Śikṣāsamuccaya · Part 120
[I. dānapāramitā]
śikṣā-samuccayaḥ |
dāna-pāramitā nāma prathamaḥ paricchedaḥ ||
namaḥ sarva-buddha-bodhi-satvebhyaḥ ||
yasya + a-śraveṇa naraka-ādi mahā-prapāta-dāha-ādi-duṣkham anubhūtam abhūd bhavadbhiḥ | tīvraṃ punaḥ punar an-antam a-śānta-cittais tac * chrotum ādaram udārataraṃ bhajadhvam ||
śrutvā ... pāpaṃ an-uddhata-ātmā pūrva-arjitaṃ ca vipulaṃ kṣapayaty a-śeṣam | a-prāpta-pūrvam api saukhyam avāpnuvanti hāniṃ sukhāc ca na kadā-cid api prayānti ||
sambodhi-satva-sukham uttamam a-kṣaya ... apy a-sama-saṃpadam āpnuvanti | tad dharma-ratnam ati-dur-labham apy a-labdhaṃ labdha-kṣaṇāḥ śṛṇvata sa-ādaram ucyamānam ||
āyāntu ca tri-bhuvana-eka-hitasya vākyaṃ śrotuṃ prasanna-manasaḥ sura-nāga-satvāḥ | gandharva-yakṣa-garuḍa-asura-kinnara-indrāḥ preta-ādayaḥ śravaṇa-jāta-tṛṣaḥ sa-harṣāḥ ||
su-gatān sa-sutān sa-dharma-kāyān praṇipatya + ādarato * akhilāṃś ca vandyān | su-gata-ātma-ja-samvara-avatāraṃ kathayiṣyāmi samuccita-artha-vākyaiḥ ||
na ca kiñ-cid a-pūrvam atra vācyaṃ na ca saṃgranthana-kauśalaṃ mama + asti | ata eva na me para-artha-yatnaḥ sva-mano bhāvayituṃ mama + idam iṣṭam ||
mama tāvad anena yāti vṛddhiṃ kuśalaṃ bhāvayituṃ prasāda-vegaḥ | yadi mat-sama-dhātur eva paśyed a-paro * apy enam ato * api sa-arthako * ayam ||
kṣaṇa-sampad iyaṃ su-dur-labhā pratilabdhā puruṣa-artha-sādhanī | yadi na + atra vicintyate hitaṃ punar apy eṣa samāgamaḥ kutaḥ ||
yathā + uktam ārya-gaṇḍa-vyūha-sūtre | ārya-jaya-uṣma-āyatana-vimokṣe ||
dur-labhā + aṣṭā-kṣaṇa-nirvṛttir dur-labho manuṣya-pratilambho dur-labhā kṣaṇa-saṃpat-viśuddhir dur-labho buddha-utpādo | dur-labhā + a-vikala-indriyatā | dur-labho buddha-dharma-śravo | dur-labhaṃ sat-puruṣa-samavadhānaṃ | dur-labhāni bhūta-kalyāṇa-mitrāṇi | dur-labho bhūta-naya-anuśāsany upasaṃhāraḥ | dur-labhaṃ samyag-jīvitaṃ | dur-labhaḥ sad-dharme tad-anukūlaḥ prayatno manuṣyalokae iti ||
tad evaṃ-vidhaṃ samāgamam āsādya saṃvṛti-parama-arthataḥ su-vidita-saṃsāra-duṣkhasya + upaśamana-sukha-abhilāṣiṇo buddha-gotra-anubhāvāt tu yasya mahāsatvasya + evaṃ pratyavekṣā + utpadyate ||
yadā mama pareṣāṃ ca bhayaṃ duṣkhaṃ ca na priyaṃ | tadā + ātmanaḥ ko viśeṣo yat taṃ rakṣāmi na + itaram | iti tena + ātmanaḥ satva-dhātoś ca ||
duṣkha-antaṃ karttu-kāmena sukha-antaṃ gantum icchatā | śraddhā-mūlaṃ dṛḍhī-kṛtya bodhau kāryā matir dṛḍhā ||
uktaṃ hi ratna-ulkā-dhāraṇyām ||
śraddhayamānu jinān jinadharmmān śraddhayate cari buddha-sutānām | bodhi anuttara śraddhayamāno jāyati cittaṃ mahā-puruṣāṇām ||
śraddha puro-gata-mātṛ-janetrī pālika-varddhika sarva-guṇānām | kāṃkṣa-vinodani ogha-pratāraṇi | śraddha-nidarśani kṣema-purasya ||
śraddha an-āvila-citta-prasādo māna-vivarjita-gaurava-mūlā | śraddha nidhāna-dhanaṃ caraṇa-agraṃ pāṇi yathā śubha-saṃgraha-mūlam ||
śraddha pramoda-karī parityāge | śraddha praharṣa-karī jina-dharmme | śraddha viśeṣa-karī guṇa-jñāne | daiśika prāpaṇi buddha-gatī ye ||
indriya-tīkṣṇa-prabhāsvaratāyai | śraddha-balaṃ a-vimardanatāyai | niśraya-kleśa-adharṣikatāyai | aiṣikā śraddha svayaṃ-bhu-guṇānām ||
śraddha a-saṅgata-saṅga-sukheṣu a-kṣaṇa-varjita eka-kṣaṇa-agram | śraddha atikramu māra-pathasya | darśika uttama-mokṣa-pathasya ||
vījam a-pūtiku hetu-guṇānāṃ | śraddha virohaṇi bodhi-drumasya | varddhani jñāna-viśeṣa-sukhānāṃ | śraddha nidarśika sarva-jinānāṃ ||
ye sada śraddha sa-gaurava-buddhe | te tu na śīla na śikṣa tyajanti | ye tu na śīla na śikṣa tyajantī | te guṇavāṃ stutaye [doubtful] guṇavantaḥ ||
ye sada śraddha sa-gaurava-dharmme | te jina-dharmma a-tṛpta-śṛṇontī [doubtful] ||
ye jina-dharmm a-tṛpta-śṛṇontī | teṣv adhimukti a-cintiya-dharmme ||
ye sada śraddha sa-gaurava-saṃghe | te a-vivarttika saṃgha-prasannāḥ ||
ye a-vivarttika saṃgha-prasannās te a-vivarttika śraddha-balātaḥ | ye a-vivarttika śraddha-balāto | indriya-tīkṣṇa-prabhāsvara teṣām ||
indriya-tīkṣṇa-prabhāsvara yeṣām tehi vivarjita pāpaka-mitrāḥ | yehi vivarjita pāpaka-mitrāḥ dhārmmika-mitra-parigraha teṣām ||
dhārmika-mitra-parigraha yeṣām | te vipulaṃ kuśala + upacinvanti | ye vipulaṃ kuśala + upacinontī hetu-bala-upagatāya mahā-ātmā ||
hetu-bala-upagatāya mahā-ātmā | teṣa udāra-dhimukti-viśeṣāḥ | yeṣa udāra-dhimukti-viśeṣās te sadā + adhiṣṭhita sarva-jinebhiḥ ||
ye sadā + adhiṣṭhita sarva-jinebhis teṣu + upapadyati bodhayi cittam | yeṣu + upapadyati bodhayi cittaṃ te abhiyukta maha-rṣi-guṇeṣu ||
ye abhiyukta maha-rṣi-guṇeṣu jātaya-buddha-kule anujātāḥ | jātaya buddha-kule anujātās te samayoga a-yoga-vimuktāḥ ||
ye samayoga a-yoga-vimuktāḥ | āśaya teṣa prasāda-viśuddhaḥ ||
āśayu yeṣa prasāda-viśuddhaḥ teṣa adhyāśayu uttama-śreṣṭhaḥ | yeṣa adhyāśayu uttama-śreṣṭhas te sada pāramitāsu caranti ||
ye sada pāramitāsu carantī te pratipanna iho maha-yāne | ye pratipanna iho maha-yāne te pratipattitu pūjayi buddhān ||
ye pratipattitu pūjayi buddhān teṣu anusmṛti buddha a-bhedyā | yeṣu anusmṛti buddha a-bhedyā | te sada paśyiya cintiya buddhān ||
ye sada paśyiya cintiya buddhān | teṣa na jātu na tiṣṭhati buddhaḥ ||
yeṣa na jātu na tiṣṭhati buddhaḥ teṣa na jātu rahāyati dharmmaḥ | yeṣa na jātu rahāyati dharmaḥ te sada dhiṣṭhita sarva-jinebhir | ity-ādi-śraddhā-mūlo guṇa-vistaro * an-antas tatra + uktaḥ | tat parisamāpya saṃkṣepataḥ punar āha | dur-llabha-satva-pṛthag-jana-kāyā | ye imi śraddadhi īdṛśi dharmmān | ye tu śubha-upacitāḥ kṛta-puṇyās te imi śraddadhi hetu-balena ||
yo daśa-kṣetra-raja-upama-satvān kalpam upasthihi sarva-sukhena | na + uta tu tādṛśu puṇya-viśeṣo yādṛśa śraddadhato imi dharmmān ||
iti | tathā + ārya-daśa-dharma-sūtre * api deśitaṃ ||
śraddhā hi paramaṃ yānaṃ yena niryānti nāyakāḥ | tasmād buddha-anuśāritvaṃ bhajeta matimān naraḥ ||
a-śrāddhasya manuṣyasya śuklo dharmo na rohati | vījānām agni-dagdhānām aṅkuro harito yathā ||
iti | ata eva + ārya-lalita-vistara-sūtre prativeditaṃ | śraddhāyām ānanda yogaḥ karaṇīya idaṃ tathā-gato vijñapayati + iti ||
tathā siṃha-paripṛcchāyāṃ | śraddhayā | kṣaṇam a-kṣaṇaṃ varjayati ity uktam ||
tad evaṃ | śraddhā-mūlaṃ dṛḍhī-kṛtya bodhi-cittaṃ dṛḍhaṃ kartavyaṃ sarva-puṇya-saṃgrahatvāt tad yathā + ārya-siṃha-paripṛcchāyāṃ | siṃhena rāja-kumāreṇa bhagavān pṛṣtaḥ ||
saṃgrahaḥ sarva-dharmāṇāṃ | karmaṇā kena jāyate | priyaś ca bhoti satvānāṃ yatra yatra + upapadyate ||
bhagavān āha | sarva-satva-pramokṣāya cittaṃ bodhāya nāmayet | eṣa saṃgraha dharmāṇāṃ bhavate tena ca priyaḥ ||
iti | tathā + ārya-gaṇḍa-vyūha-sūtre * api varṇitaṃ | bodhi-cittaṃ hi kula-putra vīja-bhūtaṃ sarva-buddha-dharmāṇāṃ | kṣetra-bhūtaṃ sarva-jagac-chukla-dharma-virohaṇatayā | dharaṇi-bhūtaṃ sarva-loka-pratiśaraṇatayā yāvat pitṛ-bhūtaṃ sarva-bodhi-satva-ārakṣaṇatayā ||
peyālaṃ ||
vaiśravaṇa-bhūtaṃ sarva-dāridrya-saṃchedanatayā | cintā-maṇi-rāja-bhūtaṃ sarva-artha-saṃsādhanatayā | bhadra-ghaṭa-bhūtaṃ sarva-abhiprāya-paripūraṇatayā | śakti-bhūtaṃ kleśa-śatru-vijayāya | dharma-bhūtaṃ yoniśo manas-kāra-saṃchedanatayā | khaḍga-bhūtaṃ kleśa-śiraḥ-prapātanatayā | kuṭhāra-bhūtaṃ duṣkha-vṛkṣa-saṃchedanatayā | praharaṇa-bhūtaṃ sarva-upadrava-paritrāṇatayā | vaḍisa-bhūtaṃ saṃsāra-jala-cara-abhyuddharaṇatayā | vāta-maṇḍalī-bhūtaṃ sarva-āvaraṇa-nivaraṇa-tṛna-vikiraṇatayā | uddāna-bhūtaṃ sarva-bodhi-satva-caryā-praṇidhāna-saṃgrahaṇatayā | caitya-bhūtaṃ sa-deva-mānuṣa-asurasya lokasya | iti hi kula-putra bodhi-cittam ebhiś ca + anyaiś ca + a-pramāṇair guṇa-viśeṣaiḥ samanvāgatam iti ||
kathaṃ punar jñāyate | pṛthag-janasya + api bodhi-cittam utpadyate | na vāṅ-mātram etad iti | an-eka-sūtra-anta-darśanāt ||
yathā tāvad ārya-vimalakīrtti-nirdeśe nirdiṣṭaṃ | sumeru-samāṃ sat-kāya-dṛṣṭim utpādya bodhi-cittam utpadyate | tataś ca buddha-dharmā virohanti + iti ||
ratna-karaṇḍa-sūtrāc ca pṛthag-jano * api bodhi-satva iti jñāyate ||
yathā + uktaṃ | tad yathā + api nāma mañjuśrīḥ aṇḍa-koṣa-prakṣipto * api kalaviṅka-poto | a-saṃbhinna-aṇḍa a-niśkrāntaḥ koṣāt kalaviṅka-rutam eva muñcati ||
evam eva mañjuśrīḥ a-vidyā-aṇḍa-koṣa-prakṣipto * api bodhi-satvo | a-saṃbhinna-ātma-dṛṣṭir a-niṣkrāntas traidhātukād buddha-rutam eva muñcati | yad idaṃ śūnyatā-nimitta-a-praṇihita-rutam eva ||
sarva-dharma-pravṛtti-nirdeśe * api kathitaṃ | jayamateś ca bodhi-satvasya pṛthivī vidāram adāt | sa kāla-gato mahā-nirayaṃ prāpatad iti | sa hi śūnyatāṃ na + adhimuktavān śūnyatā-vādini ca pratighaṃ kṛtavān ||
niyata-a-niyata-avatāra-mudrā-sūtre * apy ākhyātaṃ ||
katamaḥ paśu-ratha-gatiko bodhi-satvaḥ | tad yathā | kaś-cit puruṣaḥ pañca-buddha-kṣetra-parama-aṇu-rajaḥ-samān loka-dhātūn abhikramitu-kāmaḥ syāt | sa paśu-ratham abhiruhya mārgaṃ pratipadyate sa cireṇa dīrgheṇa + adhvanā yojana-śataṃ gacchet | sa tatra mahatyā vāta-maṇḍalyā paścāt khalu punar aśītiṃ yojana-sahasrāṇi pratyākṛṣya pratyudāvartya + iti | tat kiṃ śaknuyāt sa puruṣas tān loka-dhātūn paśu-rathena + atikramitum | yāvad an-abhilāpya-an-abhilāpyair api kalpair ekam api loka-dhātum atikramitum | āha | na + u hi + idaṃ bhagavan | bhagavān āha | evam eva mañjuśrīḥ yaḥ kaś-cid bodhi-cittam utpādya mahā-yānaṃ | na dhārayati | na paṭhati | śrāvaka-yānīyān sevate | taiś ca sārddhaṃ saṃstavaṃ karoti | śrāvaka-yānaṃ ca paṭhati sva-adhyāyati mīmāṃsate paribudhyate * arthāṃś ca pāṭhayati yāvad bodhayati | sa tena dhanva-prajño bhavati so * an-uttara-jñāna-mārgāt pratyākṛṣyate pratyudāvarttyate | yad api tasya bodhi-satvasya bodhi-bhāvanā + ataḥ prajñā-indriyaṃ prajñā-cakṣuḥ tad api tasya dhanvī-kriyate pratihanyate | śrayaṃ paśu-ratha-gatiko bodhi-satva iti ||
tad evam eṣā śūnyatā-an-adhimuktir mahā-yāna-an-abhiratiś ca + a-saṃpūrṇa-adhimukti-citta-caryasya + api prāyo na saṃdṛśyate | prāg eva + adhimātra-adhimukti-caryasya bodhi-satvasya | sa hi ratna-meghe | sarva-bāla-carita-vipatti-samatikrāntaḥ paṭhyate a-saṃkhyeya-samādhi-dhāraṇī-vimokṣa-abhijñā-vidyā-vikrīdito | an-anta-dharma-ārāma-rati-nir-āmiṣa-a-para-anta-kalpa-koṭy-an-ābhoga-nir-vikalpa-prīti-vega-āloka-pratilabdhaś ca + a-prameya-kalpa-koṭī-niyuta-śata-sahasra-parama-mahā-yāna-prasthāna-vicitra-bhāvanā-saṃpūrṇa para-artha-pratipatti-niryāṇa puṇya-jñāna-saṃbhāra-abhinihāra-abhinirvṛttiḥ pūrva-yoga-śata-sahasra-samṛddhaś ca paṭhyate | atha + etan neya-arthaṃ | kasmād anye bodhi-citta-utpādakā asyāṃ bhūmau na + iṣyante | na ca + atra + icchayā kiñ-cid viśeṣa-cihnaṃ nīta-arthaṃ karttuṃ labhyate | adhimātra-adhimukti-caryā + a-dharmatā vacanāc ca gamyate | yathā madhya-mṛdu-prakārā + apy adhimukti-caryā + asty eva + iti ||
asya punas tathā-gata-guhya-sūtrasya ko * abhiprāyo | yad uktaṃ | kasya bhagavan bodhi-citta-utpādaḥ | āha | yasya mahā-rāja + adhyāśayo * a-vikopitaḥ | āha | kasya bhagavann adhyāśayo * a-vikopitaḥ | āha | yasya mahā-rāja mahā-karuṇā-utpādaḥ | āha | kasya bhagavan mahā-karuṇā-utpādaḥ | āha | yasya mahā-rāja sarva-satva-a-parityāgaḥ | āha | kathaṃ bhagavan satvā a-parityaktā bhavanti | āha | yadā mahā-rāja + ātma-saukhyaṃ parityaktaṃ bhavati + iti | bodhi-citta-mātra-a-santuṣṭānāṃ karuṇā-abhilāṣa-saṃjana-artham idam uktaṃ | yathā na te tathā-gata-śāsane pravrajitā yeṣāṃ na + asti tyāga iti | evam iha + anya-bodhi-citta-nindā draṣṭavyā na tu bodhi-cittam anyathā na + utpadyatae eva ||
yathā daśa-dharmaka-sūtre deśitaṃ | iha kula-putra bodhi-satvo gotra-sthaḥ sann an-utpādita-bodhi-cittaḥ tathā-gatena vā tathā-gata-śrāvakeṇa vā saṃcodyamānaḥ saṃvedyamānaḥ samādāpyamāno * an-uttarāyāṃ samyak-sambodhau bodhi-cittam utpādayati + idaṃ prathamaṃ kāraṇaṃ bodhi-citta-utpādāya | saṃbodher vā bodhi-cittasya vā varṇaṃ bhāṣyamāṇaṃ śrutvā + an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau cittam utpādayati + idaṃ dvitīyaṃ kāraṇaṃ | sa satvā ... n-a-śaraṇān a-dvīpān dṛṣṭvā kāruṇya-cittam upasthāpya yāvad an-uttarāyāṃ samyak-sambodhau cittam utpādayati + idaṃ tṛtīyaṃ kāraṇaṃ bodhi-citta-utpādāya | sa tathā-gatasya sarva-ākāra-paripūrṇatāṃ dṛṣṭvā prītim utpādya an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau cittam utpādayati + idaṃ caturthaṃ kāraṇam iti | tac ca bodhi-cittaṃ dvi-vidhaṃ bodhi-praṇidhi-cittaṃ ca bodhi-prasthāna cittaṃ ca | yathā + ārya-gaṇḍa-vyūha-sūtre bhāṣitaṃ | dur-labhāḥ kula-putra te satvāḥ sarva-loke ye * an-uttarasyāṃ samyak-saṃbodhau cittaṃ praṇidadhati | tato * api dur-labhatamās te satvā ye * an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃprasthitā iti | tatra bodhi-praṇidhi-cittaṃ | mayā buddhena bhavitavyam iti cittaṃ praṇidhānād utpannaṃ bhavati | śūraṅgama-sūtre * api | śāṭhya-utpāditasya + api bodhi-cittasya buddhatva-hetutva-abhidhānāt | kaḥ punar vādaḥ kiñ-cid eva kuśalaṃ kṛtvā | yathā + uktaṃ bhadra-kalpika-sūtre | ghoṣadatto nāma tathā-gato yatra nakṣatrarājena tathā-gatena prathamaṃ bodhi-cittam utpāditaṃ tāmbūla-patraṃ dattvā gopālaka-bhūtena | evaṃ vidyutpradīpo nāma tathāgato yatra yaśasā tathāgatena prathamaṃ bodhi-cittam utpāditaṃ daśikāṃ dattvā tantra-vāya-bhūtena | evam anantaprabho nāma tathā-gato yatra + arciṣmatā tathā-gatena prathamaṃ bodhi-cittam utpāditaṃ tṛṇa-pradīpaṃ dattvā nagara-avalambaka-bhūtena | evaṃ dṛḍhavikramo nāma tathā-gato yatra duṣpradharṣeṇa tathā-gatena prathamaṃ bodhicittam utpāditaṃ datta-kāṣṭhaṃ dattvā kāṣṭha-hāraka-bhūtena + ity ādi ||
caryā-a-vikale * api ca bodhi-citte na + avamanyatā karttavyā | tasya + apy an-anta-saṃsāra-sukha-prasavanatvāt | yathā + ārya-maitreya-vimokṣe varṇitaṃ | tad yathā + api nāma kula-putra cittam api vajra-ratnaṃ sarva-prativiśiṣṭaṃ suvarṇa-alaṃ-kāram abhibhavati | vajra-ratna-nāma ca na vijahāti | sarva-dāridryaṃ vinivarttayati | evam eva kula-putra + āśaya-pratipatti-bhinnam api sarva-jñatā-citta-utpāda-vajra-ratnaṃ sarva-śrāvaka-praty-eka-buddha-guṇa-suvarṇa-alaṃ-kāram abhibhavati bodhi-sattva-nāma ca na vijahāti | sarva-saṃsāra-dāridryaṃ vinivarttayati + iti | itaś ca vinā + api caryayā bodhi-cittam upakārakam iti jñātavyaṃ | yena + a-para-rāja-avavādaka-sūtre kathitaṃ | yasmāc ca tvaṃ mahā-rāja bahu-kṛtyo bahu-karaṇīyaḥ | a-sahaḥ sarveṇa sarvaḥ sarvathā sarvaṃ sarvadā dāna-pāramitāyāṃ śikṣituṃ | evaṃ yāvat prajñā-pāramitāyāṃ śikṣituṃ | tasmāt tarhi tvaṃ mahā-rāja evam eva samyak-sambodhi-chandaṃ śraddhāṃ tra ... praṇidhiṃ ca gacchann api tiṣṭhann api niṣaṇṇo * api śayāno * api jāgrad api bhuñjāno * api | pivann api | satata-samitam anusmara | manasi-kuru bhāvaya | sarva-buddha-bodhi-satva-praty-eka-buddha-ārya-śrāvaka-pṛthag-j anānām ātmanaś ca + atīta-an-āgata-pratyutpannāni sarva-kuśala-mūlāny abhisaṃkṣipya tulayitvā piṇḍayitvā + anumodasva + agrayā anumodanayā yāvad ākāśa-samatayā nirvāṇa-samatayā + anumodasva + anumodya ca sarva-buddha-bodhi-satva-praty-eka-buddha-ārya-śrāvakāṇāṃ pūjā-karmaṇe niryātaya | niryātya ca sarva-satva-sādhāraṇāni kuru | tataḥ sarva-satvānāṃ yāvat sarva-jñāta-pratilambhāya sarva-buddha-dharma-paripūraṇāya dine dine traikālyam an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau pariṇāmaya evaṃ khalu tvaṃ mahā-rāja pratipannaḥ san rājyaṃ kārayiṣyasi rājya-kṛtyāni ca na hāyayiṣyasi bodhi-saṃbhārāṃś ca pari-pūrayiṣyasi + iti ||
atra + eva ca + asya vipāka uktaḥ | sa khalu punas tvaṃ mahā-rāja tasya samyak-saṃbodhi-citta-kuśala-mūla-karmaṇo vipākena + an-eka-śata-kṛtvo deveṣu + upapanno * abhūḥ | an-eka-śata-kṛtvo manuṣyeṣu + upapanno * abhūḥ | sarvāsu ca deva-manuṣya-upapattiṣv ādhipatyam eva kārayasi | na ca tāvat tava mahā-rāja tasya samyak-saṃbodhi-cittasya kuśala-karmaṇa ūnatvaṃ vā + a-pūrṇatvaṃ vā prajñāyate | api ca mahā-rāja ekam api samyak-saṃbodhi-cittaṃ sarva-sattva-uttāraṇa-ārambaṇatvāt sarva-satva-āmocana-ārambaṇatvāt sarva-satva-samāśvāsana-ārambaṇatvāt sarva-satva-parinirvāṇa-ārambaṇatvād a-prameya-a-saṃkhyeya-kuśala-upacayam | kaḥ punar vādo ya evaṃ bahulī-karoti + iti ||
etac ca bodhi-cittaṃ rūpa-kāya-darśana-utpannaṃ | tatra pūrva-avadāne paṭhyate | evaṃ tāvat praṇidhi-bodhi-cittaṃ veditavyaṃ | idaṃ tu vaktavyaṃ kim a-bhūmi-praviṣṭhasya + api bodhi-satva-samvara-adhikāro * asti na vā + iti | asti + iti veditavyaṃ ākāśa-garbha-sūtre lābha-sat-kāra-arthaṃ mūla-āpatti-śravaṇāt | daśa-bhūmika-sūtre tu prathamāyāṃ bhūmau darśitaṃ | na ca kañ-cit sat-kārāṃ kasya-cit sakāśāt pratikāṃkṣaty anyatra mayā + eva + eṣāṃ sarva-satvānāṃ sarva-upakaraṇa-bāhulyam upanāmayitavyam iti | tathā ca + āha | pramuditāyāṃ bodhi-satva-bhūmau su-vyavasthito bhavaty a-calana-yoge ... ti | punaś ca + uktaṃ | tathā-gata-vaṃśa-niyato bhavati saṃbodhi-parāyaṇa iti | ākāśa-garbha-sūtre tv āha | śrāvaka-yānam eva + asya na bhavati prāg eva mahā-yānam iti | tathā + ārya-ugra-paripṛcchāyāṃ mātsarya-paryavanaddhasya + api śikṣā-padāni prajñaptāni | pramuditāyāṃ tu paṭhyate | ātma-saṃjñā-apagamāc ca + asya + ātma-sneho na bhavati | kutaḥ | punaḥ sarva-upakaraṇa-sneha iti | tathā mastaka-ādi-dānam apy atra + asya + uktaṃ ||
evam ādi sūtreṣu bhūmi-praviṣṭasya + api śikṣā-prajñaptir dṛśyate | yatra vā + a-sāmānyena bodhi-satvam adhikṛtya + upadeśas tatra + abhyāsa-yogyatayā pratiṣedha-vākyena vā + ādi-karmika-bodhi-satvena na śikṣitavyaṃ bhaved etat | ubhaya-a-saṃbhave tu sarvatra śikṣitavyaṃ | tatra + apy ekasyāṃ śikṣāyāṃ śikṣaṇāyām a-śaktasya + itara-śikṣā-an-abhyāsādana-āpattiḥ ||
ārya-akṣayamati-sūtre * apy evam avocat | dāna-kāle śīla-upasaṃhārasya + apekṣā + iti vistaraḥ | na ca + atra śithilena bhavitavyaṃ na ca śeṣāsu na samudāgacchati | yathā-balaṃ yathā-bhajamānam iti daśa-bhūmika-sūtre vacanāt | ayaṃ ca saṃvaraḥ strīṇām api mṛdu-kleśānāṃ bodhy-abhilāṣa-cittānāṃ labhyate | uktaṃ hi bodhi-satva-prātimokṣe | caturbhiḥ śāriputra dharmaiḥ samanvāgatāḥ bodhi-satvāḥ satya-vādino bhavanti + ity ārabhya + āha | iha śāriputra kula-putro vā kula-duhitā vā + an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau cittam utpādya + ārabdha-vīryo viharati kuśala-dharma-paryeṣaṇāya + ity ārabhya sarva upadeśaḥ ||
