ્જન્તિ સર્વાન્ નામન્તિ બોધયે ॥
યે કે-ચિન્ મન્ત્ર-વિદ્યા વા શિલ્પ-સ્થાના બહુ-વિધાઃ । સર્વત્ર પારમિ-પ્રાપ્તાઃ સર્વ-સત્વ-સુખ-આવહાઃ ॥
યાવન્તો લોક પાષણ્ડાઃ સર્વત્ર પ્રવ્રજન્તિ તે । નાના-દૃષ્ટિ-ગતં પ્રાપ્તાંસ્ તે સત્વાન્ પરિપાચતિ ॥
ચન્દ્રા વા ભોન્તિ સૂર્યા વા શક્ર-બ્રહ્મ-પ્રજ-ઈશ્વરાઃ । ભવન્તિ આપસ્ તેજશ્ ચ પૃથિવી મારુતસ્ તથા ॥
રોગ અન્તર-કલ્પેષુ ભૈષજ્યં ભોન્તિ ઉત્તમાઃ । યેન તે સત્વ મુચ્યન્તે સુખી ભોન્તિ અન્-આમયાઃ ॥
દુર્-ભિક્ષા-અન્તર-કલ્પેષુ ભવન્તી પાન-ભોજનમ્ ।ક્ષુધા-પિપાસામ્ અપનીય ધર્મં દેશેન્તિ પ્રાણિનામ્ ॥
શસ્ત્ર અન્તર-કલ્પેષુ મૈત્રી-ધ્યાયી ભવન્તિ તે । અ-વ્યાપાદે નિયોજેન્તિ સત્વ-કોટિ-શતાન્ બહૂન્ ॥
મહા-સંગ્રામ-મધ્યે ચ સમ-પક્ષા ભવન્તિ તે । સન્ધિ-સામગ્રિ રોચેન્તિ બોધિ-સત્વા મહા-બલાઃ ॥
યે ચ + અપિ નિરયાઃ કે-ચિદ્ બુદ્ધ-ક્ષેત્રેષ્વ્ અ-ચિન્તિષુ । સંચિન્ત્ય તત્ર ગચ્છન્તિ સત્વાનાં હિત-કારણાત્ ॥
યાવન્ત્યા ગતયઃ કાશ્-ચિત્ તિર્યગ્-યોનૌ પ્રકાશિતાઃ । સર્વત્ર ધર્મં દેશેન્તિ તેન ઉચ્યન્તિ નાયકાઃ ॥
કામ-ભોગાંશ્ ચ દર્શેન્તિ ધ્યાનં ચ ધ્યાયિનાં તથા । વિધ્વસ્ત મારં કુર્વન્તિ અવતારં ન દેન્તિ તે ॥
અગ્નિ-મધ્યે યથા પદ્મમ્ અ-ભૂતં તં વિનિર્દિશેત્ । એવં કામાંશ્ ચ ધ્યાનં ચ અ-ભૂતં તે વિદર્શયી ॥
સંચિન્ત્ય ગણિકાં ભોન્તિ પુંસામ્ આકર્ષણાય તે । રાગ-અઙ્કુ સંલોભ્ય બુદ્ધ-જ્ઞાને સ્થાપયન્તિ તે ॥
ગ્રામિકાશ્ ચ સદા ભોન્તિ સ-અર્થ-વાહાઃ પુરો-હિતાઃ । અગ્ર-અમાત્ય + અથ ચ + અમાત્યઃ [દોઉબ્ત્fઉલ્] સત્વાનાં હિત-કારણાત્ ॥
દરિદ્રાણાં ચ સત્વાનાં નિધાના ભોન્તિ અ-ક્ષયાઃ । તેષાં દાનાનિ દત્વા ચ બોધિ-ચિત્તં જનેન્તિ તે ॥
માન-સ્તબ્ધેષુ સત્વેષુ મહા-નગ્ના ભવન્તિ તે । સર્વ-માનસમ્ ઉદ્ઘાતં બોધિં પ્રાર્થેન્તિ ઉત્તમામ્ ॥
ભય-અર્દિતાનાં સત્વાનાં સંતિષ્ઠન્તે * અગ્રતઃ સદા । અ-ભયં તેષુ દત્વા ચ પરિપાચેન્તિ બોધયે ॥