saṃvara-grahaṇaṃ ca bodhi-satva-śikṣā-pada-abhyāsa-paramasya sāṃvarikasya + antikāt kartavyaṃ | evaṃ hy asya śikṣā-atikrame tīvram apatrāpyaṃ guru-visaṃvādana-bhayaṃ ca + utpadyate | tatra ca + an-ābhogataḥ prema-gaurava-siddhir ity eṣa sāmānya-saṃvara-dharmaḥ | ata eva bodhi-satvāḥ tathā-gatānāṃ purataḥ śikṣāṇām anyatama-śikṣā-niṣpatti-kāmāḥ samādānaṃ kurvanti | tasya ca kalyāṇa-mitrasya + a-bhāve daśa-dig-avasthita-buddha-bodhi-satva-abhimukhī-bhāva-bhāvanayā saṃvaro grāhyaḥ saṃvaram ātma-balaṃ ca tulayitvā | anyathā tu sarva-buddha-bodhi-satvāḥ sa-devakaś ca loko visaṃvāditaḥ syāt | sad-dharma-smṛty-upasthāna-sūtre hi kiñ-cin mātraṃ cintayitvā + apy a-dadataḥ preta-gatir uktā pratijñātaṃ ca + a-dadato naraka-gatiḥ | kiṃ punar an-uttaram artham a-khilasya jagataḥ pratijñāya + a-saṃpādayataḥ | ata eva + uktaṃ dharma-saṃgīti-sūtre | satya-gurukeṇa kula-putra bodhi-satvena bhavitavyaṃ | satya-saṃgītiḥ kula-putra dharma-saṃgītiḥ | tatra kula-putra katamat satyaṃ yad bodhi-satvo * an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau cittam utpādya tac cittaṃ jīvita-hetor api na parityajati na satveṣu vipratipadyate | idaṃ bodhi-satvasya satyaṃ ||
yat punar bodhi-satvo * an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau cittam utpādya paścāt tac cittaṃ parityajati satveṣu vipratipadyate * ayaṃ bodhi-satvasya pratikṛṣṭo mṛṣā-vāda iti | ārya-sāgaramati-sūtre * api deśitaṃ | syād yathā + api nāma sāgaramate rājā vā rāja-mātro vā sarvaṃ nāgarakaṃ janaṃ śvo bhaktena + upanimantrya + upekṣako bhaven na + anna-pānaṃ samudānayet satyaṃ sarva-jana-kāyaṃ visaṃvādayet | tatra te * anna-pāna-bhojanam a-labhamānā uccagghantaḥ prakrāmeyuḥ | evam eva sāgaramate yo bodhi-satvaḥ sarva-satvān āśvāsya + a-tīrṇa-tāraṇāya + a-mukta-mocanāya + an-āśvasta-āśvāsanāya yāvan na bāhuśrutye * abhiyogaṃ karoti na + api tato * anyeṣu bodhi-pakṣya-kuśala-mūleṣu dharmeṣu | ayaṃ bodhi-satvo visaṃvādayati sa-devakaṃ lokaṃ | evaṃ ca taṃ pūrva-buddha-darśinyo devatā uccagghanti vivādayanti | dur-labhās te yajña-svāmino ye mahā-yajñaṃ pratijñāya + uttārayanti | tasmāt tarhi sāgaramate na sā bodhi-satvena vāg bhāṣitavyā yayā sa-deva-mānuṣa-asuraṃ lokaṃ visaṃvādayet ||
punar a-paraṃ sāgaramate bodhi-satvaḥ kena-cid eva + adhīṣṭo bhavati dharmeṣv artha-karaṇīyeṣu | tatra bodhi-satvena vāg bhāṣitā bhavati yāvad ātma-parityāgo * api bodhi-satvena kartavyo bhavet tatra na punaḥ sa satvo visaṃvādayitavya iti | tasmāt sva-bala-anurūpeṇa + ekam api kuśala-mūlaṃ samādāya rakṣitavyaṃ | yathā + uktam ārya-kṣitigarbha-sūtre | ebhir daśabhiḥ kuśalaiḥ karma-pathair buddhatvaṃ | na punar yo * antaśa ekam api yāvaj-jīvaṃ kuśalaṃ karma-pathaṃ na rakṣati atha ca punar evaṃ vadati | ahaṃ mahā-yāniko * ahaṃ ca + an-uttarāṃ samyak-saṃbodhiṃ paryeṣāmi + iti | sa pudgalaḥ parama-kuhako mahā-mṛṣā-vādikaḥ sarveṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ purato visaṃvādako lokasya + uccheda-vādī sa mūḍhaḥ kālaṃ kurute vinipāta-gāmī bhavati + iti | yāvat kālaṃ ca śaknoti tāvat kālaṃ kuśalaṃ samādāya vartitavyaṃ ||
etac ca bhaiṣajya-guru-vaiḍūrya-prabha-sūtre draṣṭavyaṃ | yas tu mahā-satva evaṃ śrutvā + api bodhi-satva-caryā-duṣ-karatām api prajñayā + avagāhya + utsahatae eva sakala-duṣkhita-jana-paritrāṇa-dhuram avavoḍhuṃ tena vandana-pūjana-pāpa-deśana-puṇya-anumodana-buddha-adhyeṣaṇa-yācana-bodhi-pariṇāmanaṃ kṛtvā kalyāṇa-mitram abhyetya tad-ukta-anuvādena svayaṃ vā vaktavyaṃ | samanvāhara + ācārya + aham evaṃ nāma + ity uktvā | yathā + ārya-mañjuśrī-buddha-kṣetra-guṇa-vyūha-alaṅ-kāra-sūtre bhagavatā mañjuśriyā pūrva-janma-avadāne caryā-upetaṃ bodhi-cittam utpāditaṃ tathā + utpādayitavyaṃ | evaṃ hi tena + uktaṃ ||
yāvatī prathamā koṭiḥ saṃsārasya + anta-varjitā | tāvat satva-hita-arthāya cariṣyāmy a-mitāṃ carim ||
utpādayāma saṃbodhau cittaṃ nāthasya saṃmukham | nimantraye jagat sarvaṃ dāridryān mocitā + asmi tat ||
vyāpāda-khila-cittaṃ vā īrṣyā-mātsaryam eva vā | adya + agre na kariṣyāmi bodhiṃ prāpsyāmi yāvatā | brahma-caryaṃ cariṣyāmi kāmāṃs tyakṣyāmi pāpakān ||
buddhānām anuśikṣiṣye śīla-saṃvara-saṃyame | na + ahaṃ tvarita-rūpeṇa bodhiṃ prāptum iha + utsahe ||
para-anta-koṭiṃ sthāsyāmi satvasya + ekasya kāraṇāt | kṣetraṃ viśodhayiṣyāmi a-prameyam a-cintiyam ||
nāma-dheyaṃ kariṣyāmi daśa dikṣu ca viśrutaṃ | kāya-vāk-karmaṇī ca + ahaṃ śodhayiṣyāmi sarvaśaḥ ||
śodhayiṣye manas-karma karma karttā + asmi na + a-śubham | iti ||
na ca + atra sārvakālikāt saṃvara-grahaṇāj janma-antara-āpatti-śaṅkā kartavyā + atra + eva sūtre * a-kṣobhya-praṇidhāna-anujñānād evaṃ hy uktaṃ | yathā tena + a-kṣobhyeṇa tathā-gatena pūrvaṃ bodhi-satva-bhūtena + evaṃ vāg bhāṣitā | visaṃvāditā me buddhā bhagavanto bhaveyur yadi sarvasyāṃ jātau na pravrajeyam iti | ekā jātiḥ prayatnena saṃśodhyā vibudha-ātmanā | anyās tu jātīr ā-bodheḥ sa + eva saṃśodhayiṣyati + ity ukteḥ ||
evaṃ śāriputra bodhi-satvena a-kṣobhyasya tathā-gatasya anuśikṣitavyaṃ | evaṃ śikṣamāṇaḥ śāriputra bodhi-satvo mahā-satvaḥ sarvasyāṃ jātau pravrajaty utpādād vā tathā-gatānām an-utpādād vā + a-vaśyaṃ gṛha-āvāsān niṣkrāmati | tat kasya hetoḥ | paramo hy ayaṃ śāriputra lābho yad uta gṛha-āvāsān niṣkramaṇam iti | yāvat | bhāryā-putra-duhitṛ-tṛṣṇā ca + asya na bhavati + iti | yathā janma-antareṣv ayaṃ doṣo na bhavati tathā + atra + eva vakṣyamāṇam ity āstāṃ tāvad etat ||
tad evaṃ samātta-saṃvarasya sāmānyam āpatti-lakṣaṇam ucyate | yena + āpatti-lakṣaṇena yuktaṃ vastu svayam apy utprekṣya pariharen na ca + āpatti-pratirūpakeṣv an-āpatti-pratirūpakeṣu ca saṃmuhyeta | bodhi-satvaḥ sarva-satvānāṃ varttamāna-an-āgata-sarva-duṣkha-daurmanasya + upaśamāya varttamāna-an-āgata-sukha-saumanasya + utpādāya ca niḥ-śāṭhyataḥ kāya-vāṅ-manaḥ-parākramaiḥ prayatnaṃ karoti | yadi tu tat-pratyaya-sāmagrīṃ na + anveṣate tad-an-antarāya pratikārāya na ghaṭate alpa-duṣkha-daurmanasyaṃ bahu-duṣkha-daurmanasya-pratikāra-bhūtaṃ na + utpādayati | mahā-artha-siddhy-arthaṃ ca + alpa-artha-hāniṃ na karoti kṣaṇam apy upekṣate | sa-āpattiko bhavati | saṃkṣepato * an-āpattiḥ sva-śakty-a-viśayeṣu kāryeṣu tatra niṣ-phalatayā śikṣyā-prajñapty-a-bhāvāt | prakṛti-sa-avadyatayā tv anyad gṛhyatae eva | yatra sva-śaktya-gocare * api tyāga-sāmarthyād āpattiḥ syāt tan na cintyaṃ | sāmānya-pāpa-deśanā na ... vāt tu tato muktiḥ ||
etat samāsato bodhi-satva-śikṣā-śarīraṃ | vistaratas tv a-pramāṇa-kalpa-a-paryavasāna-nirdeśaṃ | atha-vā saṃkṣepato dve bodhi-satvasya + āpattī | yathā śakti-yukta-a-yuktam a-samīkṣya + ārabhate | nivṛttaḥ samīkṣate sa-āpattiko bhavati | nirūpya yathā-arham atikrāmaty antaśaś caṇḍāla-dāsena + api coditaḥ sa-āpattiko bhavati | kutaḥ ||
etad adhyāśaya-saṃcodana-sūtre vacanāt | api tu maitreya caturbhiḥ kāraṇaiḥ pratibhānaṃ sarva-buddha-bhāṣi ... bhiḥ | iha maitreya pratibhānaṃ satya-upasaṃhitaṃ bhavati | na + a-satya-upasaṃhitaṃ dharma-upasaṃhitaṃ bhavati na a-dharma-upasaṃhitaṃ | kleśa-hāyakaṃ bhavati na kleśa-vivarddhakaṃ | nirvāṇa-guṇa-anuśaṃsa-sandarśakaṃ bhavati na saṃsāra-guṇa-anuśaṃsa-sandarśakaṃ | ebhiś caturbhiḥ peyālaṃ | yasya kasya-cin maitreya ebhiś caturbhiḥ kāraṇaiḥ pratibhānaṃ pratibhāti pratibhāsyati vā | tatra śrāddhaiḥ kula-putraiḥ kula-duhitṛbhir vā buddha-saṃjñā + utpādayitavyā śāstṛ-saṃjñāṃ kṛtvā | sa dharmaḥ śrotavyaḥ | tat kasya hetoḥ | yat kiñ-cin maitreya su-bhāṣitaṃ sarvaṃ tad buddha-bhāṣitaṃ | tatra maitreya ya imāni pratibhānāni pratikṣipen na + etāni buddha-bhāṣitāni + iti | teṣu ca + a-gauravam utpādayet pudgala-vidveṣeṇa tena sarva-buddha-bhāṣitaṃ pratibhānaṃ pratikṣiptaṃ bhavati | dharmaṃ pratikṣipya dharma-vyasana-saṃvartanīyena karmaṇā + apāya-gāmī bhavati ||
yaḥ punar etad abhyāsa-arthaṃ vyutpāditam icchati | tena + atra śikṣā-samuccaye tāvac caryā-mukha-mātra-śikṣaṇa-artham abhiyogaḥ karaṇīyaḥ śikṣā-ārambhasya + eva mahā-phalatvāt | yathā + uktaṃ praśānta-viniścaya-pratihārya-sūtre | yaś ca mañjuśrīr bodhi-satvo gaṅgā-nadī-vālikā-samebhyo buddhebhyaḥ praty-ekaṃ sarvebhyo gaṃgā-nadī-vālikā-samāni buddha-kṣetrāṇi vaśi-rāja-mahā-maṇi-ratna-pratipūrṇāni kṛtvā dahyād evaṃ dadaṅ gaṅgā-nadī-vālikā-samān kalpān dānaṃ dadyād | yo vā + anyo mañjuśrīr bodhisatva imān evaṃ-rūpān dharmān śrutvā eka-antena gatvā cittena + abhinirūpayed imeṣv evaṃ-rūpeṣu dharmeṣu śikṣiṣyāmi + iti | so * a-śikṣito * api mañjuśrīr bodhisatvo * asyāṃ śikṣyāyāṃ chandiko vatataraṃ puṇyaṃ prasavati | na tv eva tad dānam ayaṃ puṇya-kriyā-vastv iti | tasmād evam anuśaṃsa-darśinā bodhi-satvena na kathaṃ-cin nivarttitavyaṃ | yathā + atra + eva + āha | tatra mañjuśrīr ye tri-sāhasra-mahā-sāhasra-loka-dhātu-parama-aṇu-rajaḥ-samāḥ satva-s teṣām eka-ekaḥ satvo rājā bhavej jambū-dvīpa-adhipatis te sarvae evaṃ ghoṣayeyuḥ | yo mahā-yānam udgrahiṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravarttayiṣyati tasya nakha-chedena māsaṃ pañca-palikena divasena + avatārayiṣyāmaḥ taṃ ca + etena + apakrameṇa jīvitād vyaparopayiṣyāma iti | sacen mañjuśrīr bodhi-satva evam ucyamāno na + u trasyati na saṃtrāsam āpsyate * antaśa eka-citta-utpādena + api na bibheti na viṣīdati na vicikitsate | uttari ca sad-dharmma-parigraha-artham abhiyujyate pāṭha-sva-adhyāya-abhimukto viharati | ayaṃ mañjuśrīr bodhi-satvaś citta-śūro dāna-śūraḥ śīla-śūraḥ kṣānti-śūraḥ vīrya-śūraḥ dhyāna-śūraḥ prajñā-śūraḥ samādhi-śūraḥ iti vaktavyaḥ ||
sacen mañjuśrīr bodhi-satvaḥ teṣāṃ vadhaka-puruṣāṇāṃ na kupyati na ruṣyati na khila doṣa-cittam utpādayati | sa mañjuśrīr bodhi-satvo brahma-sama indra-samo * a-kampya iti ||
itaś ca + agrya-kāle śikṣā-ādaro mahā-phala-vipākaḥ | tathā hi candra-pradīpa-sūtre | buddhāna koṭīn a-yutān upasthihe | dattena pānena prasanna-cittaḥ | chatraiḥ patākābhi ca dīpa-mālaiḥ | kalpāna koṭyo yatha gaṅga-vālikāḥ ||
yaś ca + eva sad-dharme pralujyamāne | nirudhyamāne su-gatasya śāsane | rātriṃ divaṃ eka careya śikṣām | idan tataḥ puṇya-viśiṣṭa bhoti ||
tasmāt kartavyo * atra + ādaraḥ ||
uktāni ca sūtra-anteṣu bodhi-satva-śikṣā-padāni | yathā + uktam ārya-ratna-meghe | kathaṃ ca kula-putra bodhi-satvā bodhi-satva-śikṣā-saṃvara-saṃvṛtā bhavanti | iha bodhi-satvaḥ evaṃ vicārayati | na prātimokṣa-saṃvara-mātrakeṇa mayā śakyam an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃboddhuṃ | kiṃ tarhi yāni + imāni tathā-gatena teṣu teṣu sūtra-anteṣu bodhi-satva-samudācārā | bodhi-satva-śikṣā-padāni prajñaptāni teṣu teṣu mayā śikṣitavyam iti vistaraḥ | tasmād asmad-vidhena manda-buddhinā dur-vijñeyo vistara-uktatvād bodhi-satvasya saṃvaraḥ | tataḥ kiṃ yuktaṃ ||
marma-sthānāny ato vidyād yena + an-āpattiko bhavet ||
katamāni ca tāni marma-sthānāni yāni hi sūtra-anteṣu mahā-yāna-abhiratānām arthāya + uktāni | yad uta | ātma-bhāvasya bhogānāṃ try-adhva-vṛtteḥ śubhasya ca | utsargaḥ sarva-satvebhyas tad-rakṣā śuddhi-vardhanam ||
eṣa bodhi-satva-saṃvara-saṃgrahaḥ | yatra bodhi-satvānām abhyāsa-viśrāme * apy āpattayo vyavasthāpyante ||
yathā + uktaṃ bodhi-satva-prātimokṣe | yo bodhi-satvena mārgaḥ parigṛhītaḥ sarva-satvānāṃ kṛtena duṣkham upagāmī | saced bodhi-satvasya taṃ mārgaṃ parigṛhya + avasthitasya + api kalpa-koṭer atyayena + ekaṃ sukha-cittam utpadyeta + antaśo niṣadya cittam api | tatra bodhi-satvena + evaṃ cittam utpādayitavyaṃ sarva-satvānām ātyayikaṃ parigṛhya + etad api me varjayan niṣīdāmi + iti | parigṛhyet tam [doubtful] | api mañjuśrīr āha ||
pañca + imāni deva-putra + ānantaryāṇi yair ānantaryaiḥ samanvāgatā bodhi-satvāḥ kṣipram an-uttarā-samyak-saṃbodhim abhisaṃbudhyate | katamāni pañca | yadā deva-putra bodhi-satvo * adhyāśayaty an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau cittam utpādya na + antarā śravaka-praty-eka-buddha-bhūmau cittam utpādayati + idaṃ deva-putra prathamam ānantaryaṃ | sarvasva-parityāgitāyāṃ cittam utpādya na + antarā mātsarya-cittena sārddhaṃ sa nyasati + idaṃ deva-putra dvitīyam ānantaryam | sarva-satvā mayā trātavyā ity evaṃ cittam utpādya na + antarā sīdati + idaṃ deva-putra tṛtīyam ānantaryam | an-utpanna-a-niruddhān sarva-dharmān avabhotsyae ity evaṃ cittam utpādya na + antarā dṛṣṭi-gateṣu prapatati + idaṃ deva-putra caturtham ānantaryam | eka-kṣaṇa-samāyuktayā prajñayā sarva-dharmān avabhotsyae ity evaṃ cittam utpādya na + antarā tiṣṭhati na viṣṭhīvati a-prāptāyāṃ sarva-jñatāyām idaṃ deva-putra pañcamam ānantaryam iti ||
tasmād evam ātma-bhāva-bhoga-puṇyānām a-viratam utsarga-rakṣā-śuddhi-vṛddhayo yathā-yogaṃ bhāvanīyāḥ ||
tatra tāvad utsarga-arthaṃ parigraha-doṣa-bhāvanā-dvāreṇa vairāgyam utpādayet tyāga-anuśaṃsāṃś ca bhāvayet | yathā tāvac candra-pradīpa-sūtre | adhyavasitā ye bālāḥ kāye * asmin pūtike samyag | jīvite cañcale * a-vaśye māyā-svapna-nibhā-upame ||
ati-raudrāṇi karmāṇi kṛtvā moha-vaśa-anugāḥ | te yānti narakān ghorān mṛtyu-yāna-gata-a-budhā | iti ||
tathā + an-anta-mukha-nirhāra-dhāraṇyām uktaṃ ||
ye ke-cit satvā na bhavanti vigrahāḥ parigrahas tatra nidāna-mūlam | tasmāt tyajed yatra bhavet tṛṣṇā | utsṛṣṭa-tṛṣṇasya hi dhāraṇī bhavet ||
bodhi-satva-prātimokṣe kathitaṃ | punar a-paraṃ śāriputra bodhi-satvaḥ sarva-dharmeṣu parakīya-saṃjñām utpādayati | na kañ-cid bhāvam upādatte | tat kasya hetoḥ | upādānaṃ hi bhayam iti ||
ārya-ugradatta-paripṛcchāyām apy āha | yad dattaṃ tan na bhūyo rakṣitavyaṃ | yad gṛhe tad rakṣitavyaṃ | yad dattaṃ tat tṛṣnā-kṣayāya | yad gṛhe tat tṛṣṇā-varddhanaṃ | yad dattaṃ tad a-parigrahaṃ yad gṛhe tat sa-parigrahaṃ | yad dattaṃ tad a-bhayaṃ yad gṛhe tat sa-bhayam | yad dattaṃ tad bodhi-mārga-upastambhāya | yad gṛhe tan māra-upastambhāya | yad dattaṃ tad a-kṣayam | yad gṛhe tat kṣayi | yad dattaṃ tataḥ sukham yad gṛhe tad-ārabhya duṣkhaṃ | yad dattaṃ tat kleśa-utsargāya | yad gṛhe tat kleśa-varddhanam | yad dattaṃ tan mahā-bhogatāyai | yad gṛhe na tan mahā-bhogatāyai | yad dattaṃ tat sat-puruṣa-karma | yad gṛhe tat kā-puruṣa-karma | yad dattaṃ tat sat-puruṣa-citta-grahaṇāya | yad gṛhe tat kā-puruṣa-citta-grahaṇāya | yad dattaṃ tat sarva-buddha-praśastaṃ | yad gṛhe tad bāla-jana-praśastam ||
yāvat sacet punar asya putre * atiriktataraṃ prema + utpadyate tathā + anyeṣu satveṣu tena tisṛbhiḥ paribhāṣaṇābhiḥ sva-cittaṃ paribhāṣitavyaṃ | katamābhis tisṛbhiḥ | samyak-prayuktasya sama-cittasya bodhi-satvasya bodhir na viṣama-cittasya bodhir na mithyā-prayuktasya | a-nānātva-cāriṇo bodhi-satvasya bodhir na nānātva-cāriṇaḥ | ābhis tisṛbhiḥ paribhāṣaṇābhiḥ sva-cittaṃ paribhāṣya + anyatre * a-mitra-saṃjñā + utpādayitavyā + a-mitraṃ hy etan mama | na maitraṃ | yo * aham asya + arthāya buddha-prajñaptā-śikṣāyā uddhuratād gatvā + asmin putre * atiriktataraṃ prema + utpādayāmi | na tathā + anyeṣu satveṣu | tena tathā tathā cittam utpādayitavyaṃ yathā yathā + asya sarva-satveṣu putra-prema-anugatā maitry utpadyate | ātma-kṣema-anu ... maitry utpadyate | evaṃ ca + anena yoniśaḥ pratyavekṣitavyaṃ | anyata eṣa āgata | anyato * ahaṃ | sarva-satvā api mama putrā abhūvan | ahaṃ ca sarva-satvānāṃ putro * abhūvam | na + iha saṃvidyate kaś-cit kasya-cit ... paro vā | yāvad evaṃ hi gṛha-pate | gṛhiṇā bodhi-satvena na kasmiṃś-cid vastuni mamatvaṃ parigraho vā kartavyaḥ | na + adhyavasānaṃ | na niyatiḥ na tṛṣṇā-anuśayaḥ kartavyaḥ | sacet punar gṛha-pate gṛhiṇaṃ bodhi-satvaṃ yācanaka upasaṃkramya kiñ-cid eva vastu yāceta | saced asya vastv a-parityaktaṃ bhavet | na + evaṃ cittaṃ nidhyāpayitavyaṃ | yady aham etad vastu parityajeyaṃ yadi vā na parityajeyam a-vaśyaṃ mama + etena vastunā vinā-bhāvo bhaviṣyati | a-kāmakena maraṇam upagantavyaṃ bhaviṣyati | etac ca vastu māṃ tyakṣyati ahaṃ ca + enaṃ tyakṣyāmi | etac ca vastu parityajya + ahaṃ ātta-sāraḥ kālaṃ kariṣyāmi etac ca parityaktaṃ na me maraṇa-kāle cittaṃ paryādāya sthāsyati | etac ca me maraṇa-kāle prītiṃ prāmodyam a-vipratisāritāṃ ca janayiṣyati | sacet punar evam api samanvāharan śaknuyāt tad vastu parityaktum | tena sa yācanakaś catasṛbhiḥ saṃjñaptibhiḥ saṃjñapayitavyaḥ | katamābhiś catasṛbhiḥ | dur-balas tāvad asmy a-paripakva-kuśala-mūlaḥ | ādi-karmiko mahā-yāne | na cittasya vaśī parityāgāya | sa-upādāna-dṛṣṭiko * asmi | ahaṃ-kāra-mama-kāra-sthitaḥ | kṣamasva sat-puruṣa | mā paritāpsīs tathā + ahaṃ kariṣyāmi tathā pratipatsye | tathā vīryam ārapsye | yathā + enaṃ ca tava + abhiprāyaṃ paripūrayiṣyāmi sarva-satvānāṃ ca + iti | evaṃ khalu gṛha-pate | tena yācanakaḥ saṃjñapayitavyaḥ | etac ca saṃjñapanam upari doṣa-parihārāya + uktaṃ | mā bhūd bodhi-satvasya tatra a-prasādo bodhi-satve vā yācanakasya + iti | na tu mātsaryam evaṃ an-avadyaṃ bhavati kutsitaṃ ca + idaṃ bhagavatā bodhi-satvānāṃ ||
yathā + āha bodhi-satva-prātimokṣe | catvāra ime śāriputra dharmā bodhi-satvānāṃ na saṃvidyante | katame catvāraḥ | śāṭhyaṃ bodhi-satvānāṃ na saṃvidyate | mātsaryaṃ bodhi-satvānāṃ na saṃvidyate | īrṣyā-paiśunyaṃ bodhi-satvānāṃ na saṃvidyate | na + ahaṃ śakto * an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃboddhum iti | līnaṃ cittaṃ bodhi-satvānāṃ na saṃvidyate | yasya + ime śāriputra catvāro dharmāḥ saṃvidyante sa paṇḍita.ir jñātavyaḥ | kuhako vata + ayaṃ | lapako vata + ayaṃ | naṣṭa-dharmo vata + ayaṃ | saṃkleśa-dharmo vata + ayaṃ loka-āmiṣa-guruko vata + ayaṃ bhakta-coḍaka-paramo vata + ayam iti | tathā citta-śūrāḥ khalu punaḥ śāriputra bodhi-satvā bhavanti | yāvat sva-hasta-parityāgī bhavati pāda-parityāgī | nāsā-parityāgī | śīrṣa-parityāgī | aṅga-praty-aṅga-parityāgī | putra-parityāgī | duhitṛ-parityāgī | bhāryā-parityāgī | rati-parityāgī | parivāra-parityāgī | citta-parityāgī | sukha-parityāgī | gṛha-parityāgī | vastu-parityāgī | deśa-parityāgī ratna-parityāgī | sarvasva-parityāgī + iti ||
evaṃ nārāyaṇa-paripṛcchāyām apy uktaṃ | na tad vastu + upādātavyaṃ yasmin vastuni na + asya tyāga-cittam utpadyate | na tyāga-buddhiḥ krameta | na sa parigrahaḥ parigrahītavyo yasmin parigrahe na + utsarjana-cittam utpādayen na sa parivāra upādātavyo yasmin yācanakair yācyamānasya parigraha-buddhir utpadyate | na tad rājyam upādātavyaṃ na te bhogā na tad ratnam upādātavyaṃ yāvan na tat kiñ-cid vastu + upādātavyaṃ | yasmin vastuni bodhi-satvasya + a-parityāga-buddhir utpadyate ||
api tu khalu punaḥ kula-putra bodhi-satvena mahā-satvena + evaṃ cittam utpādayitavyaṃ | ayaṃ mama + ātma-bhāvaḥ sarva-satvebhyaḥ parityaktaḥ utsṛṣṭaḥ | prāg eva bāhyāni vastūni yasya yasya satvasya yena yena yad yat kāryaṃ bhaviṣyati tasmai tasmai tad dāsyāmi sat-saṃvidyamānaṃ hastaṃ hasta-arthikebhyo dāsyāmi pādaṃ pāda-arthikebhyo netraṃ netra-arthikebhyo dāsyāmi | māṃsaṃ māṃsa-arthikebhyaḥ śoṇitaṃ śoṇita-arthikebhyo majjānaṃ majjā-arthikebhyo * aṅga-praty-aṅgāny aṅga-praty-aṅga-arthikebhyaḥ śiraḥ śiro-rthikebhyaḥ parityakṣyāmi | kaḥ punar vādo bāhyeṣu vastuṣu yad uta dhana-dhānya-jāta-rūpa-rajata-ratna-ābharaṇa-haya-gaja-ratha-vāhana-grāma-nagara-nigama-jana-pada-rāṣṭra-rāja-dhānī-pattana-dāsī-dāsa-karma-kara-pauruṣeya-putra-duhitṛ-parivāreṣu | api tu khalu punar yasya yasya yena yena yad yat kāryaṃ bhaviṣyati tasmai tasmai satvāya tat tad deyaṃ saṃvidyamānaṃ dāsyāmi | a-śocann a-vipratisārī a-vipāka-pratikāṅkṣī parityakṣyāmi | an-apekṣo dāsyāmi satva-anugrahāya satva-kāruṇyena satva-anukampayā teṣām eva satvānāṃ saṃgrahāya | yathā me * amī satvāḥ saṃgṛhītā bodhi-prāptasya dharma-jānakāḥ syur iti | peyālaṃ ||
tad yathā + api nāma kula-putra bhaiṣajya-vṛkṣasya mūlato vā hriyamāṇasya gaṇḍataḥ śākhātaḥ tvaktaḥ patrato vā hriyamāṇasya puṣpataḥ phalataḥ sārato vā hriyamāṇasya na + evaṃ bhavati vikalpo | mūlato me hriyate yāvat sārato me hriyatae iti ||
api tu khalu punar a-vikalpa eva hīna-madhya-utkṛṣṭānāṃ satvānāṃ vyādhīn apanayati | evam eva kula-putra bodhi-satvena mahā-satvena + asmiṃś cāturmahābhautike ātma-bhāve bhaiṣajya-saṃjñā + utpādayitavyā yeṣāṃ yeṣāṃ satvānāṃ yena yena + arthaḥ tat tad eva me harantu hastaṃ hasta-arthinaḥ pādaṃ pāda-arthina iti pūrva-vat ||
ārya-akṣayamati-sūtre * api deśitaṃ | ayam eva mayā kāyaḥ sarva-satvānāṃ kiṃ-karaṇīyeṣu kṣapayitavyaḥ | tad yathā + api nāma + imāni bāhyāni catvāri mahā-bhūtāni pṛthivī-dhātur ab-dhātus tejo-dhātur vāyu-dhātuś ca nānā-sukhair nānā-paryāyair nānā-ārambaṇair nānā-upakaraṇair nānā-paribhogaiḥ satvānāṃ nānā-upabhogaṃ gacchanti | evam eva + aham imaṃ kāyaṃ catur-mahā-bhūta-samucchrayaṃ nānā-sukhair nānā-paryāyair nānā-ārambaṇair nānā-upakaraṇair nānā-paribhogair vistareṇa sarva-satvānām upabhogyaṃ kariṣyāmi + iti | sa imam artha-vaśaṃ saṃpaśyan kāya-duṣkhatāṃ ca pratyavekṣate kāya-duṣkhatayā ca na parikhidyate satva-avekṣayā + iti ||
ārya-vajra-dhvaja-sūtre * apy āha ||
iti hi bodhi-satva ātmānaṃ sarva-satveṣu niryātayan sarva-kuśala-mūla-upakāritvena sarva-satvānāṃ kuśala-mūlaiḥ samanvāharan pradīpa-samam ātmānaṃ sarva-satveṣu + upanayan sukha-samam ātmānaṃ sarva-satveṣv adhitiṣṭhan | dharma-kukṣi-samam ātmānaṃ sarva-jagati saṃdhārayan āloka-samam ātmānaṃ sarva-satveṣv anugacchan jagat-pratiṣṭhāpana-samam ātmānaṃ saṃpaśyan | kuśala-mūla-pratyaya-bhūtam ātmānaṃ sarva-jagaty anugacchan | mitra-samam ātmānaṃ sarva-satveṣu niyojayamāno * an-uttara-sukha-mārga-samam ātmānaṃ sarva-satveṣu saṃdarśayamānaḥ an-uttara-sukha-upadhāna-samam ātmānaṃ sarva-satveṣu pariśodhamānaḥ sūrya-samam ātmānaṃ sarva-jagati samī-kurvāṇaḥ | evaṃ-dharma-upetam ātmānaṃ sarva-satveṣu prayacchan | yathā-kāma-karaṇīya-vaśyam ātmānaṃ sarva-loke saṃpaśyann agra-caityā bhaviṣyāmaḥ ... sarva-jagat-sthity-ātmānaṃ saṃpaśyan | sama-cittatāṃ sarva-jagati niṣpādayan | sarva-upakaraṇa-tīrtham ātmānaṃ saṃpaśyan | sarva-loka-sukha-dātāram ātmānaṃ pratyavekṣamāṇaḥ | sarva-jagato dāna-patim ātmānam adhimucyamānaḥ sarva-loka-jñāna-samam ātmānaṃ kurvāṇaḥ bodhi-satva-caryā-prayuktam ātmānaṃ saṃjanayamānaḥ | yathā-vādi-tathā-kāritvena + ātmānaṃ niyojayamānaḥ | sarva-jñatā-sannāha-sannadham ātmānaṃ pratyavekṣamāṇaḥ | pūrva-nimantritaṃ cittam anupālayamānaḥ | pratipattau ca + ātmānaṃ sthāpayamāno bodhi-satva-tyāga-cittatāṃ manasi kurvāṇa udyāna-bhūtam ātmānaṃ sarva-satveṣu saṃpaśyan | dharma-rati-bhūtam ātmānaṃ sarva-lokeṣv ādarśayamānaḥ saumanasya-dātāram ātmānaṃ sarva-satvānām adhitiṣṭhan | an-anta-prīti-saṃjananam ātmānaṃ sarva-jagato niryātayamānaḥ sarva-śukla-dharmāya dvāra-bhūtam ātmānaṃ sarva-loke saṃdhārayamānaḥ | buddha-bodhi-dātāram ātmānaṃ sarva-satvānāṃ praṇidadhat | pitṛ-samam ātmānaṃ sarva-prajāyāṃ niyojayamānaḥ | sarva-upakaraṇa-a-vaikalya-adhikaraṇam ātmānaṃ sarva-satva-dhātau pratiṣṭhāpayamānaḥ ||
iti hi bodhi-satva ātmānam upasthāyakatvāya dadānaḥ yācanakeṣu nīca-manasi-kāra-citto bhūmya-āstaraṇa-adhiṣṭhāna-cetā dharaṇi-sama-sarva-duṣkha-sahana-manasi-kāra-pravṛttaḥ sarva-satva-upasthāna-a-klānta-mānasa-prayukto bāla-jana-duṣ-kṛta-sthiraḥ sthāvara-adhivāsana-jātyaḥ asthitaḥ kuśala-mūla-abhiyuktaḥ a-prayukta-sarva-loka-dhātu-upasthānaḥ karṇo nāsā saṃparityajan yācanakebhya upasaṃkrāntebhyo bodhi-satva-caryā-upātta-tathā-gata-kula-kulīna-saṃbhūta-cittaḥ sarva-bodhi-satva-anusmaraṇa-vihāra-prasṛto * a-sārāt sarva-trailokyāt sa ... tyavekṣamāṇaḥ sva-śarīra-an-adhyavasita-santānaḥ a-niketa-sarva-buddha-dharma-anusmṛti-vihāry a-sārāc * charīrāt sāra-ādāna-abhiprāya iti hi bodhi-satvo jihvāṃ yācitaḥ samāno ma ... vātā premaṇīyayā maitryā-upacāra-vitatayā bhadre siṃha-āsane rāja-arhe niṣādya taṃ yācanakam abhibhāṣate dṛṣṭaḥ | a-riṣṭa-citto bhūtvā + a-kṣata-citto * an-upahata-citto mahā-ātman salā ... citto buddha-vaṃśa-saṃbhūta-citto * a-lulita-santāna-citto mahā-sthāma-bala-ādhāno * an-adhyavasita-śarīra-citto * an-abhiniviṣṭa-vacana-citto jānu-maṇḍala-praṣṭhita-kāyo bhūtvā svakān mukhāj jihvā ... yācanakasya sarva-śarīram a-dhīnaṃ kṛtvā vācaṃ pramuñcan snigdhāṃ mṛdvīṃ premaṇīyāṃ maitryā-upacārāṃ | gṛhāṇa tvaṃ mama jihvāṃ yathā kāma-karaṇīyāṃ kuru | tathā kuru yathā tvaṃ prīto bhavasi prīta-mānasa ātmanā pramudito hṛṣṭaḥ prīti-saumanasya-jāta iti sa śiraḥ parityajan sarva-dharma-agra-śiraḥ parama-jñānam avataran sarva-satva-paritrāṇa-śiro-bodhi ... gacchan sarva-jagad-agrya-śiraḥ an-upama-jñānam abhilaṣan sarva-dik-chiraḥ prāptuṃ jñāna-rājam adhimucyamāno * an-uttara-sarva-dharma-aiśvarya-śīrṣatāṃ paripūrayitu-kāmo * an-anta-yācanaka-prīti-parisphuṭa-cetā | iti hi bodhi-satvo hasta-pādān parityajan yācanakebhyaḥ śraddhā-hasta-prayuktena + anugraha-cāritreṇa bodhi-satva-siṃha-vikrama-tyāga-pratata-pāṇinā vyavasarga-abhiratena hasta-pāda-parityāgena mahā-pratiṣṭhāna-krama-tala-vyatihāreṇa bodhi-satva-caryā-adhyavasāyena vedanā-an-upahatatayā dāna-prasāda-śaktyā vi-mala-citta-utpāda-saṃvaro niṣ-paryavasthāna-jñāna-dharma-śarīra-a-chinna-a-bhinna-a-lupta-kāya-saṃjñaḥ a-nīca-cittaḥ sarva-māra-karma-a-kalyāṇa-mitra-upastabdha-vṛṃhita-cetāḥ sarva-bodhi-satva-saṃvarṇita-eka-tyāga-niryāṇa iti hi bodhi-satvaḥ sva-śarīram ākṣipya rudhiram anuprayacchan yācanakebhyaḥ praharṣita-bodhi-citto | bodhi-satva-caryā-abhilaṣita-citto * a-paryātta-vedita-cittaḥ sarva-yācanaka-abhilaṣita-cittaḥ sarva-pratigrāhaka-a-vidviṣṭa-cittaḥ sarva-bodhi-satva-tyāga-pratipat-pratipanno * a-nivarttyayā prīti-prasrabdhyā sva-śarīra-an-apekṣa-cittaḥ sva-śarīrād rudhiram anuprayacchan jñāna-āyatana-mahā-yāna-prasṛta-cetā mahā-yāna-a-vinaṣṭa-manā iṣṭa-manās tuṣṭa-manāḥ prīta-manāḥ mudita-manā maitry--manāḥ sukha-manāḥ prasanna-manāḥ pramudita-prīti-saumanasya-jāto majjā-māṃsaṃ sva-śarīrāt parityajan yācanakebhyaḥ kalyāṇa-tyāgayā | yācaka-abhilaṣitayā vācā tān yācakān abhilapan | gṛhṇantu bhavanto mama śarīrān majjā-māṃsaṃ yathā kāma-karuṇāyā tulya-prīti-vivarddhanena tyāga-cittena | bodhi-satva-vijña-gaṇa-niṣevitena mahā-kuśala-mūlena loka-mala-apakarṣitena pravareṇa + adhyāśayena | sarva-bodhi-satva-samatā-upāttair mahā-dāna-ārambhair manasā + ākāṅkṣitaiḥ sarva-yācakair an-anutāpya-cittair dāna-vastubhiḥ a-pratyavekṣitena karma-vipāka-pratyayena sarva-loka-dhātv-a-vimukhayā sarva-buddha-kṣetra-alaṃ-kāra-vyūha-pūjayā sarva-jagad-abhimukhayā karuṇā-paritrāṇatayā | sarva-buddha-bodhy-abhimukhayā | daśa-bala ... cāraṇayā + atīta-an-āgata-pratyutpanna-sarva-bodhi-satva-abhimukhayā eka-kuśala-mūla-paricaryayā sarva-vaiśāradya-abhimukhena + ārṣabha-siṃha-nāda-nadanena try-adhva-abhimukhena | sarva-adhva-samatā-jñānena ... loka-abhimukhena + a-para-anta-koṭī-gata-kalpa-vyavasāyena bodhi-satva-praṇidhānena + a-paritrasyana-abhimukhena + a-kheda-citta-utpādena bodhi-satvaḥ sva-hṛdayaṃ parityajan yācanakebhyo dāna-vaśa-śikṣita-cittaḥ pāramitā-niṣpādana-cittaḥ sarva-bodhi-satva-dāna-an-uddhata-su-pratiṣṭhita-cittaḥ | adhiṣṭhāna-sarva-yācanaka-pratimānana-cittaḥ | adhyāśayaṃ pariśodhayamānaḥ | sarva-jagat-paripācana-nidānaṃ mahā-praṇidhānaṃ pratipadyamāno bodhi-satva-caryāyāṃ saṃvasamānaḥ sarva-jñatā-saṃbhāraṃ saṃbharamāṇaḥ praṇidhim a-riñcan so * atra yakṛt-bukkā-phupphuṣaṃ yācakebhyaḥ parityajan yācanaka-abhiprasannayā dṛṣṭyā prasanna-prīty-ākārair netrair bodhi-satva-niryātena premṇā + a-vyutthita-manasi-kāreṇa tyāgena + a-sārāt kāyāt su-pratyavekṣitena sāra-ādāna-cittena śmaśāna-paryantena kāya-anusmṛti-manasi-kāreṇa vṛka-śṛgāla-śva-bhakṣyaṃ śarīraṃ pratyavekṣamāṇaḥ para-bhakti-manasi-kṛtayā | śarīra-a-nityatayā + apaviddha-śarīreṇa para-bhakta-cetanena evaṃ dharma-manasi-kāra-prayukto bodhi-satvas tān yācanakān a-nimiṣaṃ prekṣamāṇa evaṃ cittam utpādayati | yadi ca + aham etad-yācanakasya etac-charīrād antraṃ yakṛt-bukkā-phuṣphuṣaṃ dadyāṃ | yadi vā na dadyāṃ | āyuḥ-kṣaya-paryante na + eṣo nityaḥ śmaśāna-paryavasāna iti | sa evaṃ manasi-kāra-saṃtoṣitena santānena + evaṃ dharma-jñānena + āśayena kalyāṇa-mitra-saṃjñā-adhiṣṭhitena yācanaka-darśanena + a-sārāt kāyāt sāram ādātu-kāmo dharma-kāmatayā sva-māṃsān nakhaṃ parityajann eva tat-kuśala-mūlaṃ pariṇāmayati + ity ātma-bhāva-utsargaṃ kṛtvā ||
bhoga-puṇya-utsargo * apy atra + eva + ukteḥ | iti hi bodhi-satvo nānā-dakṣiṇīya-pratigrāhakeṣv anya-anya-pudgala-dig-āgateṣv a-prameya-kṛpaṇa-vanīpakeṣu bodhi-satva-śrava-āgateṣu bodhi-satva-śabdaṃ śrutvā + āgateṣu bodhi-satva-pratyaya-avakāśa-gateṣu bodhi-satva-dāna-pūrvaṃ praṇidhāna-śruteṣu | bodhi-satva-praṇidhāna-citta-nimantriteṣu | sarva-tyāga-manasa-abhilaṣiteṣu tṛpta-yācanaka-pratimānanā-cetana āgata-yācanaka-kṣamā-paṇa-cetano | mayā + eva tatra diśaṃ gatvā yūyaṃ pratimānayitavyā abhaviṣyata yena yuṣmākam āgamana-klamo na syāt | evaṃ samṛddha-praṇipātena kṣamayati sarva-yācanakān kṣamayitvā snāpayitvā viśrāmita-śarīrān kṛtvā tebhyo yad-ṛcchayā + upakaraṇaṃ pratipādayati | yad idaṃ maṇi-rathān jambu-dvīpa-kalyāṇa-kanyā-ratna-paripūrṇān yad idaṃ suvarṇa-rathān jana-pada-viśuddha-kanyā-ratna-paripūrṇān | yad idaṃ vaiḍūrya-rathān vā + anukula-gīta-vādya-saṃpravādita-paripūrṇān | evaṃ sphaṭika-rathān su-mukha-su-veśa-dhāri-sv-alaṃ-kṛta-rūpān a-pratikūla-darśana-catura-kanyā-ratna-paripūrṇān iti | tathā + atra + eva deśitaṃ maṇi-rathān vā dadānaḥ sarva-ratna-jāla-saṃchannān ājāneya-hasty-upetān | sa-vāhanān | candana-rathān dadāno ratna-cakra-rathya-prayuktān ratna-siṃha-āsana-pratiṣṭhitān yāvan nānā-ratna-chatra-saṃchanna-vyūhān ratna-vitāna-vitata-saṃchannān dhvaja-patāka-alaṃ-kṛta-catur-dikkān nānā-gandha-vidhūpita ... sāra-gandha-anulepa-anuliptān | sarva-puṣpa-vyūha-avakīrṇān kanyā-śata-sahasra-ratna-sūtra-prakarṣitān a-bhrānta-gamanān abhra-anta-sama-vāhana-prayuktān | yāvad a-pratikūla-mano-jña-pravāta-gandhān su-duhitṛ-putra-vacana-upacāra-prayuktān | vividha-gandha-cūrṇa-sambhṛta-kṛta-upacārān iti ||
punar atra + eva + āha | ātmānaṃ ca sarva-satvānāṃ niryātayann upasthānaṃ vā sarva-buddhānām upādadāno rājyaṃ vā parityajan paṭa-bhedakaṃ vā nagara-rāja-dhānīṃ sarva-alaṃ-kāra-bhūṣitāṃ yathā-arhaṃ vā yācanakeṣu sarva-parivāraṃ parityajan putra-duhitṛ-bhāryāṃ vā dadāno yācanakebhyaḥ sarva-gṛhaṃ vā + apasṛjan | yāvat sarva-upabhoga-paribhogān vā dadānaḥ | evaṃ pāna-dānaṃ rasa-dānam api bodhi-satvo dadāno vividhān kalyāṇān udārān viśuddhān a-vikalāṃs tiktāṃl lavaṇān kaṭakān kaṣāyān nānā-rasa-agra-upetān su-snigdhān vividha-rasa-vidhinā + upetān dhātu-kṣobhaṇa-samatā-sthāpanān citta-śarīra-bala-upastambhanān prīti-prasāda-prāmodya-kalpatā-jananān | yāvat sarva-para-upakrama-pratiṣedhakān sarva-vyādhi-samana-ārogya-saṃjananān | evaṃ vastra-dānaṃ puṣpa-dānaṃ gandha-dānaṃ vilepana-dānaṃ mālya-dānaṃ | śayana-dānam āvāsa-dānam apāśraya-dānaṃ pradīpa-dānaṃ ca | glāna-pratyaya-bhaiṣajya-pariṣkārān bodhi-satvo * anuprayacchan yāvan nānā-bhājanāni vividha-saṃbhārāṇy an-eka-kāṃsya-pātrīr a-prameya-saṃbhāra-upacitā hiraṇya-suvarṇa-rūpya-cūrṇa-paripūrṇās tāni buddhebhyo bhagavadbhyo dadāno * a-cintya-dakṣiṇīya-adhimukta-cetā bodhi-satva-ratnebhyo vā dadānaḥ | kalyāṇa-mitra-su-dur-labha-citta-utpādena ārya-saṃghāya vā dadānaḥ | buddha-śāsana-upastambhāya pudgalāya vā dadānaḥ | śrāvaka-praty-eka-buddhebhyo vā + ārya-guṇa-su-prasanna-cittatayā mātā-pitṛbhyāṃ dadāno | guru-śuśrūṣa-upasthāna-cittatayā ācārya-guru-dakṣiṇīyebhyo vā dadānas tatra tatra guru-saṃbhāra-avavāda-śikṣaṇa-prayuktaḥ | aśana-vasanaṃ vā kṛpaṇa-vanīpaka-yācanakebhyo dadānaḥ | sarva-satva-a-pratihata-cakṣur maitrī-paribhāvita-cittatayā | peyālaṃ ||
iti hi bodhi-satvo hasty-ājāneyān dadānaḥ sapta-aṅga-su-pratiṣṭhitān | ṣaṣṭi-hāyanān ṣaḍ-gantra-upetān padma-varṇān mukha-viśuddhān suvarṇa-alaṃ-kārān hema-jāla-praticchanna-śarīrān nānā-ratna-vicitra-alaṃ-kāra-jāla-śuṇḍa-prakṣipta-vyūhān suvarṇa-kalyāṇān kalyāṇa-cāru-darśanān | a-klānta-yojana-sahasra-gamana-upacārān aśva-ājāneyān vā dadānaḥ | sukha-vāhana-sukha-śarīra-upetān anujava-saṃpannāṃś catur-dig-gamana-āhāra-java-upetān āroha-saṃpannān divya-kalyāṇa-cāru-sadṛśa-sarva-vibhūṣaṇa-upetān | sa tān dadānaḥ parityajan gauraveṇa guru-janebhyaḥ kalyāṇa-mitra-mātā-pitṛbhyaḥ kṛpaṇa-vanīpaka-yācanakebhyaḥ sarva-jagat-pratigrāhakabhyo mukta-cittayā dadāno | na + āgṛhīta-cittatayā + avasṛjan mahā-karuṇā-parisphuṭena santānena mahā-tyāga-parimāṇa-bodhi-satva-guneṣu pratipadyamāno * abhijāta-bodhi-satva-adhyāśayān pariśodhayamāno yāvad iti hi bodhi-satva āsana-dānaṃ dadānaḥ parityajan rāja-bhadra-āsanāni vaiḍūrya-pādakāni siṃha-pratiṣṭhitāni suvarṇa-sūtra-ratna-jāla-vitānāny an-eka-cīvara-sparśa-upeta-prajñaptāni sarva-sāra-gandha-vāsita-upacārāṇi vicitra-maṇi-rāja-samucchrita-dhvajāny an-eka-ratna-koṭī-niyuta-śata-sahasra-alaṃ-kāra-vyūhāni hema-jāla-vitāna-vitatāni suvarṇa-kiṅkiṇī-jāla-saṃghaṭita-mano-jña-nāda-nirghoṣa-śabdāni mahāntya-āsanāny abhyudgato dviddha-cakṣur-daśanāny eka-chatra-mahā-pṛthivy--anuśāsana-niṣadana-abhiṣiktāni | sarva-rājya-aiśvarya-adhipateya-niyata-niṣadya-a-pratihata-cakra-śāsana-anuśāsana-sarva-rāja-adhipateye pravarttate | evaṃ yāvad iti hi bodhi-satvaś chatrāṇi dadānaḥ parityajan mahā-ratna-vyūha-pratimaṇḍitāni ratna-daṇḍāni kiṅkiṇī-jāla-saṃchannāni | ratna-sūtra-karṇa-kaṇṭha-āvalī-vināmita-vaiḍūrya-maṇi-hāra-abhipralambitāni nandī-ghoṣa-mano-jña-śabda-upacārāṇi hema-jāla-abhyantara-viśuddha-chadanāni ratna-śalāka-alaṃ-kāra-śata-sahasra-vitatāni ratna-koṣa-sandhāritāny a-guru-candanāny eka-sāra-vara-gandha-koṭī-niyuta-śata-sahasra-vidhūpita-vāsita-upacārāṇi jāmbu-nada-prabhāsvara-śuddhāni | tādṛśānāṃ chatrāṇām an-eka-koṭī-niyuta-śata-sahasra-alaṃ-kārāṇāṃ tad-atiriktāni ca + a-saṃkhyeya-koṭī-niyuta-śata-sahasra-alaṃ-kārāṇy an-apekṣa-citto dadānaḥ parityajann avasṛjann anuprayacchan saṃmukhī-bhūtebhyo vā satva-sārebhyo nirvṛtānāṃ vā tathā-gatānāṃ caitya-alaṃ-kārāya | dharma-paryeṣṭaye bodhi-satva-kalyāṇa-mitrebhyo vā + abhijāta-bodhi-satva-dharma-bhāṇakebhyo vā mātā-pitṛbhyāṃ vā saṃgha-ratne vā sarva-buddha-śāsane vā yāvat sarva-pratigrāhakebhyaḥ sa evaṃ tat-kuśala-mūlaṃ pariṇāmayati ||
yathā tāvat prathamāyām eva pariṇāmanāyāṃ sarva-kuśala-mūla-prastāveṣu + upadiṣṭaṃ | evaṃ praṇidhānam utpādayati | katham etāni kuśala-mūlāni sarva-jagad-upajīvyāny upakāri-bhūtāni bhaveyur viśuddha-dharma-paryavasānāni yena sarva-satvānām etaiḥ kuśala-mūlair naraka-apāya-pratiprasrabdhir bhavati | tairyagyonika-yāmalaukikād duṣkha-skandhān nivarttayeyuḥ | sa tāni kuśala-mūlāni pariṇāmayann evaṃ tat-kuśala-mūlaṃ pariṇāmayati | anena + ahaṃ kuśala-mūlena sarva-satvānāṃ nayanaṃ bhaveyaṃ sarva-duṣkha-skandha-vinivarttanāya | sarva-satvānāṃ trāṇaṃ bhaveyaṃ sarva-kleśa-parimocanatayā | sarva-satvānāṃ śaraṇaṃ bhaveyaṃ sarva-bhaya-ārakṣaṇatayā | sarva-satvānāṃ gatir bhaveyaṃ sarva-bhūmy-anugamanatayā | sarva-satvānāṃ parāyaṇaṃ bhaveyam atyanta-yoga-kṣema-pratilambhatayā | sarva-satvānāṃ āloko bhaveyaṃ vitimira-jñāna-saṃdarśanatayā | sarva-satvānāṃ ulkā bhaveyam a-vidyā-tamo-andha-kāra-vinivarttanatayā | sarva-satvānāṃ pradyoto bhaveyam atyanta-viśuddhi-pratiṣṭhāpanatayā | sarva-satvānāṃ nāyako bhaveyam a-cintya-dharma-naya-avatāraṇatayā | sarva-satvānāṃ pariṇāyako bhaveyam an-āvaraṇa-jñāna-skandha-upanayanatayā | peyālaṃ ||
tac ca + adhyāśayataḥ pariṇāmayati na vacana-mātreṇa | tac ca + udagra-cittaḥ pariṇāmayati | hṛṣṭa-cittaḥ pariṇāmayati | prasanna-cittaḥ pariṇāmayati | pramudita-cittaḥ snigdha-cittaḥ pariṇāmayati | maitra-cittaḥ prema-cittaḥ anugraha-citto hita-cittaḥ sukha-cittaḥ pariṇāmayati | tac ca + evaṃ pariṇāmayati | idaṃ mama kuśala-mūlaṃ sarva-satvānāṃ gati-viśuddhaye saṃvarteta | upapatti-viśuddhaye saṃvartteta | puṇya-māhātmya-viśuddhaye saṃvartteta | an-abhibhūtatāyāṃ saṃvartteta | a-paryādānatāyāṃ saṃvartteta | dur-āsada-cittatāyāṃ saṃvartteta | smṛty-a-pramoṣatāyāṃ saṃvartteta | gati-mati-viniścayatāyāṃ saṃvartteta | buddhy-a-pramāṇatāyāṃ saṃvartteta | kāya-karma-manas-karma-sarva-guṇa-alaṃ-kāra-paripūryāṃ saṃvartteta ||