પઞ્ચ-અભિજ્ઞાશ્ ચ તે ભૂત્વા ઋષયો બ્રહ્મ-ચારિણઃ । શીલે સત્વાન્ નિયોજેન્તિ ક્ષાન્તિ-સૌરત્ય-સંયમે ॥
ઉપસ્થાન-ગુરૂન્ સત્વાન્ પશ્યન્તિ + ઇહ વિશારદાઃ । ચેટા ભવન્તિ દાસા વા શિષ્યત્વમ્ ઉપયાન્તિ ચ ॥
યેન યેન + એવ ચ + અઙ્ગેન સત્વો ધર્મ-રતો ભવેત્ । દર્શેન્તિ હિ ક્રિયાઃ સર્વા મહા-ઉપાય-સુ-શિક્ષિતાઃ ॥
યેષામ્ અન્-અન્તા શિક્ષા હિ અન્-અન્તશ્ ચ + અપિ ગો-ચરઃ । અન્-અન્ત-જ્ઞાન-સંપન્ના અન્-અન્ત-પ્રાણિ-મોચકાઃ ॥
ન તેષાં કલ્પ-કોટીભિઃ કલ્પ-કોટિ-શતૈર્ અપિ । બુદ્ધૈર્ અપિ વદદ્ભિસ્ તુ ગુણ-અન્તઃ સુ-વચો ભવેદ્ । ઇતિ ॥
યથા + આર્ય-રત્ન-ઉલ્કા-ધારણ્યાં બોધિ-સત્વ-ગુણા ઉક્તાસ્ તથા ભાવયિતવ્યાઃ । રશ્મિ પ્રમુઞ્ચિય માલ્ય-વિયૂહા માલ્ય-વતંસક માલ્ય વિતાનાઃ । માલ્ય-વિચિન્ન-વિકીર્ણ-સમન્તાઃ તે જિન-પૂજ કરોન્તિ મહા-આત્મા ॥
રશ્મિ પ્રમુઞ્ચિય ચૂર્ણ-વિયૂહા ચૂર્ણ-વતંસક ચૂર્ણ-વિતાનાઃ । ચૂર્ણ-વિચિત્ર-વિકીર્ણ સમન્તાન્ તે જિન-પૂજ કરોન્તિ મહ--આત્મા ॥

રશ્મિ પ્રમુઞ્ચિય પદ્મ-વિયૂહા પદ્મ-વતંસક પદ્મ-વિતાના । પદ્મ-વિચિત્ર-વિકીર્ણ-સમન્તાન્ તે જિન-પૂજ કરોન્તિ મહા-આત્મા ॥
રશ્મિ પ્રમુઞ્ચિય હાર-વિયૂહા હાર-વતંસક હાર-વિતાના । હાર-વિચિત્ર-વિકીર્ણ-સમન્તાન્ તે જિન-પૂજ કરોન્તિ મહા-આત્મા ॥
રશ્મિ પ્રમુઞ્ચિય ધ્વજ-અગ્ર-વિયૂહા તે ધ્વજ પાણ્ડુર-લોહિત-પીતાઃ । નીલમ્ અન્-એક પતાક વિચિત્રા ॥
ધ્વજ સમલં-કરિતે જિન-ક્ષેત્રાઃ તે મણિ-જાલ-વિચિત્ર-વિયૂહા । પટ્ટ પતાક પ્રલમ્બિત દામા કિઙ્કિણિ-જાલ જિન-સ્વર-ઘોષાન્ ॥
છત્ર ધરેન્તિ તથા-ગત-મૂર્ધ્ને તે યથ એક-જિનસ્ય કરોન્તિ । પાણિ-તલાત્ તુ અ-ચિન્તિય-પૂજાં એવમ્ અ-શેષત-સર્વ-જિનાનાં ॥
એષ સમાધિ વિકુર્વ ઋષીણાં તે જગ-સંગ્રહ-જ્ઞાન-વિકુર્વા । અગ્ર-સમાધ્ય્-અભિનિર્હરમાણાઃ સર્વ-ક્રિયા ઉપચાર સુખેભિઃ ॥
સત્વ વિનેન્તિ ઉપાય-સહસ્રૈઃ કે-ચિ તથા-ગત-પૂજ-મુખેન । દાન અ-ચિન્તિ અ-ત્યાગ-મુખેન સર્વ-ધુતં-ગુણ-શીલ-મુખેન ॥