anena me kuśala-mūlena te sarva-satvāḥ sarva-buddhān ārāgayeyur ārāgayitvā ca mā virāgayeyuḥ | teṣu ca buddheṣu bhagavatsu prasādam a-bhedyaṃ pratilabheran | teṣāṃ ca tathā-gatānām arhatāṃ samyak-saṃbuddhānām antike dharma-deśanāṃ śṛṇuyuḥ | śrutvā ca sarvā vi-matīr vinivarttayeyuḥ | yathā-śrutaṃ ca saṃdhārayeyuḥ | sandhārayantaś ca pratipattyā saṃpādayeyuḥ | tāṃś ca tathāgatān ārādhayeyuḥ | citta-karmaṇyatāṃ ca pratilabheran | an-avadyāni karmāṇi samudānayeyuḥ | mahatsu ca kuśala-mūleṣv ātmānaṃ pratiṣṭhāpayeyur atyantaṃ ca dāridryaṃ vinivarttayeyuḥ sapta dhana-pratilambhāṃś ca paripūrayeyuḥ sarva-buddhānāṃ ca + anuśikṣayeyuḥ kalyāṇa-indriya-pratilambhaṃ ca + adhigaccheyuḥ | udāra-adhimukti-samatāṃ ca pariniṣpādayeyuḥ | sarva-jña-jñāne ca + avakāśaṃ pratilabheran | a-pratihata-cakṣuṣmattāṃ ca sarva-jagaty utpādayeyuḥ | lakṣaṇa-alaṃ-kṛtatāṃ ca kāya-pratipūriṃ pratilabheran | sarva-guṇa-alaṅ-kāraṃ ca vākya-viśuddhiṃ parigṛhṇīyuḥ | saṃvṛta-indriyatāṃ daśa-bala-prayuktāṃ citta-kalyatāṃ samudānayeyuḥ | a-niścita-vihāratāṃ ca paripūrayeyuḥ | yena ca sukha-upadhānena sarva-buddhāḥ samanvāgatās tat-sukha-upadhāna-pratilabdhāḥ sarva-satvā bhaveyur iti ||
yathā ṣaṣṭhī pariṇāmanā + uktena vidhinā pariṇāmayati | sarva-satvā | jñāna-āhārād bhavantu a-saṅga-prayukta-cetasaḥ | āhāra-prajñā-ātāpino * an-adhyavasita-āhārāḥ prīti-bhakṣā-nir-āmiṣa-āhārā yāvat kāma-tṛṣṇā-vinivarttakāḥ | sarva-satvāḥ dharma-rasa-megha-pravarṣakā bhavantu | an-uttara-dharma-rati-prīṇita-santānāḥ | sarva-satvāḥ sarva-rasa-agra-jihvā bhavantu rasa-nimittā grahītāraḥ sarva-buddha-dharma-cittana-prayuktāḥ a-vipanna-yānā agra-yānā uttama-yānāḥ śīghra-yānā mahā-yānāḥ | sarva-satvā a-tṛpta-darśanā bhavantu buddha-prīti-pratilabdhāḥ | sarva-satvāḥ sarva-kalyāṇa-mitra-darśana-an-upahata-santānā bhavantu | sarva-satvā agada-bhaiṣajya-rāja-upadarśanā bhavantu | sarva-satvāḥ kleśa-viṣa-vinivarttakāḥ | sarva-satvā āditya-maṇḍala-udgata-darśanā bhavantu sarva-satva-tamas-timira-paṭala-vidhamanatvāt ||
evam ātmānam upanidhāya sva-bhāvana-anukūlyena paṭhitavyaṃ | sarva-satvānām abhirucira-darśanatāyāṃ pariṇāmayāmi | saumanasya-darśanatāyāṃ kalyāṇa-darśanatāyāṃ pariṇāmayāmi | abhilaṣita-darśanatāyāṃ praharṣita-darśanatāyāṃ daurmanasya-a-darśanatāyāṃ buddha-darśana-upetāyāṃ pariṇāmayāmi ||
sarva-satvāḥ śīla-gandha-upetā bhavantv an-ācchedya-śīlā bodhi-satva-pāramitā-śīlāḥ ||
sarva-satvā dāna-vāsitā bhavantu sarva-tyāga-parityāginaḥ | sarva-satvāḥ kśānti-vāsitā bhavantu a-kṣobhya-cetanā-pratilabdhāḥ | sarva-satvā vīrya-vāsitā bhavantu mahā-vīrya-yāna-sannaddhāḥ | sarva-satvā dhyāna-vāsitā bhavantu pratyutpanna-buddha-saṃmukhī-bhāva-sthitāḥ samādhi-pratilabdhāḥ | sarva-satvā bodhi-satva-pariṇāmanā-vāsitā bhavantu sarva-satvāḥ sarva-śukla-dharma-vāsitā bhavantu sarva-a-kuśala-dharma-prahīṇāḥ | sarva-satvā divya-śayana-pratilabdhā bhavantu mahā-jñāna-adhigamāya | sarva-satvā ārya-śayana-pratilabdhā bhavantu | niḥ-pṛthag-jana-bodhi-citta-āvāsanatvāt sarva-satvāḥ sukha-śayana-pratilabdhā bhavantu | sarva-saṃsāra-avacara-duḥkha-parivarjanatvāt sarva-satvāḥ kṣema-śayana-pratilabdhā bhavantu dharma-kāma-sparśa-upetāḥ | sarva-satvāḥ pariśuddha-buddha-kṣetra-avabhāsā bhavantu guṇa-vāsa-su-prayuktā ārya-āvāsa-niketa-uccalitāḥ | an-uttara-sarva-buddha-āvāsa-a-virahitāḥ | sarva-satvā buddha-upaniścaya-vihāriṇo bhavantu | sarva-satvā an-anta-ālokā bhavantu sarva-buddha-dharmeṣu sarva-satvā a-pratihata-avabhāsā bhavantu sarva-dharma-dhātv-eka-spharaṇāḥ | sarva-satvā ārogya-śarīrā bhavantu tathā-gata-kāya-pratilabdhāḥ | sarva-satvā bhaiṣajya-rāja-upamā bhavantu atyanta-ākalpana-dharmāṇaḥ | sarva-satvā a-pratihata-bhaiṣajya-stambha-upamā bhavantu jagac-cikitsā-pratipannāḥ | sarva-satvā roga-śalya-niruddhā bhavantu sarva-jña-ārogya-pratilabdhāḥ | sarva-satvāḥ sarav-jagad-bhaiṣajya-kuśalā bhavantu yathā-āśaya-bhaiṣajya-prayoga-saṃprayoktāraḥ ||
sarva-sattveṣu sarva-roga-vinivarttanāya pariṇāmayāmi | sarva-sattveṣv a-paryanta-sthāma-bala-śarīratāyāṃ pariṇāmayāmi | sarva-satvānāṃ cakra-vāḍa-parvata-an-avamardya-kāya-bala-upapattaye pariṇāmayāmi | sarva-satvānāṃ sarva-bala-upastambhana-a-tṛptāyāṃ pariṇāmayāmi ||
sarva-satvā a-pramāṇa-bhājanā bhavantv ākāśa-dhātu-vipulāḥ smṛti-indriya-upetāḥ sarva-laukika-loka-uttara-bhāṣa-saṃgrahaṇād grahaṇa-smṛty-a-saṃpramūḍhāḥ | sarva-satvāḥ kalyāṇa-viśuddhi-bhāvanā bhavantu | atīta-an-āgata-pratyutpanna-sarva-buddha-bodhy-a-bheda-prasāda-grāhiṇaḥ | sarva-satvā kāmaṅ-gamā bhavantu sarvatra-gāminī-buddha-bhūmi-pratilabdhāḥ | sarva-satvāḥ sarva-sattveṣv a-pratihata-cittā bhavantu | sarva-satvā an-ābhoga-sarva-buddha-kṣetra-parisphuṭa-gamanā bhavantu | eka-citta-kṣaṇa-sarva-dharma-vikramāḥ | sarva-satvāḥ śrānta-āklānta-sarva-loka-dhātu-gamanā bhavantu | a-viśrāmyamāna-mano-maya-kāya-pratilabdhāḥ | sarva-satvāḥ sukha-gamana-muktā bhavantu sarva-bodhi-satva-caryā-anupraveśinaḥ | anena kuśala-mūlena sarva-satvāḥ kalyāṇa-mitra-a-tyāga-citta-an-utsṛṣṭā bhavantu kṛta-jñāḥ kṛta-anupālanatayā | sarva-satvāḥ kalyāṇa-mitraiḥ saha-eka-arthā bhavantu sa-bhāga-kuśala-mūla-saṃgrahaṇatayā | sarva-satvāḥ kalyāṇa-āśayā bhavantu kalyāṇa-mitra-saṃvasana-saṃpada-vihāra-anudhanvanatayā | sarva-satvāḥ kalyāṇa-mitra-kuśala-mūla-karma-vipāka-viśuddhā bhavantv eka-praṇidhānāḥ | sarva-satvā mahā-yāna-abhiraktāḥ saṃprasthitā bhavantv a-viṣkambhita-yāna-sarva-jñatā-paryavasānāḥ | sarva-satvāḥ pracchādita-kuśala-mūlā bhavantu sarva-buddha-avasthā-gopana-pratilabdhāḥ | sarva-satvā guṇa-jñāna-abhicchāditā bhavantu sarva-loka-upakleśa-vyapavṛttāḥ | sarva-satvā a-cchinna-a-vikṣipta-śukla-dharmāṇo bhavantv a-vipanna-buddha-dharma-pravāhāḥ | sarva-satvāś chatra-bhūtā bhavantu daśa-bala-vitāna-anvitāḥ | sarva-satvā atyanta-bodhy-āsana-pratilabdhā bhavantu | sarva-satvā buddha-vikrānti-siṃha-āsana-pratilabdhā bhavantu sarva-jagad-avalokanīyā iti ||
ārya-gagana-gañja-sūtre * apy āha | mā bhūt tan mama kuśala-mūlaṃ dharma-jñāna-kauśalyaṃ vā yan na sarva-sattva-upajīvyaṃ syād iti ||
atīta-an-āgata-śubha-utsargas tv ārya-akṣayamati-sūtre * abhihitaḥ | kuśalānāṃ ca citta-caitasikānānām anusmṛtir anusmṛtya ca bodhi-pariṇāmanā | idam atīta-kauśalyaṃ | yo * an-āgatānāṃ kuśala-mūlānāṃ nidhyapti-bodher āmukhī-karma-samanvāhāraḥ | ye me utpatsyante kuśalāś citta-utpādās tān an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau pariṇāmiṣyāmi + iti idam an-āgata-kauśalyaṃ ||
tad evaṃ caitasikena + ābhyāsena sarva-tyāga-adhimuktiṃ paripūrye tyāga-citta-vega-āpannena kāya-prayogeṇa + utsṛṣṭa-sarva-parigrahaḥ | sarva-parigraha-mūlād bhava-duṣkhād vimukto mukta ity ucyate | an-uttarāṃś ca + a-prameya-a-saṃkhyeyān kalpān nānā-ākāra-an-antān laukika-loka-uttarān sukha-saṃpat-pravarṣān anubhavati | tena ca + ātma-bhāva-ādinā [doubtful] vaḍiṣa-āmiṣena + iva svayam an-abhigata-upabhogena + apy ākṛṣya parān api tārayati ||
ata eva + uktaṃ ratna-meghe | dānaṃ hi bodhi-satvasya bodhir iti ||
śikṣā-samuccaye dāna-pāramitā prathamaḥ paricchedaḥ ||
[II. saddharmaparigrahaḥ]
śīla-pāramitāyāṃ sad-dharma-parigraho nāma dvitīyaḥ paricchedaḥ ||
evam eṣām ātma-bhāva-ādīnām utsṛṣṭānām api rakṣā kāryā | kuto | yasmāt ||
paribhogāya satvā nāma + ātma-bhāva-ādi dīyate | a-rakṣite kuto bhogaḥ | kiṃ dattaṃ yan na bhujyate ||
tasmāt satva-upabhoga-artham ātma-bhāva-ādi pālayet ||
uktaṃ hi bodhi-satva-prātimokṣe | paraṃ śāriputra rakṣiṣyāmi + ity ātmā rakṣitavyaḥ | evaṃ-rūpayā śāriputra hita-aiṣikatayā samanvāgato bodhi-satvo jīvita-hetor api pāpaṃ karma na karoti + iti ||
vīradatta-paripṛcchāyām apy āha | śakaṭam iva bhāra-udvahana-arthaṃ kevalaṃ dharma-buddhinā vāḍhavyam iti | tathā + akṣayamati-sūtre * api | kāya-duṣkhatayā ca na parikhidyate satva-avekṣatayā + iti ||
tac ca + ātma-bhāva-ādikaṃ kathaṃ pālayet | kalyāṇa-mitra-an-utsarjanāt | yathā + uktam ārya-gaṇḍa-vyūhe ārya-śrī-saṃbhavena ||
kalyāṇa-mitra-sandhāritāḥ kula-putra bodhi-satvā na patanti dur-gatiṣu | kalyāṇa-mitra-samanvāhṛtā [doubtful] na + atikrāmanti bodhi-satva-śikṣāṃ | kalyāṇa-mitra-praticchannā abhyudgatā bhavanti lokāt kalyāṇa-mitra-paryupāsitā bodhi-satvā a-saṃpramoṣa-cāriṇo bhavanti sarva-bodhi-satva-caryāsu | kalyāṇa-mitra-parigṛhītāḥ bodhi-satvā dur-ddharṣā bhavanti karma-kleśaiḥ | sambodhakāḥ kalyāṇa-mitrā a-karaṇīyānāṃ sannivārakāḥ pramāda-sthānāt | niṣ-kāsayitāraḥ saṃsāra-purāt | tasmāt tarhi kula-putra evaṃ manasi-kārāt pratipraśrabdhena kalyāṇa-mitrāṇy upasaṃkramitavyāni | pṛthivī-sama-cittena sarva-bhāra-vahana-a-pariṇamanatayā vajra-sama-cittena a-bhedya-āśayatayā | cakra-vāḍa-sama-cittena sarva-duṣkha-a-saṃpravedhanatayā | loka-dāsa-sama-cittena sarva-karma-samādāna-a-jugupsanatayā | rajo-haraṇa-sama-cittena māna-atimāna-vivarjanatayā | yāna-sama-cittena guru-bhāra-nirvahanatayā | śva-sama-cittena + a-krudhyanatayā | nau-sama-cittena gamana-āgamana-a-paritrasyanatayā | su-putra-sadṛśena kalyāṇa-mitra-mukha-vīkṣaṇatayā | ātmani ca te kula-putra + ātura-saṃjñā + utpādayitavyā | kalyāṇa-mitreṣu ca vaidya-saṃjñā | anuśāsanīṣu bhaiṣajya-saṃjñā | pratipattiṣu vyādhi-nirghātana-saṃjñā | ātmani ca te kula-putra bhīru-saṃjñā + utpādayitavyā | kalyāṇa-mitreṣu śūra-saṃjñā | anuśāsanīṣu praharaṇa-samjñā | pratipattiṣu śatru-nirghātana-saṃjñā ||
atra + eva vācanā-upāsikā-vimokṣe varṇitaṃ | kalyāṇa-mitra-anuśāsanī-pratipannasya kula-putra bodhi-satvasya buddhā bhagavanto * abhirāddha-cittā bhavanti | kalyāṇa-mitra-vacana-a-viloma-sthāyino bodhi-satvasya sarva-jñatā + asannī-bhavati | kalyāṇa-mitra-vacana-a-vicikitsakasya + asannī-bhavanti kalyāṇa-mitrāṇi | kalyāṇa-mitra-manasi-kāra-a-virahitasya sarva-arthā abhimukhā bhavanti + iti | ata eva + ārya-sudhanaḥ sāradhvajasya bhikṣoḥ pādau śirasā + abhivandya + an-eka-śata-sahasra-kṛtvaḥ pradakṣiṇī-krṭya sāradhvajaṃ bhikṣum avalokya praṇipatya punaḥ punar avalokayan niyataṃ praṇipatan namasyann avanaman manasi kurvan cintayan bhāvayan paribhāvayann udānam udānayan hāk-kāraṃ kurvan | guṇān abhimukhī-kurvan nigamayann atra sann anusmaran dṛḍhī-kurvann a-vijahan manasā + āgamayann upanibadhnan praṇidhiṃ samavasaran darśanam abhilaṣan svara-nimittam udgṛhṇan yāvat tasya + antikāt prakrāntaḥ | tathā kalyāṇa-mitra-āgataṃ sarva-jñatāṃ saṃpaśyann aśru-mukho rudan yāvan meghasya dramitasya + antikāt prakrāntaḥ ||
bodhi-satva-pratimokṣe * apy uktaṃ | iha śāriputra bodhi-satvo dharma-kāmatayā na + asti tal loke ratnaṃ yan na parityajati | na + asti tat kāya-upasthānaṃ yan na karoti | na + asti taj jaṅghā-preṣaṇaṃ yan na + utsahate | na + asti tad vāk-karma yan na + utsahate ācārya-upādhyāya-gauravatayā ||
peyālaṃ ||
tat kasya hetoḥ | bandha-cchedāya + eṣa dharmaḥ saṃvartate | jāti-jarā-vyādhi-maraṇa-śoka-parideva-duṣkha-daurmanasya-cchedāya + eṣa dharmaḥ saṃvartatae iti ratna-cittam utpādya bhaiṣajya-cittam utpādya | sarva-satvānāṃ glānya-vyupaśamāya + eṣa dharmaḥ saṃvartatae iti | eṣṭavyaś ca + asmābhiḥ sarva-satvānāṃ glānya-vyupaśamāya + evaṃ-rūpo dharma iti ||
ugradatta-paripṛcchāyām apy uktaṃ | sacet punar gṛha-pate pāṭha-sva-adhyāya-arthiko bodhi-satvaḥ kasya-cid antikāc catuṣ-pādikāṃ gāthāṃ śṛṇuyād uddiśed vā udgṛhṇīyād dāna-śīla-kṣānti-vīrya-dhyāna-prajñā-saṃprayuktāṃ bodhi-satva-saṃbhāra-upacayaṃ vā tena tasminn ācārye dharma-gauravaṃ karaṇīyaṃ yāvadbhir nāma-pada-vyañjana ... gāthā + uddiṣṭā | yadi tāvata evaṃ kalpāṃs tasya + ācāryasya + upasthāna-paricaryāṃ kuryād a-śaṭhatayā sarva-lābha-sat-kāra-pūjayā | adya + api gṛha-pate na pratipūritam ācāryasya + ācārya-gauravaṃ bhavati | kaḥ punar vādo dharma-gauravaṃ ||
prajñā-pāramitāyām aṣṭa-sahasrikāyām apy uktaṃ | kalyāṇa-mitreṣu ca tvayā kula-putra tīvraṃ gauravam utpādayitavyaṃ | prema ca karaṇīyaṃ | atha khalu sadāprarudito bodhi-satvo mahā-satva evaṃ-rūpair guṇair gaurava-manasi-kārair gacchann anupūrveṇa + anyatama-nagaram anuprāptas | tatra tasya + antarāyaṇa-madhya-gatasya + etad abhūt | yan nv aham imam ātma-bhāvaṃ vikrīya + anena mūlyena dharmodgatasya bodhi-satvasya mahā-satvasya sat-kāraṃ kuryāṃ | dīrgha-rātraṃ hi mama + ātma-bhāva-sahasrāṇi bhagnāni kṣīṇāni vikrītāni punar a-parimāṇe saṃsāre * a-parimāṇāni yāni mayā kāma-hetoḥ kāma-nidānam anubhūtāni na punar evaṃ-rūpāṇāṃ dharmāṇāṃ kṛtaśa evaṃ-rūpāṇāṃ vā satvānāṃ sat-kārāya ||
atha khalu sadāprarudito bodhi-satvo mahā-satvo * antarāyaṇa-madhya-gataḥ śabdam udīrayām āsa ghoṣam anuśrāvayām āsa | kaḥ puruṣeṇa + arthikaḥ kaḥ puruṣeṇa + arthika iti peyālaṃ | atha khalu māraḥ pāpīyān brāhmaṇa-gṛha-patikāṃs tathā samupasthāpayām āsa yathā taṃ ghoṣaṃ na + aśrauṣuḥ | yadā + ātmanaḥ krāyakaṃ na labhate tadā + eka-antaṃ gatvā prārodīd aśrūṇi ca prāvarttayad evaṃ ca + avadad | aho vata + asmākaṃ dur-labhā lābhā ye vayam ātma-bhāvasya + api kretāraṃ na labhāmahe | atha khalu śakro devānām indro māṇavaka-rūpeṇa yāvat sadāpraruditaṃ bodhi-satvaṃ mahā-satvam etad avocat | kiṃ tvaṃ kula-putra dīna-manā utkaṇṭhita-mānaso * aśrūṇi pravarttayamānaḥ sthitaḥ ||
sadāprarudita evam āha | ahaṃ māṇavaka dharma-kāmatayā imam ātma-bhāvaṃ vikrīya dharma-pūjāṃ karttu-kāmaḥ so * aham asya krāyakaṃ na labhe | peyālaṃ ||
atha khalu sa māṇavakaḥ sadāpraruditaṃ bodhi-satvaṃ mahā-satvam etad avocat | na mama kula-putra puruṣeṇa kṛtyam api tu khalu punaḥ pitur me yajño yaṣṭavyaḥ | tatra me puruṣasya hṛdayena kṛtyaṃ lohitena ca asthi-majjayā ca | tad dāsyasi tvaṃ krayeṇa ||
atha khalu sadāpraruditasya + etad abhūt | lābhā me su-labdhāḥ pariniṣpannaṃ ca + ātmānaṃ jāne prajñā-pāramitā + upāya-kauśalyeṣu | yan mayā + ātmanaḥ krāyako labdho hṛdaysya rudhirasya ca + asthi-majjāyāś ca ||
sa hṛṣṭa-cittaḥ kalya-cittaḥ pramudita-cittas taṃ māṇavakam etad avocat | dāsyāmi māṇavaka yena te ita ātma-bhāvād arthaḥ | yāvat sadāprarudito bodhi-satvo mahā-satvas tīkṣṇaṃ śastraṃ gṛhītvā dakṣiṇaṃ bāhuṃ viddhvā lohitaṃ nisrāvayati sma dakṣiṇaṃ ca + ūruṃ viddhvā nir-māṃsaṃ ca kṛtvā + asthi bhettuṃ kuḍya-mūlam upasaṃkrāmati ||
atha khalv anyatarā śreṣṭhi-dārikā + upari-prāsāda-tala-gatā + adrākṣīt sadāpraruditaṃ bodhi-satvaṃ yāvat sā śreṣṭhi-dārikā yena sadāprarudito bodhi-satvas tena + upasaṃkramya + etad avocat | kiṃ nu khalu tvaṃ kula-putra + evaṃ-rūpām ātmanaḥ kāraṇāṃ kārayāsi + iti | yāvat sā dārikā pūjā-prayojanaṃ śrutvā punar āha | kā punas te kula-putra tato guṇa-jātir niṣpatsyate | sa tām etad avocat | sa dārike kula-putro mama prajñā-pāramitām upāya-kauśalyaṃ ca + upadekṣayti | tatra vayaṃ śikṣiṣyāmas tatra vayaṃ śikṣamāṇāḥ sarva-satvānāṃ pratiśaraṇaṃ bhaviṣyāmaḥ | peyālaṃ ||
atha khalu sā śreṣṭhi-dārikā sadāpraruditaṃ bodhi-satvam etad avocat | āścaryaṃ kula-putra | yāvad udārāḥ praṇītāś ca + amī tvayā dharmāḥ parikīrttitāḥ | eka-ekasya + api kula-putra + evaṃ-rūpasya dharmasya + arthāya gaṅgā-nadī-vālikā-upamān api kalpān evam ātma-bhāvāḥ parityaktavyā bhaveyuḥ | tathā + udārāḥ praṇītāś ca + amī tvayā dharmāḥ parikīrttitāḥ | api tu khalu kula-putra yena yena kṛtyaṃ tat te dāsyāmi suvarṇaṃ vā maṇiṃ vā muktāṃ vā vaiḍūryaṃ vā yāvad yena tvaṃ taṃ dharmodgataṃ bodhi-satvaṃ sat-kariṣyasi | yāvad vistareṇa tayā dārikayā pañca-śata-parivārayā sārddhaṃ tasya dharmodgatasya saṃkramaṇaṃ kartavyaṃ ||
atha khalu dharmodgato bodhi-satvo mahā-satvaḥ utthāya + āsanāt svakaṃ gṛhaṃ prāvikṣat | yāvat sapta varṣāṇy eka-samādhi-samāpanna eva + abhūt | sadāprarudito bodhi-satvo mahā-satvaḥ sapta varṣāṇi na kāma-vitarkam utpādayām āsa | na vyāpāda-vitarkaṃ na vihiṃsā-vitarkam utpādayām āsa | na rasa-gṛddhim utpādayām āsa + anyatra | kadā nāma dharmodgato bodhi-satvo mahā-satvo vyutthāsyati | yad vayaṃ dharmodgatasya bodhi-satvasya mahā-satvasya dharma-āsanaṃ prajñāpayiṣyāmo yatra + asau kula-putro niṣadya dharmaṃ deśayiṣyati taṃ ca pṛthivī-pradeśaṃ siktaṃ saṃmṛṣṭaṃ ca kariṣyāmo nānā-puṣpa-abhikīrṇaṃ iti cintayām āsa ||
tāny api śreṣṭhi-dārikā pramukhāṇi pañca-dārikā-śatāni sadāpraruditasya bodhi-satvasya + anuśikṣamāṇāni dvābhyām eva + īryā-pathābhyāṃ kālam atināmayām āsuḥ ||
atha khalu sadāprarudito bodhi-satvo mahā-satvo divyaṃ nirghoṣam aśrauṣīd itaḥ saptame divase dharmodgato bodhi-satvo mahā-satvo * asmāt samādher vyutthāya madhye nagarasya niṣadya dharmaṃ deśayiṣyati + iti | atha khalu sadāprarudito bodhi-satvo mahā-satvas taṃ nirghoṣaṃ śrutvā ātta-manāḥ pramuditaḥ prīti-saumanasya-jātas taṃ pṛthivī-pradeśaṃ śodhayām āsa sārddhaṃ śreṣṭhi-dārikā-pramukhaiḥ pañcabhir dārikā-śatair dharma-āsanaṃ prajñapayām āsa sapta-ratna-mayaṃ | atha khalu sadāprarudito bodhi-satvo mahā-satvas taṃ pṛthivī-pradeśaṃ sektu-kāmaś ca | na ca + udakaṃ samantāt paryeṣamāṇo * api labhate yena taṃ pṛthivī-pradeśaṃ siñced | yathā + api nāma māreṇa pāpīyasā tat sarvam udakam antar-dhāpitaṃ apy eva nāma + asya + udakam a-labhamānasya cittaṃ duṣkhitaṃ syād daurmanasyaṃ ca bhavec cittasya vā + anyathātvaṃ bhaved yena + asya kuśala-mūla-antar-dhānaṃ bhaven na vā bhrājeran kuśala-mūlāni | atha khalu sadāpraruditasya bodhi-satvasya mahā-satvasya + etad abhūt | yan nv aham ātmanaḥ kāyaṃ viddhvā imaṃ pradeśaṃ rudhireṇa siñceyaṃ | tat kasya hetoḥ | ayaṃ hi pṛthivī-pradeśae uddhata-rajasko | mā rajo-dhātur ito dharmodgatasya bodhi-satvasya mahā-satvasya kāye nipatatu | kim aham anena + ātma-bhāvena + a-vaśyaṃ-bhedana-dharmiṇā kuryāṃ | varaṃ khalu punar mama + ayaṃ kāya evaṃ-rūpayā kriyayā vinaśyatu na ca niḥ-sāmarthya-kriyayā | kāma-hetoḥ kāma-nidānaṃ bahūni me ātma-bhāva-sahasrāṇi punaḥ punar a-parimāṇe saṃsāre saṃsarato bhinnāni | yadi punar bhidyante kāmam evaṃ-rūpeṣv iva dharma-sthāneṣu bhidyantāṃ ||
atha khalu sadāprarudito bodhi-satvo mahā-satva iti pratisaṃkhyāya tīkṣṇaṃ śastraṃ gṛhītvā sva-kāyaṃ samantato viddhvā taṃ pṛthivī-pradeśaṃ sva-rudhireṇa sarvam asiñcat | evaṃ tābhir api dārikābhiḥ kṛtaṃ | na ca sadāprarudito bodhi-satvasya mahā-satvasya tāsāṃ vā sarvāsāṃ dārikāṇāṃ cittasya + anyathātvam abhūt | yatra māraḥ pāpīyān avatāraṃ labheta + iti ||
ata evaṃ catur-dharmaka-sūtre * apy uktaṃ | kalyāṇa-mitraṃ bhikṣavo bodhi-satvena mahā-satvena yāvaj-jīvaṃ na parityaktavyam api jīvita-hetor iti ||
tad evaṃ kalyāṇa-mitra-an-utsargād ātma-bhāva-ādīnāṃ rakṣā-ādikaṃ kāryaṃ ||
sūtrāṇāṃ ca sadā + īkṣaṇād bodhi-satva-śikṣā-padāni hi prāyaḥ sūtreṣv eva dṛśyante | teṣu teṣu sūtra-anteṣu bodhi-satva-samudācārā bodhi-satva-śikṣā-padāni prajñaptāni + iti vacanāt | tasmāt tad-an-īkṣaṇe mā bhūd āpattim āpannasya + apy a-jñānād a-viratir iti sadā sūtra-darśanāya + ādaraḥ kāryaḥ | tad anena kalyāṇa-mitra-an-utsargeṇa sūtra-anta-darśanena ca sarvaḥ sad-dharma-parigraha ukto bhavati ||
yathā + uktam ārya-sāgaramati-sūtre | yābhir akṣara-niruktibhiḥ so * an-abhilāpyo dharmaḥ sūcyate tāsām akṣara-niruktīnāṃ yadā dhāraṇaṃ deśanā yāvad | ayam ucyate sad-dharma-parigrahaḥ | punar a-paraṃ kula-putra ye te dharma-bhāṇakā eṣām evaṃ-rūpāṇāṃ sūtra-antānāṃ deśayitāraḥ pratipatti-sārāś ca teṣām api dharma-bhāṇakānāṃ yat sevanaṃ bhajanaṃ paryupāsanam utthānam upasthānaṃ gauravaṃ citrī-kāraḥ śuśrūṣā ārakṣā parigrahaś cīvara-piṇḍa-pātra-śayana-āsana-glāna-pratyaya-bhaiṣajya-pariṣkāra-dānaṃ sādhu-kāra-dānaṃ svāmy--ārakṣā kuśala-pakṣa-rakṣā varṇa-bhāṣaṇam a-varṇa-praticchādanatā | ayam api sad-dharma-parigrahaḥ | peyālaṃ ||
punar a-paraṃ kula-putra yā a-vivāda-paramatā | a-dharme dharma-vādināṃ ca pudgalānāṃ saha dharmeṇa nigrahaḥ | ayam api sad-dharma-parigrahaḥ | punar a-paraṃ kula-putra + a-pratihata-santānasya sarva-satva-pramokṣa-buddher nir-āmiṣa-cittasya parebhyo dharma-dānam ayam api sad-dharma-parigrahaḥ | punar a-paraṃ kula-putra yo dharma-śravaṇa-hetuko vā dharma-deśanā-hetuko vā + antaśa eka-krama-vyatihāro * antaśa eka-ucchvāsa-praśvāso vā | ayam api sad-dharma-parigrahaḥ | peyālaṃ ||
prahrutaṃ vata + idaṃ kula-putra cittaṃ viṣayeṣu | tasya yā nivāraṇā parirakṣā eka-agrī-bhāvo damaḥ śama upaśamo vinayo * ayam ucyate sad-dharma-parigrahaḥ | peyālaṃ ||
punar a-paraṃ kula-putra yena dharmeṇa yo * a-dharmaḥ pravartate tasya dharmasya + a-parigraho * an-upādānam ayam api sad-dharma-parigraha ity ādi ||
tatr dharma-bhāṇaka-sevā-ādinā kalyāṇa-mitra-an-utsarga uktaḥ | kalyāṇa-mitra-lakṣaṇaṃ ca | tad etena sad-dharma-parigraheṇa vinā | na rakṣā | na śuddhir na vṛddhis [doubtful] tataś ca so * api na bodhi-satva ity a-vaśya-kāryaḥ sad-dharma-parigrahaḥ ||
uktaṃ hi śrī-mālā-siṃha-nāda-sūtre | yāny api + imāni bhagavan gaṅgā-nadī-vālikā-samāni bodhi-satva-praṇidhānāni tāny ekasmin mahā-praṇidhāne upanikṣiptāny antar-gatāny anupratiṣṭhāni yad uta sad-dharma-parigrahe | evaṃ mahā-viṣayo bhagavan sad-dharma-parigraha iti ||
punar atra + eva + āha | syād yathā + api nāma devi mahā-balavato * api puruṣasya + alpo * api marmaṇi prahāro | vedhanīyo bhavati vādhā-karaś ca | evam eva devi mārasya pāpīyasaḥ parītto * api sad-dharma-parigraho vedhanīyo bhavati śoka-āvahaḥ parideva-karaś ca bhavati | na + ahaṃ devi anyam ekam api dharmaṃ kuśalaṃ samanupaśyāmi mārasya pāpīyasa evaṃ vedhanīyaṃ śoka-āvahaṃ parideva-karaṃ ca | yathā + ayam alpo * api sad-dharma-parigraha iti ||
punar āha | syād yathā + api nāma devi sumeruḥ parvata-rājaḥ sarvān kula-parvatān abhibhavann abhirocate ca samabhirocate ca + uccatvena vipulatvena ca | evam eva devi mahā-yānikasya kāya-jīvita-nir-apekṣasya na ca gṛhīta-cittasya sad-dharma-parigraho nava-yāna-saṃprasthitānām api kāya-jīvita-sa-apekṣāṇāṃ mahā-yānikānāṃ sarvān kuśalān dharmān abhibhavati + ity ādi ||
tathā + ārya-sāgaramati-sūtre * apy āha | parigṛhīto bhavatī jinebhir devebhi nāgebhi ca kinnarebhiḥ | puṇyena jñānena parigṛhītaḥ sad-dharma-dhāritva tathā-gatānām ||
peyālaṃ ||
sa śūnya-kṣetreṣu na jātu jāyate sarvatra jātau ca jinaṃ sa paśyati | dṛṣṭvā ca tasmiṃl labhate prasādaṃ sad-dharma-dhāritva tathā-gatānām ||
jāti-smaro bhavati mahā-ātma-dharmā pravrajya-lābhī bhavate punaḥ punaḥ | pariśuddha-cārī pratipatti-sāraḥ sad-dharma-dhāritva tathā-gatānām ||
peyālaṃ ||
lābhī ca bhotī vidu-dhāraṇīye na naśyate kalpa-śatebhi yac-chubham | pratibhānavanto bhavate a-saktaḥ sad-dharma-dhāritva tathā-gatānāṃ ||
śakro * atha brahmā tatha loka-pāl-o manuṣya-rājā bhuvi cakra-varttī | sukhena saukhyena sa bodhi budhyate sad-dharma-dhāritva tathā-gatānām ||
dvātriṃśa kāye * asya bhavanti lakṣaṇāḥ a-nindita-aṅgo bhavate vi-cakṣaṇaḥ | na tasya tṛptiṃ labhi prekṣamāṇāḥ sad-dharma-dhāritva tathā-gatānām ||
na tasya saṃmuhyati bodhi cittaṃ na ca + uddhuraḥ pāramitā carīṣu | a-saṃgṛhītaḥ kuśalaḥ śatebhiḥ sad-dharma-dhāritva tathā-gatānām iti ||
śīla-pāramitāyāṃ sad-dharma-parigraho nāma dvitīyaḥ paricchedaḥ ||
[III. dharmabhāṇakādirakṣā]
dharma-bhāṇaka-ādi-rakṣā tṛtīyaḥ paricchedaḥ ||
uktas trayāṇām api sāmānyena rakṣā-ādy-upāyaḥ | rakṣā-ādayas tu vācyāḥ | tatra + ātma-bhāve kā rakṣā yad an-artha-vivarjanaṃ ||
tatra + iti sad-dharma-parigrahe varttamānasya + ātma-bhāva-rakṣā cintyate yathā parān na nāśayet | idaṃ ca an-artha-vivarjanam ārya-gagana-gañja-sūtre sad-dharma-dhāraṇa-udyatair bodhi-satvair bhāṣitaṃ ||
vayam utsahāmo bhagavan nirvṛte dvi-pada-uttame | sad-dharmaṃ dhārayiṣyāmaḥ tyaktvā kāyaṃ sva-jīvitam ||
lābha-sat-kāram utsṛṣṭvā sarvaṃ ca + utsṛjya saṃstavaṃ | an-utsṛṣṭvā imaṃ dharmaṃ buddha-jñāna-nidarśakam ||
ākrośa-paribhāṣāṃś ca dur-ukta-vacanāni ca | kṣāntyā tān marṣayiṣyāmaḥ sad-dharma-pratisaṃgrahāt ||
uccagghanāṃ tarjanāṃ ca a-varṇam a-yaśāṃsi ca | sarvāṃs tān marṣayiṣyāmo dhārayanta imaṃ nayam || pe ||
evaṃ-vidhe mahā-ghore bhikṣu-rājāna-kṣobhaṇe | vilopa-kāle satvānāṃ sad-dharmaṃ dhārayāmahe ||
gambhīrā ye ca sūtra-antā vimukti-phala-saṃhitāḥ | pratīcchakā na bhesyanti | citrā mṛkṣyanti te kathās || pe ||
maitrīṃ teṣu kariṣyāmo ye dharmeṣv a-pratiṣṭhitāḥ | kāruṇyaṃ ca kariṣyāmo dhārayanta imaṃ nayam ||
dṛṣṭvā duḥ-śīla-satvāṃś ca icchā-lobha-pratiṣṭhitān | aśru-pātaṃ kariṣyāmo gatiḥ kāndhasya bhāvitā ||
sahasā + eva ca taṃ dṛṣṭvā sad-dharma-pratibādhakaṃ | dūrato maitram eṣyāmo mā no ruṣyeta eva hi ||
rakṣiṣyāmo yathā-śaktyā vācā-karmasu saṃvṛtāḥ | sahasā + enān na vakṣyāmaḥ sva-pāpe * asmin pratiṣṭhitān ||
dānais tathā + api sat-kāraiḥ paripācya + iha tān narān | paścā + enāṃś codayiṣyāmo bhūtam āpāya-go-carān ||
gṛhi-saṃbhava-saṃtyaktāḥ prānta-araṇya-su-go-carāḥ | mṛga-bhūtā bhaviṣyāmo * alpa-arthā alpa-kṛtyakāḥ || pe ||
dāntāḥ śāntāś ca muktāś ca grāme * asminn avatīrya ca | deśayiṣyāmahe dharmaṃ satvā ye dharmata-arthikā ||
su-dūram api yāsyāmo dharma-kāmān niśamya ca | dharma-ārāma-rati-prāptā arthaṃ karttā + asma dehinām ||
saṃmukhaṃ tatra saṃdṛśya satvānāṃ skhalitaṃ pṛthu | ātma-prekṣā bhaviṣyāmo dharma-sauratya-saṃsthitāḥ ||
a-sat-kṛtāḥ sat-kṛtā vā meru-kalpāḥ prabhūya ca | an-upaliptā lokena bhesyāmo loka-nāyakāḥ ||
bhikṣūṇāṃ bhinna-vṛttānāṃ parivādaṃ niśamya ca | karma-svakā bhavisyāmo mā + eṣāṃ karma vipacyatām ||
badhakān yojayiṣyanti dharmeṣv eṣu hi vartatāṃ | ete dharmā na ca + asmākaṃ saṃvidyante kathañ-cana ||
asmākaṃ śramaṇānāṃ hi na ca śrāmaṇakā guṇāḥ | bhūtāṃ codana saṃśrutya idaṃ sūtraṃ pratikṣipan ||
saṃchinna-karṇa-nāsānām ādarśā + eṣāṃ kutaḥ priyaḥ | codanāṃ bhūtataḥ śrutvā sad-dharmaṃ te kṣipanti tam ||
ye bhikṣavo bhaviṣyanti sad-dharma-pratigrāhakāḥ | ceṣṭiṣyante tathā teṣāṃ kaś-cid dharmam imaṃ śṛṇot ||
rājāno grāhayiṣyanti bhesyanti ca mahā-janaḥ | buddha-adhiṣṭhānataḥ satvā dharmaṃ śroṣyanti + imaṃ [doubtful] tadā ||
tasmin kāle vayaṃ kaṣṭe tyaktvā kāyaṃ sa-jīvitaṃ | sad-dharmaṃ dhārayiṣyāmaḥ satvānāṃ hita-kāraṇād | iti ||
ārya-sad-dharma-puṇḍarīke * apy uktaṃ ||
ācāra-go-cara-rakṣī a-saṃsṛṣṭaḥ śucir bhavet | varjayet saṃstavaṃ nityaṃ rāja-putrebhi rājabhiḥ ||
ye ca + api rājñāṃ puruṣāḥ kuryāt te hi na saṃstavaṃ | caṇḍāla-muṣṭikaiḥ śauṇḍais tīrthikaiś ca + api sarvaśaḥ ||
adhimānīn na seveta [doubtful] vinayec ca + āgame sthitān | arhanta-saṃmatān bhikṣūn duḥ-śīlāṃś ca + eva varjayet ||
bhikṣuṇīṃ varjayen nityaṃ hāsya-saṃlāpa-go-carāṃ | upāsikāś ca varjeyā prakaṭam an-avasthitāḥ ||
strī-paṇḍakāś ca ye satvāḥ saṃstavaṃ tair vivarjayet | kuleṣu ca + api vadhukāḥ kumāryaś ca vivarjayet ||
na tāḥ saṃmodayej jātu kauśalyaṃ sādhu pṛcchitṛṃ [doubtful] | saṃstavaṃ ca vivarjeyā saukara-aurabhrikaiḥ saha ||
strī-poṣakāś ca ye satvā varjayet tehi saṃstavaṃ | naṭair jhallaka-mallebhir ye ca + anye tādṛśā janāḥ ||
vāra-mukhyān na seveta ye ca + anye bhoga-vṛttinaḥ | pratisaṃmodanaṃ tebhiḥ sarvaśaḥ parivarjayet ||
yadā ca dharmaṃ deśeyā mātṛ-grāmasya paṇḍito | na ca + ekaḥ praviśet tatra na + api hāsya-sthito bhaved iti ||
ayaṃ ca + a-paro * an-artho bhaved yad idaṃ māra-karma + uktaṃ prajñā-pāramitāyāṃ | māraḥ pāpīyāṃs tasya bodhi-satvasya + a-ciraṃ yāna-saṃprasthitasya + antike balavattaram udyogam āpatsyate | atra + eva + āha | punar a-param ānanda yasmin samaye bodhi-satvo mahā-satvaḥ prajñā-pāramitāyāṃ yogam āpadyate tasmin samaye mārāḥ pāpīyāṃso bodhi-satvasya viheṭhanam upasaṃharanti bhayaṃ saṃjanayanti | ulkā-pātān diśi dig-vahān utsṛjanti saṃdarśayanti | apy eva nāma + ayaṃ bodhi-satvo mahā-satvo * avanīyeta vā roma-harṣo vā + asya bhaved iti | yena + asya + eka-citta-utpādo * api kṣīyeta + an-uttarāyāḥ samyak-saṃbodher iti | punar a-param anya-vijñāna-saṃjñino likhiṣyanti yāvat paryavāpsyanti | na vayam atra + āsvādaṃ labhāmahe ity utthāya + āsanāt prakramiṣyanti | evaṃ vijṛmbhamāṇā uccagghanto yāvat paryavāpsyanti + iti māra-karma | evam utpatsyante jana-pada-grāma-ādi-vitarkāḥ | evam ācārya-upādhyāya-mātā-pitṛ-mitra-amātya-jñāti-sālohita-manasi-kārāḥ | evaṃ cora-manasi-kārāḥ | evaṃ cīvara-ādi-manasi-kārāḥ | punar a-paraṃ dharma-bhāṇakaś chandiko bhaviṣyati imāṃ gambhīrāṃ prajñā-pāramitāṃ lekhayituṃ yāvad vācayitu.ṃ dharma-śravaṇikaś ca kilāsī bhaviṣyati | evaṃ viparyayāt | dharma-bhāṇakaś ca deśa-antaraṃ gantu-kāmo bhaviṣyati dhārma-śravaṇikāś ca na + iti neyaṃ | evaṃ dharma-bhāṇako mahā-iccho bhaviṣyati dhārma-śravaṇiko * alpa-iccha iti neyaṃ | saṃkṣepād dharma-bhāṇaka-dhārma-śravaṇikayor yā kā-cid vidhuratā sarvaṃ tan māra-karma + ity uktaṃ ||
ārya-gagana-gañja-sūtre * apy uktaṃ | iti hi yāvad a-kuśala-dharma-anuvarttanatā | kuśala-dharma-utsargaś ca sarvaṃ tan māra-karma + iti ||
ārya-sāgaramati-sūtre * apy āha | punar a-paraṃ bhagavan bodhi-satva āraṇyako bhavati prānta-śayyā-āsana-abhirato * alpa-icchuḥ saṃtuṣṭaḥ pravivikto * a-saṃsṛṣṭo gṛha-stha-pravrajitaiḥ | so * alpa-arthatayā + alpa-kṛtyatayā ca sukhaṃ viharati na ca bāhaśrutya-paryeṣṭāv abhiyukto bhavati na satva-paripākāya na ca dharma-śravaṇe vā dharma-sāṃkathhye vā + artha-viniścaya-kathāyāṃ vā vartamānāyāṃ saṃkramitavyaṃ manyate | na paripṛcchana-jātīyo bhavati | na kiṃ-kuśala-abhiyukto bhavati | tasya + araṇya-vāsena ca + eka-ārāma-ratitayā ca kleśā na samudācaranti | sa paryutthāna-viṣkambhaṇa-mātreṇa tuṣṭiṃ vindati | na ca + anuśaya-samudyātāya mārgaṃ bhāvayati | sa tatra na + ātma-arthāya pratipanno bhavati na para-arthāya | ayaṃ bhagavan bodhi-satvasya + araṇya-vāsa-pratisaṃyuktaḥ saptamo māra-aṅkuśa iti || pe ||
punar a-paraṃ bhagavan bodhi-satvaḥ kalyāṇa-mitra-prati-rūpakāṇi pāpa-mitrāṇi sevate bhajate paryupāste | ye hy enaṃ saṃgraha-vastubhyo vicchandya puṇya-saṃbhārāt sad-dharma-parigrahād vicchandya praviveke niyojayanti | alpa-arthāya + alpa-kṛtyatāyāṃ niyojayanti | śrāvaka-praty-eka-buddha-pratisaṃyuktāś ca + asmai kathā abhīkṣṇaṃ deśayanti ||
yasmiṃś ca samaye bodhi-satvo viveka-vāsena mahā-yāne * abhyudgacchet tasmin samaye taṃ bodhi-satvaṃ vaiyāvṛtya-palibodhe niyojayanti vaiyāvṛtyaṃ bodhi-satvena + a-vaśyaṃ karaṇīyaṃ ||
yasmiṃś ca samaye bodhi-satvo vaiyāvṛtye saṃniyojayitavyas tasmin samaye viveke niyojayanti | evaṃ ca + enaṃ vadanti | ārabdha-vīryasya bodhi-satvasya bodhir na ku-sīdasya | sacet tvam aṣṭābhir navabhir vā kalpair an-uttarāṃ samyak-saṃbodhiṃ na + abhisaṃbhotsyase | na bhūyaḥ śakyasy an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃboddhum | tatra bhagavan | bodhi-satvo * aty-ārabdhena vīryeṇa sthānaṃ khalu punar etad vidyate yan nirvāṇa-phalaṃ prāpnuyād | ayaṃ bhagavan | bodhi-satvasya kalyāṇa-mitra-prati-rūpakeṇa daśamo māra-aṅkuśaḥ ||
ye * api tato * anye bodhi-satva-yānīyāḥ pudgalā māra-aṅkuśa-āviddhāḥ pratyaveteṣu dharmeṣu caranti taiḥ sārddhaṃ ratiṃ vindati | tathā hi tad-anuvarttakā bhavanti sa hīna-sevī viśeṣam an-adhigato hīna-gatiṃ gacchati yad uta dhanva-gatiṃ jaḍa-eḍa-mūka-gatiṃ yāvad ekādaśo māra-aṅkuśa iti ||
yena ca + evaṃ saṃtaty-ārabdha-vīryasya nir-vedāt sarvathā bodhi-satva-bhāva eva bhavaty ata eva ratna-meghe * abhihitaṃ | iha bodhi-satvaḥ sarva-īryā-patheṣu vīryam ārabhate | tathā ca + ārabhate yathā na kāya-khedaṃ saṃjanayati | na citta-khed.am | idam ucyate bodhi-satvasya sāṃtatya-vīryam iti | kīdṛśaṃ tad vīryaṃ | yena khedo bhavati | yad idam alpa-balasya guru-karma-ārambho * ati-velāyāṃ vā + a-paripakva-adhimukter vā duṣkara-karma-ārambhas tad yathā sva-māṃsa-dāna-ādiḥ | dattaś ca + anena + ātma-bhāvaḥ | kintv a-kāla-paribhogād vārayati | anyathā hi teṣām eva satvānāṃ bodhi-satva-khedena bodhi-citta-vīja-nāśān mahataḥ phala-rāśer nāśaḥ syāt ||
ataś ca gagana-gañja-sūtre * abhihitaṃ | a-kāla-pratikāṅkṣaṇatā māra-karma + iti | na + apy a-kāla ity ātma-bhāva-tyāga-cittam eva na + utpādya + abhyāsa-an-ārambhād * dhi na kadā-cid dadyāt | tasmād evaṃ smṛtim upāsthāpya bodhi-citta-paripācana-virodhibhyo mohāt sva-artha-ghātibhyaḥ piśita-aśanebhyaḥ karma-kāribhyaś ca + ātma-bhāvo rakṣitavyaḥ ||
bhaiṣajya-vṛkṣasya su-darśanasya mūla-ādi-bhogyasya yathā + eva vījaṃ | dattvā + api saṃrakṣyam a-kāla-bhogāt saṃbuddha-bhaiṣajya-taros tathā + eva ||
ayaṃ samāsato māra-karma + an-arthaḥ ||
asya visarjanaṃ ratna-megha-sūtre kathitaṃ | kathaṃ ca kula-putra + atra bodhi-satvo māra-karma-parihāra-upāya-kuśalo bhavati | iha bodhi-satvo * a-kalyāṇa-mitraṃ sarveṇa sarvaṃ parivarjayati | a-prati-rūpa-deśa-vāsaṃ lokāyata-mantra-sevana-bhāvanāṃ lābha-sat-kāra-pūjā-upasthāna-bahu-mānaṃ sarveṇa sarvaṃ parivarjayati | ye ca + anye upakleśā bodhi-pakṣya-mārga-antarāyikās tān sarveṇa sarvaṃ parivarjayati | teṣāṃ ca prati-pakṣaṃ bhajate ||
atra + eva ca + a-kalyāṇa-mitra-lakṣaṇam uktaṃ | śīla-vipanna-pudgala-vivarjanatayā pāpa-mitra-parivarjanā veditavyā | evaṃ dṛṣṭi-vipanna-ācāra-vipanna-ājīva-vipanna-pudgala-vivarjanatayā | saṅgaṇikā-ārāma-pudgala-vivarjanatayā | kuśīda-pudgala-vivarjanatayā | saṃsāra-abhirata-pudgala-vivarjanatayā | bodhi-parāṅ-mukha-pudgala-parivarjanatayā | gṛhi-saṃsarga-vivarjanatayā pāpa-mitra-parivarjanā veditavyā | tena ca kula-putra + etāni sthānāni parivarjayatā na teṣāṃ pudgalānām antike duṣṭa-cittam utpādayitavyaṃ na pratigha-cittaṃ na + avamanyanā-cittam utpādayitavyam | evaṃ ca anena cittam upasthāpayitavyam | uktaṃ hi bhagavatā dhātuśaḥ satvāḥ kāma-ādi-dhātuṃ āsravanti jāyante saṃsyandante saṃsargāc ca vinaśyanti | tasmād ahaṃ saṃsargaṃ varjayiṣyāmi + iti ||
bodhi-citta-saṃpramoṣo * apy an-arthaḥ tasya ca hetur ukto ratna-kūṭe | caturbhiḥ kāśyapa dharmaiḥ samanvāgatasya bodhi-satvasya bodhi-cittaṃ muhyati | katamaiś caturbhiḥ | ācārya-guru-dakṣiṇīya-visaṃvādanatayā pareṣām a-kaukṛtye kaukṛtya-upasaṃharaṇatayā | mahā-yāna-saṃprasthitānāṃ ca satvānām a-varṇa-a-yaśo * a-kīrty-a-loka-niścāraṇatayā māyā-śāṭhyena ca param upacarati na + adhyāya-āśayena + iti asya vivarjanam atra + uktaṃ | caturbhiḥ kāśyapa dharmaiḥ samanvāgatasya bodhi-satvasya sarvāsu jātiṣu jāta-mātrasya bodhi-cittam āmukhī-bhavati | na ca + antarā muhyati yāvad bodhi-maṇḍa-niṣadanāt | katamaiś caturbhiḥ | yad uta jīvita-hetor api saṃprajānan mṛṣā-vādaṃ na prabhāṣate | antaśo hāsya-prekṣikayā + api | adhyāśayena ca sarva-satvānām antike tiṣṭhaty apagata-māyā-śāṭhyatayā sarva-bodhi-satveṣu ca śāstṛ-saṃjñām utpādayati | catur-diśaṃ ca teṣāṃ varṇaṃ niścārayati | yāṃś ca satvān paripācayati tān sarvān an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau samādāpayati | prādeśika-yāna-a-spṛhaṇatayā | ebhiḥ kāśyapa caturbhir iti ||
siṃha-paripṛcchāyām apy āha | na jātu dharma-dānasya antarāyaṃ karoti yaḥ | tena + asau labhate kṣipraṃ loka-nāthehi saṅgamam ||
tathā jāti-smarād dharma-dānāj jānīṣva + evaṃ kumāraka + iti ||
tathā + atra + eva | bodhi-cittaṃ na riñcati tena sarvāsu jātiṣu | svapna-antare * api tac-cittaṃ kiṃ punar yadi jāgrataḥ ||
āha | yeṣu virati-sthāneṣu grāmeṣu nagareṣu vā | samādāya + iti bodhāya tena cittaṃ na riñcati ||
ārya-mañjuśrī-buddha-kṣetra-guṇa-vyūha-alaṃ-kāra-sūtre * apy āha | caturbhir dharmaiḥ samanvāgato bodhi-satvaḥ praṇidhānān na calati || pe ||
nihatamānaś ca bhavati + īrṣya-mātsarya-parivarjakaś ca bhavati para-saṃpadaṃ ca dṛṣṭvā ātta-manā bhavati + iti | idam eva pātra-bodhi-cittasya sphuṭataram a-saṃpramoṣa-kāraṇaṃ yat tatra + eva ratna-kūṭe * abhihitam | sarva-īryā-patheṣu bodhi-citta-parikarmaṇatayā | bodhi-citta-pūrvaṅ-gamatayā ca + iti ||
tathā hi candra-pradīpa-sūtre pāṭhaḥ | ārocayāmi prativedayāmi vo yathā yathā bahulu vitarkayen naraḥ tathā tathā bhavati tan-nimna-cittaḥ tehī vitarkehi tan-niśritehi + iti ||
avasādo * apy an-artha etad-varjanaṃ ca ratna-meghe dṛṣṭaṃ | iha bodhi-satvo na + evaṃ cittam utpādayati | duṣ-prāpā bodhir manuṣya-bhūtena satā | idaṃ ca me vīryaṃ parīttaṃ ca ku-sīdo * ahaṃ bodhiś ca + ādīpta-śiraś-caila-upamena bahūn kalpān | bahūni kalpa-śatāni bahūni kalpa-sahasrāṇi samudānetavyā | tan na + aham utsahae īdṛśaṃ bhāram udvoḍhuṃ ||
kiṃ tarhi bodhi-satvena + evaṃ cittam utpādayitavyaṃ | ye * api te * abhisaṃbuddhās tathā-gatā arhantaḥ samyak-saṃbuddhā ye ca + abhisaṃbuddhyante ye vā + abhisaṃbhotsyante * api + īdṛśena + eva nayena īdṛśyā pratipadā | īdṛśena + eva vīryeṇa + abhisaṃuddhā abhisaṃbudhyante * abhisaṃbhotsyante ca | yāvan na te tathā-gata-bhūtā eva + abhisaṃbuddhāḥ | aham api tathā tathā ghaṭiṣye tathā tathā vyāyaṃsye sarva-satva-sādhāraṇena vīryeṇa sarva-satva-ārambaṇena vīryeṇa yathā + aham an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃbhotsyae iti ||
punar a-paro * an-artho ratna-kūṭe dṛṣṭaḥ | a-paripāciteṣu satveṣu viśvāso bodhi-satvasya skhalitaṃ a-bhājanī-bhūteṣu satveṣu + udāra-buddha-dharma-saṃprakāśanāt bodhi-satvasya skhalitaṃ ||
udāra-adhimuktikeṣu satveṣu hīna-yāna-saṃprakāśanād bodhi-satvasya skhalitam iti | samyak-smṛty-upasthiteṣu śīlavatsu kalyāṇa-dharmeṣu prati-vimānanā duḥ-śīla-pāpa-dharma-saṃgrahā bodhi-satvasya skhalitam iti ||
an-adhimuktir apy an-arthaḥ | yathā + uktaṃ rāṣṭrapāla-sūtre | yasya adhimukti na vidyati buddha-dharma-gaṇe ca na tasya dhimuktiḥ | śikṣa-vrateṣu na tasya dhimuktiḥ pāpamates tira-pāya-mukhasya ||
sa itaś cyuto manu-jeṣu karma-vaśād a-budho hi vimūḍhaḥ | narakeṣv atha tirya-gatīṣu preta-gatīṣu ca vindati duṣkham ||
iti asya visarjanaṃ ratna-kūṭe * abhihitaṃ dṛṣṭaṃ | yeṣu ca + asya gambhīreṣu buddhinā + avagāhate | tatra tathā-gata eva sākṣī + iti kṛtvā na pratikṣipati | tathā-gata eva janīte | na + ahaṃ jāne | an-antā buddha-bodhir nānā-adhimuktikatayā tathā-gatānāṃ satveṣu dharma-deśanā pravarttatae iti ||
vaiyāvṛtya-vartamānena + an-artha-vivarjana-kuśalena bhavitavyaṃ | bodhi-satva-prātimokṣe hi saha-dhārmike dharma-śravaṇe | tathā-gata-pūjāyāṃ ca vaiyāvṛtyam upadiṣṭaṃ tatra yā vṛttiḥ sā ratna-rāśi-sūtrād āgatā | tatra vaiyāvṛtya-kareṇa bhikṣuṇā sarva-bhikṣu-saṃghasya cittam abhirādhayitavyaṃ | tatra ye bhikṣava āraṇyakāḥ prānta-śayyā-āsanikās teṣāṃ | vaiyāvṛtya-kareṇa bhikṣuṇā sarveṇa sarvaṃ na karma-samutthānaṃ dātavyaṃ | yadi punar āraṇyakasya bhikṣoḥ saṃgha-paryāpannaṃ śaikṣakaṃ karma prāpnuyāt | etena vaiyāvṛtya-kareṇa bhikṣuṇā + ātmanā + eva tat kartavyaṃ | anyataro vā bhikṣur adhyeṣyo na punaḥ sa āraṇyako bhikṣur utpīḍayitavyas tatra yo bhikṣuḥ piṇḍa-cāriko bhavati tasya tena vaiyāvṛtya-kareṇa bhikṣuṇā praṇīta-bhojaneṣu saṃvibhāgaḥ kartavyaḥ | tatra kāśyapa yo bhikṣur yoga-ācārī bhavati | tasya tena vaiyāvṛtya-kareṇa bhikṣuṇā + anulomikāny upakaraṇāny upasaṃhartavyāni glāna-pratyaya-bhaiṣajya-pariṣkārāś ca | yasmiṃś ca pradeśe sa yoga-ācārī bhikṣuḥ prativasati tasmin pradeśe na ucca-śabdaḥ kartavyaḥ | rakṣitavyo vaiyāvṛtya-kareṇa bhikṣuṇā yoga-ācārī bhikṣuḥ | śayyā-āsana-upastambhanā + asya kartavyā | praṇītāni ca saṃpriyāṇi yoga-ācāra-bhūmy-anukūlāni khādanīya-bhojanīyāny upanāmayitavyāni || pe ||
ye bhikṣavo bāhuśrutye * abhiyuktā bhavanti teṣām utsāho dātavyaḥ | yāvat te * api parirakṣitavyāḥ | ye dhārma-kathikā bhikṣavo bhaviṣyanti | teṣāṃ pratīhāra-dharmatā kartavyā | yāvad dhārma-śravaṇikāś ca + udyojayitavyāḥ parṣan-maṇḍalaṃ parisaṃsthāpayitavyaṃ | sāṃkathya-maṇḍalaṃ viśodhayitavyaṃ yāvat sādhu-kāra-bahulena ca + asya bhavitavyaṃ || pe ||
na kva-cid vastuni aiścarya-saṃjñā + utpādayitavyā | kiyat parīttam api kāryaṃ saṃgha-matena kartavyaṃ | na sva-matena yāvan na sāṃghikaś cāturdiśa-sāṃghikena saṃsṛṣṭaḥ kartavyaḥ | evaṃ viparyayād evaṃ staupikena saha + anyo-nya-saṃsarga-pratiṣedhaḥ | yadi cāturdiśe saṃghe vaikalyaṃ bhavet sāṃghikaś ca lābha utsado bhavet tena vaiyāvṛtya-kareṇa bhikṣuṇā bhikṣu-saṃgham eka-mānasaṃ kṛtvā | sāṃghika-lābhāc cāturdiśa-sāṃghika-kāryaṃ kartavyaṃ | evaṃ stūpe * api pralugne * ayam eva vidhir dāyakān dāna-patīn vā samādāpya pratisaṃskartavya ity ājñā | yadi punaḥ kāśyapa kiyad bahur api staupiko lābho bhavet | sa vaiyākṛtya-kareṇa na saṃghena cāturdiśa-saṃghe upanāmayitavyaḥ | tat kasmād * dhetoḥ | yā staupikā antaśa ekadaśā + api śrāddhaiḥ prasāda-bahulair niryātitā bhavati | sā sa-devakasya lokasya caityaṃ | kaḥ punar vādo ratnaṃ vā ratna-saṃmataṃ vā yac ca stūpe cīvaraṃ niryātitaṃ bhavati | tat tatra + eva tathā-gata-caitye vāta-ātapa-vṛṣṭibhiḥ parikṣayaṃ gacchatu | na punaḥ staupikaṃ cīvaraṃ hiraṇya-mūlyena parivartayitavyaṃ | na hi staupikasya kaś-cid argho na + api stūpasya kena-cid vaikalyaṃ yo hi kaś-cit kāśyapa vaiyāvṛtya-karo bhikṣū ruṣṭa-cittaḥ śīlavatāṃ dakṣiṇīyānām [doubtful] aiśvaryād ājñaptiṃ dadāti sa tena + a-kuśalena karmaṇā naraka-gāmī bhavati + iti | yadi manuṣya-lokam āgacchati dāso bhavati para-karma-karo lābhī ca bhavati khaṭa-capeṭa-pracaṇḍa-prahārāṇāṃ | pe | daṇḍa-karma-bhaya-tarjitaṃ bhikṣuṃ karoty a-kāla-preṣaṇam a-kāla-jñaptiṃ dadāti | sa tena + a-kuśalena karmaṇā bahuśaṅkur nāma praty-eka-narakas tatra + asya + upapattir bhavati | yāvat sahasra-viddhaḥ kāyo bhavati | ādīptaḥ | pradīptaḥ saṃprajvalitaḥ | pe | yojana-śata-vistāra-pramāṇā jihvā bhavati | tasya tatra jihvā-indriye bahūni śaṅku-śata-sahasrāṇi ādīptāni ayas-mayāni nikhātāni bhavanti | yo hi kaś-cit kāśyapa vaiyavṛtya-karo bhikṣur āgata-āgataṃ sāṃghikaṃ lābhaṃ sannidhiṃ karoti na kāla-anukālaṃ dadāti | udvaśyāpayitavyā viheṭhayitvā dadāti | keṣāñ-cin na dadāti | sa tena + a-kuśala-mūlena jaṅghā nāma gūtha-mṛtikā-preta-yonis tatra + asya + upapattir bhavati | tatra + asya + anye pretā bhojanaṃ gṛhītvā + apadarśayanti | sa udvaśyamānas tad-bhojanam a-nimiṣābhyāṃ netrābhyāṃ paśyamānaḥ kṣut-pipāsā-parigato duṣkhāṃ | vedanāṃ vetti na ca varṣa-sahasreṇa + api tasya bhojanasya lābhī bhavati | yad api kadā-cit karhi-cid bhojanaṃ labdhaṃ bhavati tad uccāraṃ bhavati pūya-śoṇitaṃ vā + iti ||
saṃgharakṣita-avadāne * apy an-artha uktaḥ | yāṃs tvaṃ saṃgharakṣita satvān adrākṣīḥ kuḍya-ākārāṃs te bhikṣava āsan | taiḥ sāṃghikaṃ kuḍyaṃ śleṣmaṇā nāśitaṃ | tasya karmaṇo vipākena kuḍya-ākārāḥ saṃvṛttāḥ | yāṃs tvaṃ saṃgharakṣita satvān adrākṣīḥ stambha-ākārāṃs te bhikṣava āsan | taiḥ sāṃghika-staṃbhaḥ siṃhāṇakena nāśitaḥ | tena stambha-ākārāḥ saṃvṛttāḥ | yāṃs tvaṃ satvān adrākṣīr vṛkṣa-ākārān patra-ākārān phala-ākārān te * api bhikṣava āsan | tair api sāṃghikāni vṛkṣa-patra-pus.pa-phalāni paudgalika-paribhogena paribhuktāni tena te vṛkṣa-patra-puṣpa-phala-ākārāḥ saṃvṛttāḥ | yāṃs tvaṃ satvān adrākṣī rajjv-ākārān saṃmārjany--ākārāṃs te bhikṣava āsan | taiḥ sāṃghikā rajju-sammārjanyaḥ paudgalika-paribhogena paribhuktās tena rajjv-ākārāḥ sammārjany--ākārāś ca saṃvṛttāḥ | yaṃ tvaṃ satvam adrākṣīs taṭṭa-ākāraṃ sa śrāmaṇeraka āsīt | sa taṭṭukaṃ nirmādayati | āgantukāś ca bhikṣavo * abhyāgatāḥ | tair asau dṛṣṭaś ca pṛṣṭaś ca śrāmaṇeraka kim ayaṃ saṃghasya pānakaṃ bhaviṣyati | sa mātsarya-upahata-cittaḥ kathayati | kiṃ na paśyatha taṭṭukaṃ nirmāditaṃ pītaṃ pānakam iti | te vṛttā velā + iti nairāśyam āpannā hīna-dīna-vadanāḥ prakrāntāḥ | sa tasya karmaṇo vipākena taṭṭuka-ākāraḥ saṃvṛttāḥ ||
yaṃ tvam satvam adrākṣīr udūkhala-ākāraṃ so * api bhikṣur āsīt | tasya pātra-karma pratyupasthitaṃ | tatra ca + ekaḥ śrāmaṇerako * arhan mudrā-vāre niyuktaḥ | sa tena + uktaḥ śrāmaṇeraka dadasva me khalistākaṃ kuṭṭayitvā + iti | sa kathayati | sthavira tiṣṭha tāvan muhūrtaṃ vyagro * asmi paścāt kuṭṭayitvā dāsyāmi + iti | sa saṃjāta-āmarṣaḥ kathayati | śrāmaṇeraka yadi mama kalpate udūkhalaṃ spraṣṭuṃ tvām eva + aham udūkhale prakṣipya kuṭṭayeyaṃ | prāg eva khalistokam iti | sa śrāmaṇeraḥ saṃlakṣayati | tīvra-paryavasthāna-paryavasthito * ayaṃ | yady aham asmai prativacanaṃ dāsyāmi bhūyasyā mātrayā prakopam āpatsyati + iti tūṣṇīm avasthitaḥ | yadā + asya paryavasthānaṃ vigataṃ tadā + upasaṃkramya kathayati | sthavira jānīṣe tvaṃ ko * aham iti | sa kathayati | jāne tvāṃ kāśyapasya samyak-saṃbuddhasya pravrajitaṃ śrāmaṇerakaṃ | aham api bhikṣuḥ sthaviraḥ | śrāmaṇerakaḥ kathayati | yady apy evaṃ tathā + api tu yan mayā pravrajitena karaṇīyaṃ tat kṛtaṃ | kiṃ kṛtaṃ kleśa-prahāṇaṃ chinna-sakala-bandhano * ahaṃ sarva-bandhana-vinirmuktaḥ | kharaṃ te vāk-karma niścāritaṃ | atyayam atyayato deśaya | apy eva nāma etat karma-parikṣayaṃ tanutvaṃ paryādānaṃ gacched iti | tena + atyayam atyayato na deśitaṃ tena karmaṇā + udūkhala-ākāraḥ saṃvṛttaḥ ||
yāṃs tvaṃ satvān adrākṣīḥ sthālya-ākārān | te kalpi-kārakā āsan bhikṣūṇām upasthāyakāḥ | te bhaiṣajyāni kvāthayanto bhikṣubhir a-priyam uktāḥ taiś cittaṃ pradūṣya sthālyo bhinnāḥ tena sthālya-ākārāḥ saṃvṛttāḥ | yaṃ tvaṃ satvam adrākṣīr madhye chinnaṃ tantunā dhāryamāṇaṃ so * api bhikṣur āsīl lābhī grāhikaḥ tena mātsarya-abhibhūtena lābhaḥ saṃparivartitaḥ | yo vārṣikaḥ sa haimantikaḥ pariṇāmitaḥ | yas tu haimantikaḥ sa vārṣikaḥ pariṇāmitaḥ | tasya karmaṇo vipākena madhye chinnas tantunā dhāryamāṇo gacchati ||
śikṣā-samuccaye dharma-bhāṇaka-ādi-rakṣā-paricchedas tṛtīyaḥ ||
[IV. (caturthaḥ paricchedaḥ)]
a-pare * api mahanto * an-arthāḥ sūtra-anteṣu + uktāḥ | yathā tāvad ākāśa-garbha-sūtre | pañca + imāḥ kula-putra kṣatriyasya mūrddha-abhiṣiktasya mūla-āpattayaḥ | yābhir mūla-āpattibhiḥ kṣatriyo mūrddha-abhiṣiktaḥ sarvāṇi pūrva-avaropitāni kuśala-mūlāni jhāṣayati | vastu-patitaḥ pārājikaḥ sarva-deva-manuṣya-mukhebhyo * apāya-gāmī bhavati | katamāḥ pañca | yaḥ kula-putra mūrddha-abhiṣiktaṃ staupikaṃ vastv apaharati sāṃghikaṃ vā cāturdiśa-sāṃghikaṃ vā niryātitaṃ vā | svayaṃ vā + apaharati hārayati vā | iyaṃ prathamā mūla-āpattiḥ ||
yaḥ punar dharmaṃ pratikṣipati śrāvaka-niryāṇa-bhāṣitaṃ vā praty-eka-buddha-niryāṇa-bhāṣitaṃ vā mahā-yāna-niryāṇa-bhāṣitaṃ vā pratikṣipati pratiṣedhayati + iyaṃ dvitīyā mūla-āpattiḥ ||
yaḥ punar mām uddiśya śiras-tuṇḍa-muṇḍa-kāṣāya-vastra-prāvṛtaḥ śikṣā-dhārī vā śikṣā-a-dhārī vā tasya duḥ-śīlasya vā śīlavato vā kāṣāyāṇi vastrāṇy apaharati apaharāyati | gṛha-sthaṃ vā karoti kāye daṇḍaiḥ praharati cārake vā prakṣipati jīvitena vā viyojayati + iyaṃ tṛtīyā mūla-āpattiḥ ||
yaḥ punaḥ kṣatriyaḥ saṃcintya mātaraṃ jīvitād vyaparopayati pitaram arhantaṃ bhagavac-chrāvakaṃ vā jīvitād vyaparopayati samagraṃ vā saṃghaṃ bhinatti tathā-gatasya + arhataḥ samyak-saṃbuddhasya saṃcintya duṣṭa-citto rudhiram utpādayati ||
ebhiḥ pañcabhir ānantaryair karmabhir anyatara-anyataraṃ karma + utpādayati + iyaṃ caturthī mūla-āpattiḥ ||
yaḥ punaḥ kṣatriyo * a-hetu-vādī bhavati para-loka-upekṣakaḥ | daśa + a-kuśalān karma-pathān samādāya vartate * anyāṃś ca bahūn satvān daśasv a-kuśaleṣu karma-patheṣu samādāpayati vinayati niveśayati pratiṣṭhāpayati + iyaṃ pañcamī mūla-āpattiḥ || pe ||
yaḥ punar grāma-bhedaṃ jana-pada-bhedaṃ nagara-bhedaṃ rāṣṭra-bhedaṃ karoti + iyaṃ mūla-āpattiḥ || pe ||
ādi-karmiṇāṃ mahā-yāna-saṃprasthitānāṃ kula-putrāṇāṃ kula-duhitṝṇāṃ vā + aṣṭau mūla-āpattayo | yābhir mūla-āpattibhiḥ skhalitā ādi-karmikā mahā-yāna-saṃprasthitāḥ sarvāṇi pūrva-avaropitāni kuśala-mūlāni jhāṣayanti | vastu-patitāḥ parājitā deva-manuṣya-mahā-yāna-mukhād apāya-gāmino bhavanti ciraṃ ca saṃsāre sīdanti kalyāṇa-mitra-virahitāḥ | katamā aṣṭau | ye satvāḥ pūrva-duś-carita-hetunā + asmin kliṣṭe pañca-kaṣāye loke upapannās tae itvara-kuśala-mūlāḥ kalyāṇa-mitraṃ saṃniḥśritya + idaṃ paramaṃ gambhīraṃ mahā-yānaṃ śṛṇvanti | te ca parītta-buddhayo * api kula-putrā an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau cittam utpādayanti | teṣāṃ ādi-karmikā ye ca bodhi-satvā idaṃ parama-gambhīraṃ śūnyatā-pratisaṃyuktaṃ sūtra-antaṃ śṛṇvanti uddiśanti paṭhanti | te yathā-śrutaṃ yathā-paryavāptaṃ pareṣāṃ pūrva-buddhi-sadṛśānāṃ sv-arthaṃ su-vyañjanaṃ vistareṇa + agrataḥ smārayanti prakāśayanti | te hy a-kṛta-śamā bālāḥ pṛthag-janāḥ śṛṇvanta uttrasyanti saṃtrasyanti saṃtrāsam āpadyante | te saṃtrāsena vivarttayanty an-uttarāyāḥ samyak-saṃbodheś cittaṃ śrāvaka-yāne cittaṃ praṇidadhati | eṣā ādi-karmika-bodhi-satvasya mūla-āpattiḥ prathamā ||
yayā mūla-āpattyā sa kula-putraḥ sarvaṃ pūrva-avaropitaṃ kuśala-mūlaṃ jhāṣayati | vastu-patitaḥ parājitaḥ svarga-apavarga-sukhāt | visaṃvāditaṃ ca + asya bodhi-cittam apāya-gāmi bhavati | tasmād bodhi-satvena mahā-satvena para-pudgalānām āśaya-anuśayaṃ prathamaṃ jñātvā yathā-āśayānāṃ satvānām anupūrveṇa dharma-deśanā kartavyā | tad yathā mahā-samudre * anupūrveṇa + avatārayati || pe ||
punar a-param ādi-karmiko bodhi-satvaḥ kasya-cid eva vakṣyati ||
na tvaṃ śakyasi ṣaṭ-pāramitāsu caryāṃ cartuṃ | na tvaṃ śakyasy an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃboddhuṃ | śīghraṃ tvaṃ śrāvaka-yāne praty-eka-buddha-yāne vā cittam utpādaya | tena tvaṃ saṃsārān niryāsyasi | yāvad yathā-pūrva-uktam iyam ādi-karmikasya bodhi-satvasya dvit-yā mūla-āpattiḥ ||
punar a-param ādi-karmiko bodhi-satvaḥ kasya-cid evaṃ vakṣyati | kiṃ bhoḥ prātimokṣa-vinayena | śīlena su-rakṣitena śīghraṃ tvam an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau cittam utpādayasva | mahā-yānaṃ paṭha | yat te kiñ-cit kāya-vāṅ-manobhiḥ kleśa-pratyayād a-kuśalaṃ karma samudānītaṃ tena pāṭhena śuddhir bhavaty a-vipākaṃ | yāvad yathā-pūrva-uktam ayam ādi-karmikasya bodhi-satvasya tṛtīyā mūla-āpattiḥ ||
punar a-paraṃ kula-putra keṣāñ-cid ādi-karmiko bodhi-satva evaṃ vakṣyati | varjayata yūyaṃ kula-putrāḥ śrāvaka-yāna-kathāṃ | mā śṛṇuta mā paṭhata mā pareṣām upadiśata | gopayata śrāvaka-yāna-kathāṃ | na yūyaṃ tasmāt mahat phalaṃ prāpsyatha | na yūyaṃ tato nidānāc * chaktāḥ kleśa-antaṃ kartuṃ | śraddadhata mahā-yāna-kathāṃ | śṛṇuta mahā-yānaṃ paṭhata mahā-yānaṃ pareṣāṃ ca + upadiśata | tato yūyaṃ sarva-dur-gaty-apāya-pathān śamayiṣyatha | kṣipraṃ ca + an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃbhotsyatha ||
yadi te tasya vacana-kāriṇo bhavanti + īdṛśaṃ dṛṣṭi-gatam upagṛhṇīyuḥ | ubhayor api mūla-āpatir bhavati + iyam ādi-karmikasya bodhi-satvasya caturthī mūla-āpattiḥ ||
punar a-param ādi-karmikā bodhi-satvā dvi-jihvikā bhavanti anyathā nidarśayanti | idaṃ ca mahā-yānaṃ kīrti-śabda-śloka-arthaṃ lābha-sat-kāra-hetoḥ paṭhanti sva-adhyāyanti dhārayanti vācayanti deśayanti pareṣāṃ ca śruta-mātram upadiśanti | evaṃ ca vakṣyanti | vayaṃ mahā-yānikā na + anye | te pareṣām īrṣyāyanti lābha-sat-kāra-hetor yatas te labhante upabhoga-paribhogān parebhyas tat-pratyayāt te prakupyanti teṣāṃ ca + a-varṇaṃ niścārayanti kutsanti paṃsayanti vijugupsanti | ātmānaṃ ca + utkarṣayanti na tān | atas te īrṣya-hetunā ca + uttari-manuṣya-dharmair ātmānaṃ vijñapayanti | tatas te tena vastunā patitāḥ parājitā mahā-yāna-sukhād etāṃ mahā-gurukām āpattim āpadyante yayā + apāya-gāmino bhavanti | yathā kaś-cit puruṣo ratna-dvīpaṃ gacched gantuṃ nāvā samudram avatarate sa mahā-samudre svayam eva tāṃ nāvaṃ bhindyāt tatra + eva maraṇaṃ nigacched | evam eva ye ādi-karmikā bodhi-satvā mahā-guṇa-sāgaram avatartu-kāmā īrṣyā-hetos tad vadanti | tat-pratyayāt te śraddhā-nāvaṃ bhittvā prajñā-jīvitena viyogaṃ prāpnuvanti | evaṃ te bālā ādi-karmikā bodhi-satvā īrṣyā-hetor an-ṛta-pratyayā mahā-gurukām āpattim āpadyante | iyaṃ pañcamī mūla-āpattir ādi-karmikasya bodhi-satvasya ||
punar a-paraṃ kula-putra bhaviṣyanty an-āgate * adhvani gṛha-stha-pravrajitā ādi-karmikā bodhi-satvā ye te gambhīrāḥ śūnyatā-pratisaṃyuktāḥ sūtra-anta-ādhāraṇī-kṣānti-samādhi-bhūmi-sv-alaṃ-kṛta-mahā-vidvat-puruṣāṇāṃ kṛta-śramāṇāṃ bodhi-satvānāṃ go-carās tān mahā-yāna-sūtra-antān dhārayanti paṭhanti sva-adhyāyanti pareṣāṃ ca vistareṇa vācayitvā prakāśayanti | ahaṃ ca + imān dharmān sva-buddhyā buddhvā + evaṃ ca punar ahaṃ kāruṇya-hetos tava + upadiśāmi | tvayā vā punas tathā bhāvayitavyaṃ yathā tvam atra gambhīreṣu dharmeṣu pratyakṣo bhaviṣyasi | evaṃ te jñāna-darśanaṃ bhaviṣyati yathā mama | etarhi na punar eva dadāti paṭhita-mātreṇa + aham imān evaṃ-rūpān dharmān gambhīra-gambhīrān upadiśāmi na sākṣāt-kriyayā ||
la-bha-sat-kāra-hetor ātmānaṃ vikrīṇāti | tat-pratyayāt sarva-try-adhva-gatānām arhatāṃ samyak-saṃbuddhānāṃ bodhi-satvānām ārya-pudgalānāṃ ca purataḥ sa-aparādhiko bhavati | mahā-gurukam āpattim āpadyate | visaṃvādayati deva-manuṣyān mahā-yānena | śrāvaka-yānam eva + asya na bhavati | prāg eva mahā-yānasya + avatāra-viśeṣa-adhigamaḥ | prāg eva + an-uttarā samyak-saṃbodhiḥ ||
tad yathā kaś-cit puruṣo mahā-aṭavīṃ prasthitaḥ kṣut-tarṣa-prapīḍitaḥ sa tatra mahā-phala-vṛkṣe pratiṣṭhitaḥ | āhāra-arthaṃ sa udāra-phala-vṛkṣam apahāya gandha-saṃpannaṃ rasa-saṃpannam an-āsvādya viṣa-vṛkṣam abhiruhya viṣa-phalāni bhuñjīta bhuktvā ca kālaṃ kuryāt | tad-upamāṃs tān pudgalān vadāmi | ye dur-labhaṃ manuṣya-lābhaṃ labdhvā kalyāṇa-mitraṃ sanniśritya mahā-yānam avatartu-kāmā lābha-sat-kāra-yaśo-hetor ātmānam upadarśayanti parān paṃsayanti evaṃ-rūpāṃ mahā-gurukām āpattim āpadyante yayā gurukayā + āpattyā sarva-vijñānāṃ parama-jugupsitā bhavanti | apāya-gāminas tathā-rūpāś ca pudgalā na sevanīyāḥ sarva-kṣatriya-brāhmaṇa-viṭ-śūdrāṇāṃ | yaś ca tān sevate sa sa-atisāro bhavati sarva-vijñānāṃ | iyaṃ kula-putra bodhi-satvasya ṣaṣṭhī mūla-āpattiḥ ||
punar a-paraṃ kula-putra bhaviṣyanty an-āgate * adhvani kṣatriyāṇāṃ purohita-caṇḍālā amātya-caṇḍālā bhaṭa-caṇḍālā mūrkhāḥ paṇḍita-mānino mahā-dhanā mahā-bhogāḥ | bahu-vidheṣu dāna-maya-puṇya-kriyā-vastuṣu saṃdṛśyante te tyāga-mada-mattā māna-mada-darpeṇa kṣatriyaṃ vibhedayanti | śramaṇān kṣatriyaiḥ | te kṣatriyān niśritya śramaṇān daṇḍāpayanti | arthaṃ daṇḍena muṣanti | tena + upadraveṇa te bhikṣavaḥ paudgalikaṃ vā sāṃghikaṃ vā cāturdiśa-sāṃghikaṃ vā staupikaṃ vā śramaṇair apahṛtya teṣāṃ prāhṛtaṃ pradāpyante | te punaś caṇḍālāḥ kṣatriyasya + upanāmayiṣyanti | te ubhayato * api mūla-āpattim āpadyante | ye kṣatriya-caṇḍālāḥ śramaṇaiḥ sārddhaṃ praduṣyanti tathā-rūpaṃ ca te dharmaṃ prajñapayiṣyanti | a-dharmaṃ vā dharmam apahāya | sūtra-vinaya-śikṣā an-apekṣya kāla-upadeśa-mahā-pradeśān apahāya | mahā-karuṇā-netrī-prajñā-pāramita-śikṣā-upāya-kauśalya-śikṣāḥ yāś ca + a-pareṣu sūtreṣu śikṣā upadiṣṭās tā apahāya | tathā-rūpāṃ dharma-yuktiṃ bhikṣūṇāṃ viheṭhana-artha-pūrvakaṃ kriyā-ākāraṃ prajñapayanti | yaiḥ kriyā-ākārair bhikṣūṇāṃ viheṭhanā bhavati | rañcati śamatha-vipaśyana-anuyoga-manas-kāraṃ | te * avadhyāyanto vyāpāda-bahulā bhavanti | tena ca hetunā bhikṣūṇām apy upaśāntāḥ kleśā na + upaśamyanti na tanū-bhavanti | tat-kāle punas te bhikṣava āśaya-vipannā bhavanti śīla-vipannāś ca bhavanti | ācāra-vipannā bhavanti dṛṣṭi-vipannā bhavanti tad-dhetoḥ śaithilikā bhavanti | bāhulikā bhavanti | a-śramaṇāḥ śramaṇa-pratijñāḥ | a-brahma-cāriṇo brahma-cāri-pratijñāḥ śaṅkha-svara-samācārāḥ praṣṭavya-dharma-deśakāḥ | te bhūyasyā mātrayā sa-paricārasya kṣatriyasya sat-kṛtā bhavanti mānitāḥ pūjitā bhavanti | te ca prahāṇa-abhiyuktānāṃ bhikṣūṇāṃ gṛha-stheṣv a-varṇaṃ niścārayanti | sa ca kṣatriyaḥ sa-parivāraḥ prahāṇa-abhiyuktānāṃ bhikṣūṇām antike praduṣyati avadhyāyati | yas tatra prahāṇikānāṃ bhikṣūṇām upabhoga-paribhogas taṃ sva-adhyāya-abhiratānāṃ bhikṣūṇāṃ niryātayanti | te ubhayato mūla-āpattim āpadyante | tat kasya hetoḥ ||
dhyāyī bhikṣuḥ su-kṣetraṃ | na + adhyayana-vaiyāvṛtya-āśritā na + adhyayana-abhiyuktāḥ ||
sam-dhi-dhāraṇī-kṣānti-bhūmiṣu bhājanī-bhūtā dakṣiṇīyāḥ pātra-bhūtāḥ | āloka-kara-ālokasya mārga-upadeśakāḥ | karma-kṣetra-kleśa-kṣetrān satvān uttārayanti | nirvāṇa-gamane ca mārge pratiṣṭhāpayanti | imāḥ kula-putra + aṣṭau mūla-āpattaya iti ||
āsāṃ niḥsaraṇam iha + eva sūtre * abhihitaṃ | yadi te bodhi-satvā ākāśagarbhasya bodhi-satvasya nāma śrutvā darśanam asya + ākāṅkṣeran | apāya-prapatana-bhayāt mūla-āpattīr daśayitu-kāmā | yadi te ākāśagarbhaṃ bodhi-satvaṃ namas-kuryuḥ nāma ca + asya parikīrttayeyus teṣāṃ sa kula-putro yathā bhāgyatayā sva-rūpeṇa + agratas tiṣṭhati brāhmaṇa-rūpeṇa yāvad dārikā-rūpeṇa purataḥ sthāsyati | tasya + ādi-karmikasya bodhi-satvasya yathā samutthitās tā āpattīḥ pratideśayati | gambhīraṃ ca + asya + upāya-kauśalyaṃ mahā-yāne caryām upadarśayati | yāvad a-vaivarttika-bhūmau ca pratiṣṭhāpayati || pe ||
yadi teṣāṃ saṃmukhaṃ darśanaṃ na dadāti | yas tam abhiyācati | tena + ādi-karmikeṇa bodhi-satvena sa-aparādhena paścime yāme utthāya + āsanāt prāṅ-mukhena sthitvā dhūpaṃ dhūpayitavyaṃ | aruṇo deva-putra āyācitavyaḥ | evaṃ ca vaktavyaṃ | aruṇa aruṇa mahā-kṛpa mahā-bhāga mahā-uditas tvaṃ jambu-dvīpe māṃ karuṇayā + āchādayasva | śīghram ākāśagarbhaṃ mahā-kāruṇikaṃ mama vacanena bodhaya | mama svapna-antare tam upāyam upadarśaya yena + aham upāyena + āpattiṃ pratideśayāmi | ārye mahā-yāne upāya-prajñāṃ pratilapsyāmi + iti ||
tena tat-kālaṃ śayyāyāṃ nidrāpayitavyaṃ saha + udgate * aruṇe iha jambu-dvīpe ākāśagarbhasya bodhi-satvasya + iha samāgamo bhavati sva-rūpeṇa ca | tasya + ādi-karmikasya bodhi-satvasya svapna-antare purataḥ sthitvā tāṃ mūla-āpattiṃ deśayati mahā-yāna-upāyena | tathā-rūpaṃ ca tasya + upāya-jñānaṃ saṃdarśayati | yena + upāya-kauśalyena sa ādi-karmiko bodhi-satvas tatra + eva bodhi-citta-a-saṃpramoṣaṃ nāma samādhiṃ pratilabhate su-dṛḍha-vyavasthitaś ca bhavati mahā-yānae ity ādi ||
atha vā yo * atra sūtre * adhyeṣaṇa-mantraḥ pūrvam uktaḥ | tena + ayaṃ vidhiḥ kāryaḥ | evaṃ syāt | araṇye upavane * abhyavakāśe vāgaraṃ vā tagaraṃ vā kāla-anusāri vā dhūpayitavyaṃ | prāñjalinā ca bhūtvā samantato dig-vidikṣu ca pañca-maṇḍalakena vanditvā ime mantra-padāḥ pravartayitavyāḥ | tad yathā | su-mṛśa [doubtful] | kāruṇika | caratu [doubtful] | vicara | sañcara | kāruṇika | murara | murara vega-dhāri namucame bhujayata kāruṇika cintā-maṇi pūraya kāruṇika sarva-āśāṃ me sthāpaya | ājñā-dhārī sphugu | rati-viveka gu | dṛṣṭi-viveka gu | pūraya kāruṇika pūrayantu mama + āśāṃ | sarvathā ca + a-śoka-gati svāhā ||
vidhiḥ pūrva-vat | sarva-vyādhi-duḥkha-sarva-bhaya-sarva-upakaraṇa-vighāta-pratighāte sarva-abhīṣṭa-siddhaye ca kāryaḥ ||
yadi kṣatriya-ādayo * api bodhi-satvāḥ katham eṣām āpatti-niyamo * anyeṣāṃ ca + ādhikyaṃ | atha tena sāmvarikāḥ | katham eṣām āpatti-vyavasthā | kathaṃ vā tad-doṣāt sāmvarikā api gṛhyante | na + eṣa doṣaḥ | yeṣāṃ yatra bahulaṃ saṃbhavaḥ te tatra + ā-koṭitāḥ sva-nāma-grahaṇa-darśanād bhaya-utpādana-arthaṃ | paras-paratas tu sarvaiḥ sarvā āpattayaḥ parihartavyāḥ ||
yena vā prakṛti-mahā-sa-āvadyatayā + a-samādāno * apy a-bhavyo bhavaty ucchinna-kuśala-mūlaś ca sutarāṃ tena sāmvarikā ity alam anayā cintayā ||
upāya-kauśalya-sūtre * api mūla-āpattir uktā | kiṃ vā + api kula-putra bodhi-satvaḥ prātimokṣa-śikṣāyāṃ śikṣamāṇāḥ kalpa-śata-sahasram api mūla-phala-bhakṣaḥ syāt | sarva-satvānāṃ ca su-ukta-dur-uktāni kṣamet | śrāvaka-praty-eka-buddha-bhūmi-pratisaṃyuktaiś ca manasi-kārair vihared iyaṃ bodhi-satvasya gurukā mūla-āpattiḥ | tad yathā kula-putra śrāvaka-yānīyo mūla-āpattim āpannaḥ so * a-bhavyas tair eva skandhaiḥ parinirvātum | evam eva kula-putro * a-pratideśya + etām āpattim a-niḥsṛjya tān śrāvaka-praty-eka-buddha-manasi-kārān a-bhavyo buddha-bhūmau parinirvātum iti ||
āsāṃ ca mūla-āpattīnāṃ sukha-grahaṇa-dhāraṇa-artham ekīya-matānāṃ ca saṃgraha-kārikā ucyante ||
ratna-traya-sva-haraṇād āpat-pārājikā matā | sad-dharmasya pratikṣepād dūtīyā muninā + uditā ||
duḥ-śīlasya + api vā bhikṣoḥ kāṣāya-stainya-tāḍanāt | cārake vā vinikṣepād apapravrājanena ca ||
pañca + ānantarya-karaṇān mithyā-dṛṣṭi-graheṇa vā | grāma-ādi-bhedanād vā + api mūla-āpattir jina-uditā ||
śūnyatāyāś ca kathanāt satveṣu kṛta-buddhiṣu | buddhatva-prasthitānāṃ vā saṃbodher vinivarttanāt ||
prātimokṣaṃ parityājya mahā-yāne niyojanāt | śiṣya-yānaṃ na rāga-ādi-prahāṇāya + iti vā grahāt ||
pareṣāṃ grahaṇād vā + api punaḥ sva-guṇa-kāśanāt | para-paṃsanato lābha-sat-kāra-śloka-hetunā ||
gambhīra-kṣāntiko * asmi + iti mithyā + eva kathanāt punaḥ | daṇḍāpayed vā śramaṇān dadyād vā śaraṇa-trayāt ||
gṛhṇīyād dīyamānaṃ vā śamathe tyājanāt punaḥ | pratisaṃlīna-bhogaṃ ca sva-adhyāyiṣu nivedanāt ||
mūlā āpattayo hy etā mahā-naraka-hetavaḥ | āryasya + ākāśagarbhasya svapne deśyāḥ puraḥ-sthitaiḥ ||
bodhi-citta-parityāgād yācakāya + a-pradānataḥ | tīvra-mātsarya-lobhābhyāṃ krodhād vā satva-tāḍanāt ||
prasādyamāno yatnena satveṣu na titikṣate | ślokāt para-anuvṛttyā vā sad-dharma-ābhāsa-varṇanād | iti ||
ārya-kṣitigarbha-sūtre * apy uktaṃ | yo mahā-brahman mama + uddiśya pravrajito duḥ-śīla-pāpa-samācāro bhikṣur anubhūtaḥ kaśambaka-jāto * a-śramaṇaḥ śramaṇa-pratijñaḥ a-brahma-cārī brahma-cāri-pratijñaḥ | dhvastaḥ patitaḥ parājito vividhaiḥ kleśaiḥ | atha ca punaḥ sa duḥ-śīla-pāpa-samācāro bhikṣur adya + api sarva-devānāṃ yāvat sarva-manuṣyāṇāṃ yāvat puṇya-nidhīnāṃ darśayitā bhavati kalyāṇa-mitraṃ | kiṃ ca + api sa a-pātrī-bhūtaḥ tena ca punaḥ śiras-tuṇḍa-muṇḍena kāṣāya-vastra-prāvaraṇa-īryā-pathena darśana-hetunā + api bahūnāṃ satvānāṃ vividha-kuśala-mūla-upastambhana-karaḥ su-gati-mārga-darśako bhavati | tasmād yo mama + uddiśya pravrajitaḥ śīlavān duḥ-śīlo vā tasya na + anujānāmi cakra-varttir ājñām api yan mama + uddiśya pravrajitasya saha-dharmeṇa + api kāye daṇḍa-prahāraṃ vā dātuṃ cārake vā prakṣeptuṃ | aṅgam aṅgaṃ vikarttanaṃ vā kartuṃ jīvitād vā vyaparopaṇaṃ kartuṃ | kiṃ punar a-dharmeṇa ||
kiṃ ca + api mṛtaḥ kathyate * asmin dharma-vinaye | atha ca punaḥ sa pudgalo go-rocana-kastūrikā-sadṛśa iti | atra + eva + āha | ye mama + uddiśya pravrajitān yāna-bhūtān pātra-bhūtān vā viheṭhayiṣyanti te sarveṣāṃ try-adhva-gatānāṃ buddhānām atīva sa-aparādhā bhavanti | samucchinna-kuśala-mūlā dagdha-santānā avīci-parāyaṇā bhavanti + iti | atra + eva + āha | sarva-buddhair adhiṣṭhito * ayaṃ mokṣa-dhvajo yad uta rakta-kāṣāya-vastram iti | asminn eva ca + uktaṃ | tena khalu punaḥ samayena bahūni śrāvaka-niyuta-śata-sahasrāṇi bahūni ca bodhi-satva-niyuta-śata-sahasrāṇi bhagavato * antike evaṃ-rūpaṃ pūrva-kṛtaṃ karma-āvaraṇaṃ pratideśayanti | vayam api bhadanta bhagavan bahūnāṃ pūrvakāṇāṃ tathā-gatānāṃ pravacane pātra-bhūtān pātra-bhūtāṃś ca buddhānāṃ bhagavatāṃ śrāvaka-yānīyān pudgalāñ jugupsitavantaḥ paṃsitavanto roṣitavanto * a-varṇa-a-yaśaḥ-kathāś ca niścāritavantaḥ | tena vayaṃ karma-āvaraṇena triṣv apāyeṣu vividhāṃ tīvrāṃ pracaṇḍāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ pratyanubhūtavantaḥ ||
peyālaṃ ||
vayaṃ tat-karma-āvaraṇa-śeṣam etarhi bhagavato * antike pratideśayiṣyāmaḥ | ke-cid vadanti | vayaṃ bhagavataḥ śrāvakān vacanais tarjitavantaḥ paribhāṣitavantaḥ | ke-cid vadanti | vayaṃ bhagavataḥ śrāvakān a-pātra-bhūtān patra-a-bhūtāṃś ca praharitavantaḥ | ke-cid vadanti | vayaṃ cīvarān hṛtavantaḥ | ke-cid vadanti | vayaṃ bhagavataḥ śrāvakāṇām upabhoga-paribhogān ācchinnavantaḥ | ke-cid vadanti | vayaṃ bhagavantam uddiśya pravrajitān gṛha-sthān kāritavantaḥ tata a-sthānaṃ sāditāḥ | ke-cid vadanti | asmābhir bhagavan buddhānāṃ bhagavatāṃ śrāvakā a-patra-bhūtāḥ pātra-bhūtāś ca sa-aparādhikāś cārake prakṣiptās tena vayaṃ karma-āvaraṇena bahūn kalpāṃs tṛṣv apāyeṣu vividhāṃ tīvrāṃ pracaṇḍāṃ duṣkhāṃ vedanāṃ pratyanubhūtavantaḥ || pe ||
tad vayam etarhi karma-āvaraṇa-śeṣāṃ bhagavato * antike pratideśayāmaḥ | āyatyāṃ saṃvaram āpadyema | pratigahṇātu bhagavān asmākam anukampām upādāya | uddharatu bhagavān asmān an-anta-pāpebhya iti vistaraḥ ||
pravrajyā-antarāya-sūtre * apy an-artha uktaḥ | caturbhir mahānāman dharmaiḥ samanvāgato gṛhī a-kṣaṇa-prāpto bhavati | jāty-andhaś ca jaḍaś ca + a-jihvakaś ca caṇḍālaś ca jātu sukhito bhavaty abhyākhyāna-bahulaś ca ṣaṇḍakaś ca paṇḍakaś ca nitya-dāsaś ca | strī ca bhavati śvā ca śūkaraś ca gardabhaś ca + uṣṭraś ca āśīviṣaś ca bhavati tatra tatra jātau ||
katamaiś caturbhiḥ | iha mahānāman gṛhī pūrva-jina-krṭa-adhikārāṇāṃ satvānāṃ naiṣkramya-cittasya pravrajyā-cittasya + ārya-mārga-cittasya + antarāyaṃ karoti | anena prathamena ||
punar a-paraṃ gṛhī dhana-laulyena putra-laulyena karma-vipākam a-śraddadhat putrasya vā duhitur vā bhāryāyā vā jñāti-saṃghasya + aiśvarya-sthāne vartamāne pravrajyā-antarāyaṃ karoti | anena dvitīyena + iti ||
anya-dvayaṃ | sad-dharma-pratikṣepaḥ śramaṇa-brāhmaṇeṣu ca pratighaḥ ||
daśa ca + a-kuśalāḥ karma-pathāḥ an-arthāḥ | sad-dharma-smṛty-upasthānād vipāka-kaṭukā draṣṭavyāḥ | tataḥ kiñ-cin-mātraṃ sūtraṃ sūcyate | prāṇa-atipāta-vipāka-lavas tāvad | yathā + āha | tad yathā + agni-śikhā-carā nāma pakṣiṇo ye * agni-śikṣā-madhya-gatā na dahyante saṃhṛṣṭatarāś ca nārakeyāṇāṃ kapālaṃ bhittvā rudhiraṃ pibanti | kapāla-antara-carā nāma pakṣiṇo ye mastakaṃ bhittvā jvalita-mastaka-luṅgān pibanti | jihvā-āmiṣa-bhujo nāma pakṣiṇo ye jihvāṃ vidārya + abhito * abhitaḥ prabhakṣayanti | sā + api jihvā bhuktā punar api saṃjāyate padma-dala-komalatarā | evam artha-anurūpa-saṃjñā danta-utpāṭakā nāma kaṇṭha-nāḍy-apakarṣakā nāma | kloma-kāśinaḥ | āmāśaya-adāḥ | plīha-saṃvartakā | antra-vivara-khādinaḥ | pṛṣṭha-vaṃśa-carā nāma | marma-guhyakā nāma pakṣiṇo ye sarvāṇi marma-vivarāṇi bhittvā marmāṇi kṛntayitvā vivarāṇi praviśya majjā-maṇḍaṃ pibanti krandamānānāṃ | sūcī-chidrā nāma pakṣiṇo ye sūcī-sadṛśa-tuṇḍā raktaṃ pibanti | evam asthi-vivara-aśinaḥ ṣaṭ-tvag-bhakṣiṇaḥ | nakha-nikṛntakā medo-dāḥ snāyu-viśeṣakāḥ | keśa-uṇḍukā nāma pakṣiṇo ye keśa-mūlāny utpāṭayanti ||
sa evam avīci-pradeśas trīṇi yojana-śata-sahasrāṇi pakṣi-bhairava-pakṣo nāma | tatra tair anyair nārakeyaiḥ saha + an-ekāni varṣa-śata-sahasrāṇi bhakṣyate saṃbhavati ca | sa kathañ-cid api tasmān muktaḥ sarvasmād duṣkha-jāla-parivṛtaḥ | śvabhra-prapāto nāma dvitīyaḥ pradeśas tatra gacchati | trāṇa-anveṣī śaraṇa-anveṣī paritrāṇa-anveṣī samantata ekādaśabhir arci-skandhair āvṛto niḥ-sahāyaḥ karma-pāśa-bandhana-baddhaḥ samantataḥ śatrubhir āvṛtaḥ kāntāram anuprapannaḥ sarvasmān naraka-puñjād adhikataraṃ vyasanam abhiprapannas taṃ śvabhra-prapātaṃ nāma pradeśam anudhāvati | patite * atīva pādaḥ pravilīyate | utkṣiptaḥ punar api saṃbhavati | su-kumārataraḥ ślakṣṇataraḥ kharābhis tīvrābhir vedanābhir abhibhūtaḥ | tasya + evaṃ bhaya-viklava-vadanasya kara-caraṇa-sarva-aṅga-praty-aṅga-pravilīyamānasya sa pradeśaḥ śvabhra-prapāto nāma prādur-bhavati | sa tasmin deśe nipatati patitaḥ śvabhre prapatati trīṇi yojana-sahasrāṇi | punar api karma-kṛtena vāyunā + utkṣipyate | sa prapatamānaḥ kaṃka-vāyasa-grdhra-ulūkair bhakṣyate | yāvat tasya + evam utkṣipyamānasya ca prapatataś ca + an-ekāni varṣa-śata-sahasrāṇi gacchanti | kathañ-cid api tasmān muktaḥ paribhrāmitaś cakra-aṅkaṃ vivaraṃ nāma pradeśam anudhāvati | tasmiṃś ca pradeśe sahasra-arāṇi cakrāṇi prādur-bhavanti vajra-nābhīni tīkṣṇa-jvālāni śīghra-bhramāṇi tasya saha-gamanād eva tāni cakrāṇi śarīraṃ prāpya bhramanti | pe ||
praty-ekaṃ sarva-aṅgāni pramathnanto dahanti pāda-tale ca + asya śaṅkubhir bhidyete | evaṃ makkoṭaka-parvate | mākkoṭakaiḥ prāṇi-jātibhiḥ sa-antar-vahiḥ-parama-aṇuśaḥ prabhakṣyate | bhukto bhuktaḥ punar api saṃjāyate su-kumārataraḥ | su-kumāratayā bhūyo * apy ādhikatarāṃ vedanām anubhavati | bhukta-bhuktasya prabhūtataram eva + asya tvaṅ-māṃsaṃ prādur-bhavati | tasya prāṇa-atipāta-kṛta-upacitasya tat-phalaṃ bhavati ||
a-datta-ādāna-vipākam āha | sa eṣa duṣkṛta-karma-anta-cārī ālāta-cakra-nirmāṇa-gandharva-nagara-mṛga-tṛṣṇikā-sadṛśaṃ mahad artha-jātaṃ paśyati ratna-vastra-dhana-dhānya-nikara-bhūtaṃ | tasya + evaṃ lobha-abhibhūtasya karmaṇā mohitasya + evaṃ bhavati | mama + idam iti | sa evaṃ mohitaḥ pāpa-kārī prajvalita-aṅgāra-karṣūr laṅghayitvā tad-draviṇam anudhāvati | sa karma-kṛtair yama-puruṣair gṛhyate śastra-jāla-madhya-gataḥ sarva-aṅga-praty-aṅgaśaḥ pāṭyate viśasyate dahyate * asthy-avaśeṣaḥ kriyate | na ca + asya + an-ādi-kāla-pravṛttaḥ sa lobhas tām apy avasthāṃ gatasya parihīyatae iti ||
kāma-mithyā-ācāram adhikṛtya + āha | eṣa sa pāpa-kartā tasmāc * chastra-saṅkaṭān muktaḥ katham-apy aṅgāra-karṣūr laṅghayitvā karmaṇā bhrāmitaḥ pradeśam anyaṃ prapadyate | vitatha-darśanaṃ nāma tatra karma-kṛtāṃ striyaṃ paśyati yā tena pūrvaṃ naṣṭa-smṛtinā dṛṣṭā | dṛṣṭvā ca + an-ādi-kāla-abhyasto rāga-agnir utpadyate | sa tena dhāvati yena tā striyaḥ | tāś ca + ayo-mayyo nāryaḥ karma-kṛtāḥ | tābhir asau gṛhyate | gṛhītvā ca + oṣṭhāt prabhṛti tathā bhujyate yathā + asya sarṣapa-phala-mātra-pramāṇam api na + avaśiṣṭaṃ | tasmiñ śarīre bhavati | punar api saṃbhavati | punar api bhujyate | sa kaṭukāṃ kharāṃ vedanām anubhavaṃs tasmād rāga-agner na nivartate | yena tā striyas tena bhūyaḥ saḥ saṃdhāvati | na ca + asya tat-pīḍā tathā bādhate yathā rāga-agniḥ | atha tā striyo bhūyo vajra-maya-ayo-maya-prajvalita-gātrās taṃ manuṣyam ādāya jvālā-mālā-ākula-sarva-śarīrās taṃ nārakeyaṃ siktā-muṣṭi-vad bhindanti | punar api saṃbhavati + iti pūrva-vat || pe ||
striyo mūlam apāyasya dhana-nāśasya sarvathā | strī-vidheyā narā ye tu kutas teṣāṃ bhavet sukham || pe ||
yāvat | strī vināśo vināśānām iha loke paratra ca | tasmāt striyo vivarjyāḥ syur yadi + icchet sukham ātmana iti ||
mṛṣā-vādam adhikatya + āha | sa tair yama-puruṣair gṛhyate gṛhītvā ca tan-mukhaṃ vidārayanti tasmāj jihvām apakarṣayanti | sā ca jihvā karma-vaśāt pañca-yojana-śata-pramāṇā bhavati | tasya mṛṣā-vādasya balena tasyāś ca saha-nirgamana-kāle te yama-puruṣā bhūmāv ānāhayanti pradīpta-ayo-mayyāṃ | karma-kṛtaṃ ca hala-sahasraṃ prādur-bhavati pradīpta-agra-saṃyuktaṃ balavadbhir balīvardais tad asya + antar-gataṃ jihvāyāṃ vahati | tatra pūya-rudhira-kṛmi-śrāviṇyo nadyaḥ pravahanti || pe ||
sā ca jihvā tathā su-kumārā yathā devānām akṣi ||
yāvat sa vedanātas tanati krandati vikrośati na ca + asya tad-duḥkhaṃ kaś-cid apanayati + iti vistaraḥ | tasya + evaṃ pracaṇḍām vedanām anubhavato * an-ekāni varṣa-śata-sahasrāṇi sā ca jihvā kṛṣyate | sā kathañ-cit tasya nārakasya mukhe praviśati | sa bhaya-vihvala-vadano yena vā tena vā niḥpalāyate * aṅgāra-karṣūṣu dahyamāno nimajjan | tasya + evaṃ duḥkha-ārttasya + a-śaraṇasya + a-parāyaṇasya punar api yama-puruṣāḥ prādur-bhavanti mudgara-asi-pāṇayaḥ | te taṃ puruṣaṃ mastakāt prabhṛti yāvat pādau cūrṇayanti + ity ādi ||
paiśunya-vipākas tu yathā + eva mṛṣā-vādasya trīṇi yojana-śatāni jihvā + iti viśeṣas tu | tāṃ yama-puruṣā nistriṃśān ādāya pradīpta-dhārān jihvāṃ nikṛntanti | jambukaiś ca + anysamin pradeśe bhakṣyate | parama-kaṭukāṃ vedanāṃ prativedayate sa krandati vikrośaty a-vyakta-akṣaraṃ jihvā-virahita ity ādi ||
pāruṣya-vipākam āha | te tāṃ jihvām āsyaṃ vidārya gṛhṇanti | gṛhītvā niśita-dhāraiḥ śastraiś chittvā tasya bhūya eva khādanīya-arthena mukhe prakṣipanti | sa ca jighansā-arditaḥ kṣut-kṣāma-vadanaḥ sva-rudhira-lālā-parisrutāṃ tām eva sva-jihvāṃ bhakṣayati | sā ca jihvā chinnā punar api saṃjāyate karma-vaśāt | atha sa bhūmau vedanā-ārttaḥ parivartate viceṣṭate krandate | tasya + evaṃ vedanā-ārttasya parivṛtta-nayana-tārakasya duṣkha-ārttasya dīnasya + a-sahāyasya + ekākinaḥ sva-kṛtam upabhuñjānasya yama-puruṣā anuśāsanī-gāthāṃ bhāṣante ||
jihvā-dhanor vinirmuktas tīkṣṇo vāg viśikhas tvayā | pāruṣyam iti yad dṛṣṭaṃ tasya + etat phalam āgatam ||
iti vistaraḥ ||
saṃbhinna-pralāpa-vipākam āha ||
tasya tat prajvalitaṃ tāmra-drava-lohitaṃ jihvāṃ dahati | jihvāṃ dagdhvā kaṇṭhaṃ dahati | kaṇṭhaṃ dagdhvā hṛdayaṃ dahati hṛdayaṃ dagdhvā + antrāṇi dahati | tāny api dagdhvā pakva-āśayaṃ dahati | pakva-āśayam api dagdhvā + adho-bhāgena nirgacchati ||
yama-puruṣā gāthām āhuḥ | pūrva-uttara-a-baddha-padaṃ nir-arthakam a-saṃgatam | a-baddhaṃ yat tvayā proktaṃ tasya + etat phalam āgataṃ ||
yā na [doubtful] satyavatī nityaṃ na ca + adhyayana-tat-parā | na sā jihvā budhair dṛṣṭā kevalaṃ māṃsa-khaṇḍikā | iti vistaraḥ ||
abhidhyā-vipākam āha | atha paśyati riktaṃ tuccham a-sārakaṃ karma-kṛtaṃ bahu-draviṇaṃ para-parigṛhītaṃ tasya karma-codita-vyāmohitasya + evaṃ bhavati | mama + idaṃ syād iti | tataḥ sa nārakas tena + eva dhāvati yena tad dravyaṃ | tasya + abhidhyā-ākhya-mānasasya + a-kuśalasya + āsevita-bhāvita-bahulī-kṛtasya tat-phalaṃ yad asau narake viparītaṃ paśyati | tasya + evaṃ paśyato * abhidhyā-bahulasya haste śastraṃ prādur-bhavati sa tena dhāvati | teṣām apy anyeṣāṃ nārakāṇāṃ haste śastrāṇi prādur-bhavanti | sa taiḥ saha śastreṇa yudhyate yāvat tathā kartyate yathā sarṣapa-phala-mātram api na bhavati māṃsam asya śarīre tathā + asthi-kaṅkāla-avaśeṣaḥ kriyate || pe ||
pareṣāṃ sampa ... mama syād iti cintitaṃ | tasya + abhidhyā-samutthasya viṣasya phalam āgatam iti ||
vyāpāda-phalam āha | karma-mayāḥ siṃha-vyāghra-sarpāḥ krodha-abhibhūtāḥ puratas tiṣṭhante | etebhyo bhaya-bhīto yena vā tena vā niḥpalāyate | sa kathaṃ śaknoti palāyitum a-śubhasya karmaṇaḥ | sa tair gṛhyate | gṛhītvā ca pūrvaṃ tāvan mastakād bhujyate yāvat pārśvataḥ sarpair viṣa-daṃṣṭraiḥ saṃdaśya saṃdaśya bhakṣyate | vyāghrair api pṛṣṭhato bhakṣyate | pādāv api vahninā dāhyete sa yama-puruṣair dūrād iṣubhir vidhyatae iti vistaraḥ ||
mithyā-dṛṣṭi-phalaṃ punar a-parimitaṃ | pāṭhas tu saṃkṣipyate | śastra-varṣa-tomara-vajra-varṣa-aśani-pāṣāṇa-varṣe hanyate | ekādaśabhir arcci-skandhaiḥ kṣut-pipāsa-agninā ca sukha-nirgatena nir-antaraṃ dahyatae iti ||
kāma-mūlāś ca sarva-an-arthā iti tebhya eva + udvejitavyaṃ | yathā + atra + eva + āha | asty agni-kuṇḍo nāma narakaḥ | tatra katareṇa karmaṇā satvā upapadyante | yena a-śramaṇena śramaṇa-pratijñena mātṛ-grāmasya nṛtta-gītasya + ābharaṇānāṃ vā śabdaṃ śrutvā + a-yoniśena manas-kāreṇa + ākṣipta-buddhinā tac * chrutvā hasita-laḍita-krīḍitāny a-śucim uktaṃ || pe ||
tatra te nārakā ayo-varṣeṇa sarva-aṅga-praty-aṅgaśaś cūrṇyante * aṅgāra-varṣeṇa ca pacyante dahyantae ity ādi | evaṃ paurāṇa-kāma-āsvādana-smaraṇāt padumo nāma narakaḥ paṭhyate svapna-anta-bhūta-smaraṇāc ca | tatra te nārakāḥ kumbhiṣu pacyante | te droṇiṣv ayo-mayair muṣalair hanyantae iti vistaraḥ ||
evam apsarasaḥ prārthanayā brahma-carya-pariṇāmanān mahā-padumo nāma naraka uktaḥ | tatra kṣāra-nadī-taraṅginī nāma pravahati | tasyāṃ nadyāṃ yāny asthīni te pāṣāṇāḥ | yac * chevālaṃ te keśāḥ | yaḥ paṅkas tan māṃsaṃ | yā āpaḥ tat kathitaṃ tāmraṃ | ye matsyās te nārakā ity ādi ||
evaṃ puruṣasya puruṣeṇa saha maithuna-vipratipatteḥ a-prameyā a-kāraṇā viśeṣāḥ paṭhyante | evaṃ śiśubhiḥ saha vipratipatteḥ kṣāra-nadyām uhyamānān dārakān paśyati | te taṃ vilapanti | sa tāṃ nadīm avagāhate | teṣu bālakeṣu tīvra-sneha-pratibandha-śoka-duṣkha-vegāt | evaṃ go-vaḍava-aja-eḍaka-ādiṣu prakṛti-sa-āvadyaḥ kāma-mithyā-ācāraḥ kharatara-vipākaḥ paṭhyate | tāsām eva go-vaḍava-ādīnāṃ tapta-ayo-mayīnāṃ a-kuśala-nirmitānāṃ yoni-mārgeṇa sa tiryak-kāma-sevī praviśati | sa tāsām udare pradīpta-aṅgāra-nikara-paripūrṇe svidyate pacyate bahūni varṣa-śata-sahasrāṇi + iti vistareṇa draṣṭavyaṃ ||
evam anya-nāśitāsv api bhikṣuṇīṣu vipratipannānāṃ mahā-naraka-pātanāḥ paṭhyante | evaṃ sva-strīṣv apy a-yoni-mārgeṇa gacchataḥ | evaṃ prasahya + ānītāsv api para-strīṣu labdhāsu ca kanyāsu | evam upavāsa-sthāsu evaṃ gurūṇāṃ patnīṣu jñāti-śabda-mānitāsu ca vipratipatteḥ tīvrāś ca + a-parimāṇāś ca mahā-naraka-pātanāḥ paṭhyante ||
sapta-maithuna-saṃyukta-sūtre * apy āha | iha brāhmaṇa ekatyo brahma-cāriṇam ātmānaṃ pratijāṇīte | sa na + iha + eva mātṛ-grāmeṇa sārddhaṃ dvayaṃ samāpadyate * api tu mātṛ-grāmaṃ cakṣuṣā rūpaṃ nidhyāyan paśyati | sa tadā svādayati adhyavasyati adhyavasāya tiṣṭhati | ayam ucyate brāhmaṇa brahma-cārī saṃyukto maithunena dharmeṇa na visaṃyuktaḥ | a-pariśuddhaṃ brahma-caryaṃ carati ||
evaṃ mātṛ-grāmeṇa sārddhaṃ saṃkrīḍataḥ saṃkilikilāyamānasya āsvādayataḥ a-pariśuddhaṃ brahma-caryam uktaṃ | evaṃ mātṛ-grāma-apasthānam āsvādayataḥ | evaṃ tiraḥ-kuḍya-gatasya tiro-duṣya-gatasya vā mātṛ-grāmasya nṛtta-gīta-ādi-śabdam āsvādayato maithuna-saṃyogam ity uktam | evaṃ pañca-kāma-guṇa-samarpitaṃ param avalokya + āsvādayataḥ ||
evaṃ deva-ādi-sthāneṣu brahma-carya-pariṇāmanāt saṃyukto maithunena dharmeṇa na visaṃyukta iti ||
yataś ca + ete kāmā evaṃ smaraṇa-prārthanā-viṣayam api gatā evam an-artha-karās tena + eva kāma-apavādaka-sūtre * abhihitam | nivāraya bhikṣo cittaṃ kāmebhyaḥ | sa-bhayaś ca + eṣa mārgaḥ sa-pratibhayaḥ sa-kaṇṭakaḥ sa-gahanaḥ unmārgaḥ ku-mārgo vedanā-pathaḥ | a-sat-puruṣa-saṃsevitaḥ | na + eṣa mārgaḥ sat-puruṣa-saṃsevitaḥ | na tvam evaṃ cintayasi | kasmāt alpa-āsvādāḥ kāmā uktā bhagavatā | bahu-duṣkha-bahu-upadravā bahu-upāyāsā | ādīnavo * atra bhūyān | rogo bhikṣavaḥ kāmā gaṇḍaḥ śalya-madya-madya-mūlam āmiṣa-vaḍisaṃ mṛtyur a-nityāḥ kāmās tucchāḥ mṛṣā-moṣa-dharmiṇaḥ svapna-upamāḥ kāmāḥ | kim apy ete bāla-ullāpanāḥ || pe ||
yathā mṛgāṇāṃ bandhanāya kūṭaṃ dvi-jānāṃ bandhanāya jālaṃ | matsyānāṃ bandhanāya kupinaṃ | markaṭānāṃ bandhanāya lepaḥ pataṅ-gānāṃ bandhanāya + agni-skandhaḥ | evaṃ kāmāḥ || pe ||
kāma-paryeṣaṇāṃ carato dīrgha-rātraṃ siṃhānāṃ mukhe parivartitasya + anto na prajñāyate | yāvad go-ghātakānāṃ gava-āsanānāṃ mukhe parivartitasya + anto na prajñāyate | yāvan maṇḍūkānāṃ satāṃ sarpāṇāṃ mukhe parivartitasya + anto na prajñāyate | dīrgha-rātraṃ kāmān pratisevamānānāṃ corā iti kṛtvā gṛhītānāṃ śiraś-chinnānām anto na prajñāyate | pāradārikāḥ pāripanthikā grāma-ghātakā jana-pada-ghātakā yāvad granthi-mocakā iti kṛtvā gṛhītānāṃ śiraś-chinnānām anto na prajñāyate | duṣkhaṃ tīvraṃ kharaṃ kaṭukam anubhūtaṃ rudhiraṃ prasyanditaṃ pragharitaṃ yac caturṣu mahā-samudreṣu + udakāt prabhūtataraṃ || pe ||
kāyo hy ayaṃ bahv-ādīnavaḥ | asthi-saṃghātaḥ snāyu-saṃbaddho māṃsena + anuliptaḥ carmaṇā paryavanaddhaḥ chavyā praticchannaḥ chidra-vicchidraḥ kṛmi-saṃgha-niṣevitaḥ satvānām an-arthakaḥ kleśa-karmaṇāṃ vastu ||
asmin kāye vividhā ābādhā utpadyante | tad yathā cakṣū-rogaḥ śrotra-rogo yāvad arśāṃsi piṭako bhagan-daraḥ || pe ||
kāyikāḥ santāpāḥ kāyikaṃ duṣkhaṃ | kāyasya jīrṇatā bhagnatā kubjatā | khālityaṃ pālityaṃ vali-pracuratā | indriyāṇāṃ pāripākaḥ paribhedaḥ saṃskārāṇāṃ purāṇī-bhāvo jarjarī-bhāvaḥ | yāvan na + arhasy evam udgharantaṃ pragharantaṃ jugupsanīyaṃ kāyaṃ pratiṣevituṃ || pe ||
kā tava bhikṣo kāma-a-śāntiḥ | kaś ca tvāṃ pralobhayati | kathaṃ ca tvaṃ prāhito mūrchito * adhyavasito * adhyavasānam āpannaḥ | yadā + ahaṃ parinirvṛto bhavāmi | sad-dharmaś ca + antar-hito bhavati | tvaṃ ca kāmān pratisevya vinipāta-gato bhaviṣyasi | kadā jarā-maraṇād ātmānaṃ parimocayiṣyasi ||
alaṃ bhikṣo nivāraya cittaṃ kāmebhyaḥ | a-kālaḥ kāma-paryeṣaṇāyāḥ | kālo * ayaṃ dharma-paryeṣaṇāyā iti ||
ugradatta-paripṛcchāyām apy āha | tena kāma-mithyā-ācārāt prativiratena bhavitavyaṃ sva-dāra-saṃtuṣṭena para-dāra-an-abhilāṣiṇā + ārakta-netra-prekṣiṇā nirviṇṇa-manasā | eka-anta-duṣkhāḥ kāmā | ity abhīkṣṇaṃ manasi-kāra-prayuktena | yadā + apy asya sva-dāreṣu kāma-vitarka utpadyeta | tadā + api tena sva-dāreṣv a-śubha-anudarśinā uttrasta-manasā | kleśa-vaśatayā kāmāḥ pratisevitavyāḥ | na tv adhyavasāna-vinibaddhena nityam a-nitya-an-ātma-a-śuci-saṃjñinā | evaṃ ca + anena smṛtir upasthāpyā | tathā + ahaṃ kariṣyāmi yathā saṃkalpair api kāmān na paribhokṣye | kaḥ punar vādo dvi-indriya-samāpattyā vā + anaṅga-vijñaptyā vā + iti ||
punar atra + eva + āha | bodhi-satvena sva-bhāryāyā antike tisraḥ saṃjñā utpādayitavyāḥ | katamās tisraḥ | rati-krīḍā-sahāyikā + eṣā na + eṣā para-loka-sahāyikā | anna-pāna-sahāyikā + eṣā na + eṣā karma-vipāka-anubhavana-sahāyikā | sukha-sahāyikā + eṣā na + eṣā duṣkha-sahāyikā ||
yāvad a-parās tisraḥ | śīla-antarāya-saṃjñā dhyāna-antarāya-saṃjñā prajñā-antarāya-saṃjñā ||
a-parās tisraḥ | cora-saṃjñā badhaka-saṃjñā naraka-pāla-saṃjñā iti ||
candrottarā-dārikā-paripṛcchāyām apy uktaṃ | atha candrottarā-dārikā samanantaraṃ pradhāvantaṃ taṃ mahāntaṃ jana-kāyaṃ dṛṣṭvā tasyāṃ velāyāṃ vihāyasa-antarīkṣe tāla-mātram abhyudgamya sthitvā ca taṃ mahāntaṃ jana-kāyaṃ gāthābhir adhyabhāṣata ||
kāyaṃ mama + īkṣadhvam imaṃ mano-jñaṃ suvarṇa-varṇaṃ jvalana-prakāśam | na rakta-cittasya hi mānuṣasya prajñāyate śobhanakaṃ śarīram ||
ye etv agni-karṣū-upama-saṃpradīptān tyajanti kāmān viṣayeṣv a-gṛddhāḥ | ṣaḍ-indriyaiḥ saṃvara-saṃvṛtāś ca ye brahma-caryaṃ ca caranti śubham ||
dṛṣṭvā ca dārān hi parasya ye vai kurvanti mātā-bhaginī + iti saṃjñāṃ | prāsādikās te hi su-darśanīyā bhavanti nityaṃ paramaṃ mano-jñāḥ ||
sphuṭām imāṃ vettha purīṃ samantād yo roma-kūpān mama ca + ati-gandhaḥ | na rāga-cittena mayā + arjito * ayam phalaṃ tu dānasya damasya ca + idam ||
na me samutpadyati rāga-cittaṃ mā vīta-rāgāsu janīṣva rāgaṃ | sākṣī mama + ayaṃ purato muni-indraḥ satyaṃ yathā vedmi na jātu mithyā ||
yūyaṃ ca pūrvaṃ pitaro mama + āsa | ahaṃ ca yuṣmākam abhūj janitrī | bhrātā svasā ca + api pitā babhūva ko rāga-cittaṃ janayej jananyāṃ ||
praghātitāḥ prāk ca mama + atha sarve | ahaṃ viśastā ca purā bhavadbhiḥ | sarve a-mitrā vadhakāḥ parasya | kathaṃ tu vā jāyati rāga-cittam ||
na rūpavanto hi bhavanti rāgāt | na rakta-cittāḥ su-gatiṃ vrajanti | na nirvṛtiṃ yānti ca rakta-cittā rāgo hi tasmāt parivarjanīyaḥ ||
kāmasya hetor nirayaṃ patanti | pretās tiraśco * atha bhavanti rāgāt | kumbha-aṇḍa-yakṣā asurāḥ piśācā bhavanti ye rāga-parītta-cittāḥ ||
kāṇāś ca khañjāś ca vi-jihvakāś ca | vi-rūpakāś ca + eva bhavanti rāgāt | bhavanti nānā-vidha-doṣa-bhājāś caranti ye kāma-carīṃ jaghanyām ||
yac cakra-vartitvam avāpnuvanti | bhavanti śakrās tri-daśa-īśvarāś ca | brahmāṇa īśā [doubtful] vaśa-varttinaś ca tad brahma-caryaṃ vipulaṃ caritvā ||
jāty-andha-bhāvā vadhirā vi-saṃjñā | śva-śūkara-uṣṭrāḥ khara-vānarāś ca | hasty-aśva-go-vyāghra-pataṅ-ga-makṣāḥ bhavanti nityaṃ khalu kāma-lolāḥ ||
kṣiti-īśvarāś ca + eva bhavanty udagrāḥ su-śreṣṭhino vai gṛha-paty-amātyāḥ | sukha-saumanasyena ca yānti vṛddhiṃ ye brahma-caryaṃ vipulaṃ caranti ||
kabhalli-tāpān atha dhūma-gārān bandhāṃs tathā tāḍana-tarjjanāṃś ca | chedaṃ śiraḥ karṇa-kara-akṣi-nāsāḥ | pādasya ca + arcchanti hi kāma-dāsā | iti ||
udayana-vatsa-rāja-paripṛcchāyāṃ ca vivarṇitāḥ kāmāḥ ||
dṛṣṭvā vraṇaṃ dhāvati makṣikā yathā | dṛṣṭvā + a-śuciṃ dhāvati gardabho yathā | śvānaś ca śūnā iva māṃsa-kāraṇāt | tathā + eva dhāvanty a-budhāḥ striye ratāḥ ||
a-vidyā-pidhitā bālās tamaḥ-skandhane āvṛtāḥ | strīṣu saktās tathā mūḍhā a-medhya iva vāyasāḥ ||
mārasya go-caro hy eṣa prasthitā yena dur-gatiḥ | āsvāda-saṃjñino gṛddhā mīṭa-sthāne yathā krimiḥ ||
kīṭa-kumbho yathā citro yatra yatra + eva dṛśyate | pūrṇo mūtra-purīṣeṇa dṛtir vā vāta-pūritā ||
siṅghāṇaka-kapha-alālāḥ [doubtful] śleṣmaṇi klinna-mastakāḥ | daurgandhyaṃ sravate kāyād bālānāṃ tad yathā madhu ||
asthi-pūrṇaṃ mukha-dvāraṃ māṃsa-carma-ādibhiś citaṃ | gaṇḍa-bhūto hy ayaṃ kāyaḥ kutsito hy āma-gandhikaḥ ||
nānā-prāṇibhiḥ saṃpūrṇo mukha-gaṇḍo yathā bhavet | evam eva hy ayaṃ kāyo viṣṭhā-ādy-a-śuci-bhājanam ||
antya-antra-ākulaṃ hy udaraṃ sa-yakṛt-phupphuṣa-ākulam | vṛkkau vilohitaṃ pittaṃ masta-luṅga-asthi-majjakam ||
aśītiṃ krimi-kula-sahasrāṇi yāni tiṣṭhanti antare | aha bālā na paśyanti moha-jālena āvṛtāḥ ||
nava-vraṇa-mukhaiḥ prasravanty a-śuciṃ pūti-gandhikam | bālā nimittaṃ gṛhṇanti vacane darśane * api ca ||
uktāḥ paścān na jānanti yo deśaḥ sarva-kutsitaḥ | uccāra-go-carā bālāḥ kheṭa-siṅghāṇa-bhojinaḥ ||
jugupsanīye rajyante vraṇaṃ dṛṣṭvā + iva makṣikāḥ | kakṣāsv āgharate svedo gandho vāyati kutsitaḥ ||
kurvanti duṣ-kṛtaṃ karma yena gacchanti dur-gatim | hīnān kāmān niṣevanto hīnān dharmān niṣevya ca ||
gatvā avīciṃ duṣ-prajñāḥ duṣkhāṃ vindanti vedanāṃ | uccāra iva dur-gandhāḥ striyo buddhaiḥ prakīrtitāḥ ||
tasmād * dhīnasya hīnābhiḥ strībhir bhavati saṅgatiḥ | uccāra-bhastrāṃ yo gṛhya-bāla-āvāsaṃ nigacchati ||
yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ labhate phalam ||
tathā + atra + eva + āha | tad evaṃ-rūpair duṣkha-paryeṣitair bhogaiḥ sva-jīvika-artham upasaṃhṛtair na prabhavanti śramaṇa-brāhmaṇebhyo dānaṃ dātuṃ kṛpaṇa-vanīpaka-yācakebhyo * a-vaśī-kṛtāḥ strībhiḥ strī-nirjitāḥ strī-nigṛhītāḥ strī-dāsāḥ | tena + eva strī-premṇā tasyā eva poṣaṇāya na śaknuvanti dānaṃ dātuṃ śīlaṃ ca samādātuṃ | sa tatra raktaḥ samānaḥ strī-paribhāṣitāni sahate tarjana-avalokana-nirbhartsanām api sahate | sa mātṛ-grāmeṇa tarjitaḥ puruṣaḥ saṃsīdati viṣīdati sukhaṃ ca + asyā avalokayati | kāma-hetoḥ kāma-nidānaṃ ca vaśa-gatā bhavati | ayaṃ mahā-rāja kāma-lolupasya puruṣasya + uccāra-sukha-paramasya + a-śucau ratasya + a-saṃprajanya-ācāriṇo doṣaḥ || pe ||
śrutvā + īdṛśaṃ tu saṃvegaṃ na teṣāṃ bhavati nirvṛtiḥ | bhūyaḥ kurvanti saṃsargaṃ strībhiḥ sārddhaṃ pramoditāḥ ||
duṣkha-kāmān niṣevante bhāṣante ca jugupsitāḥ ||
dharmaṃ śrutvā + artha-saṃmūḍhāḥ bhāṣante ca su-bhāṣitaṃ | strī-gataṃ ca + asya tac cittaṃ viḍālasya + iva mūṣike ||
muhūrtaṃ bhavati saṃvegaḥ śrutvā + atha jina-bhāṣitaṃ | punaḥ kupyati rāgo * asya viṣa-hālāhalaṃ yathā ||
sūkarasya + iva uttrāso muhūrtam anuvarttate | dṛṣṭvā vai atha uccāraṃ gṛddhatāṃ janayaty asau ||
evaṃ sukha-arthino bālāḥ prahāya jina-śāsanaṃ | hīnān kāmān niṣevante yena gacchanti dur-gatiṃ ||
raktāḥ pramattāḥ kāmeṣu kṛtvā karma su-pāpakam | śīlavattāṃ visaṃvādya paścād gacchanti dur-gatim ||
yasya + īdṛśaṃ dharma-nayaṃ viditvā | strīṣu prasādaḥ puruṣasya na + u bhavet | viśodhitaḥ svarga-patho * asya nityam | na dur-labhā tasya vara-agra-bodhiḥ ||
labdhvā kṣaṇaṃ hi sa prajño dharmaṃ śrutvā ca īdṛśam | sarvān kāmān vivarjya + iha pravrajyāṃ niṣkramed budha | iti ||
praśānta-viniścaya-prātihārya-sūtre * apy a-paro * an-artha uktaḥ ||
yaḥ kaś-cin mañjuśrīḥ kula-putro vā kula-duhitā vā jāmbū-dvīpakān sarva-satvāñ jīvitād vyaparopya sarvasvaṃ haret | yo vā + anyo mañjuśrīḥ kula-putro vā kula-duhitā bodhi-satvasya + eka-kuśala-cittasya + antarāyaṃ kuryād antaśas tiryag-yoni-gatasya + apy eka-ālopa-dāna-saha-gatasya kuśala-mūlasya + antarāyaṃ kuryād ayaṃ tato * a-saṃkhyeyataraṃ pāpaṃ prasavati | tat kasya hetoḥ | buddha-utpāda-saṃjanakānāṃ sa-kuśala-mūlānām antarāyaḥ sthito bhavati | yaḥ kaś-cin mañjuśrīḥ para-kuleṣu bodhi-satvasya + īrṣyā-mātsaryaṃ kuryāt tasya tasmin samaye tato nidānaṃ [doubtful] trīṇi bhayāni pratikāṅkṣitavyāni | katamāni trīṇi | naraka-upapatti-bhayaṃ jāty-andha-bhayaṃ pratyanta-janma-upapatti-bhayaṃ ca + iti ||
punar āha ||
yas tasya kuryāt puruṣo * a-priyaṃ vā bhūtaṃ hy a-bhūtaṃ ca vaded a-varṇaṃ | paruṣaṃ vadet kruddha-manā + api yas taṃ kṣobhaṃ ca kuryāt punar asya yo * api ||
ātma-bhāvena mahatā narakeṣu sa dur-matiḥ | utpadyate vipanna-ātmā duṣkhāṃ sa vetti vedanāṃ ||
yojanānāṃ śataṃ pañca jāyate * asya samucchrayaḥ | koṭī-parivṛtaḥ śaśvad bhakṣyate ca śunā bhṛśam ||
pañca-mūrddha-sahasrāṇi bhavanty asya + apavādinaḥ | jihvānāṃ ca śatāḥ pañca bhavanty eka-eka-mūrddhani ||
eka-ekasyāṃ ca jihvāyāṃ śatāḥ pañca jvalan-mukhāḥ | lāṅgalānāṃ ca vahanty asya vācaṃ bhāṣitva pāpikām ||
pratāpane ca pacyante tīvra-duṣkha-anala-ākule | utpīḍāṃ bodhi-satvānāṃ ye kurvanti a-saṅgatāḥ ||
tiryag-yoniḥ sa-narakā na teṣāṃ bhoti dur-labhā | kalpa-koṭi-sahasrāṇi śatāni niyutāni ca ||
tataḥ cyutā ghora-viṣā bhonti sarpāḥ su-dāruṇāḥ | kṣut-pipāsa-abhibhūtāś ca kurvate karma dāruṇam ||
labdhvā + api bhojana-pānaṃ tṛptiṃ na + eva + adhigacchati | tataś cyuto manuṣyeṣu sa ... yady upapadyate ||
jāty-andho bhoti dur-medhā duṣṭa-cetā a-saṃvṛtaḥ | āryānāra-adhikāṃ [doubtful] vācam uktvā dur-bhāṣitaṃ naraḥ ||
manuṣyebhyaś cyutaś ca + api punar gacchati dur-gatim | kalpa-koṭi-sahasreṣu jāta-buddhaṃ na paśyati ||
punar atra + eva + āha | yāvanti mañjuśrīr bodhi-satvo bodhi-satvasya + antike pratigha-cittāny utpādayaty avamanyanā-cittāni vā | tāvataḥ kalpān sannāhaḥ sannaddhavyo vastavyaṃ mayā mahā-narakeṣv iti | na mañjuśrīr bodhi-satvo * anyena karmaṇā śakyo vinipātayitum anyatra bodhi-satva-apavādād eva | tad yathā mañjuśrīr vajra-maṇi-ratnaṃ na + anyena kāṣṭhena loṣṭhena vā śakyaṃ bhettum anyatra vajrād | evam eva mañjuśrīr bodhi-satvo * anyena karmaṇā na śakyo vinipātayitum anyatra bodhi-satva-apavādād eva + iti ||
||
ārya-śraddhā-bala-ādhāna-avatāra-mudrā-sūtre * apy āha ||
yaḥ kaś-cin mañjuśrīḥ kula-putro vā kula-duhitā vā daśasu dikṣu sarva-loka-dhātuṣu sarva-satva-andha-kāreṣu bandhane kruddhaḥ praveśayet | yaś ca + anyaḥ kula-putro vā kula-duhitā vā bodhi-satve kruddhaḥ parāṅ-mukhaṃ tiṣṭhet | na + enaṃ dur-ātmānaṃ paśyāmi + ity ayaṃ tato * a-saṃkhyeyataraṃ pāpaṃ pravasati ||
atra + eva + uktaṃ | yaḥ kaś-cin mañjuśrīḥ sarva-jāmbū-dvīpakānāṃ satvānāṃ sarvasvaṃ hared yaś ca + anyo yādṛśaṃ tādṛśaṃ bodhi-satvaṃ garhed tato * a-saṃkhyeyataraṃ pāpaṃ prasavati ||
atra + eva + uktaṃ | yaḥ kaś-cin mañjuśrīḥ kula-putro vā kula-duhitā vā gaṅgā-nadī-vālikā-samān stūpān vinipātayed daheta vā | yaś ca + anyaḥ kula-putro vā kula-duhitā vā mahā-yāna-adhimuktasya bodhi-satvasya vyāpāda-khila-krodha-cittam utpādya krośayet paribhāṣayed ayaṃ tato * a-saṃkhyeyataraṃ pāpaṃ prasavati | tat kasmād * dhetoḥ | bodhi-satva-niryātā hi buddhā bhagavanto buddha-niryātāś ca stūpāḥ sarva-sukha-upadhānāni ca sarva-deva-nikāyāś ca | bodhi-satvam a-sat-kṛtya sarva-buddhā a-sat-kṛtā bhavanti | bodhi-satvaṃ sat-kṛtya sarva-buddhāḥ sat-kṛtā bhavanti | sarva-buddhān an-uttarayā pūjayā pūjayitu-kāmena bodhi-satvāḥ pūjayitavyāḥ ||
etat pūjā-vipākaś ca praśānta-viniścaya-prātihārya-sūtre * abhihitaḥ ||
yas tv eṣāṃ kurute rakṣāṃ dhārmikīṃ dharma-vādināṃ | hitvā su-dur-gatīḥ sarvāḥ śakro bhavati deva-rāṭ ||
brahmā + api yāmas tuṣito vaśa-varttī punaḥ punaḥ | manuṣyeṣu + upapannaś ca cakra-varttī sa jāyate ||
śreṣṭhī gṛha-patiś ca + api bhavaty āḍhyo mahā-dhanaḥ | prajñā-smṛtibhyāṃ saṃyuktaḥ sukhito nir-upadrava | iti ||
atha katamaṃ bodhi-satvam adhikṛtya + iyaṃ kāra-apakāra-cintā | pṛthag-janam eva ||
yathā + uktaṃ śraddhā-bala-ādhāna-avatāra-mudrā-sūtre | yaḥ kaś-cin mañjuśrīḥ kula-putro vā kula-duhitā vā sarva-loka-dhātu-rajo-upamānāṃ satvānāṃ divase divase divyaṃ śata-rasam āhāraṃ dadyād divyāni ca vastrāṇy evaṃ dadaṅ gaṅgā-nadī-vālikā-samān kalpa-samudrān dānaṃ dadyāt | yaś ca + anyaḥ kula-putro vā kula-duhitā vā ekasya + upāsakasya + an-anya-śāstur daśa-kuśala-karma-patha-samanvāgatasya + eka-divasam ekam āhāraṃ dadyād buddhasya + ayaṃ bhagavataḥ śikṣāyāṃ śikṣita iti samāropaṃ kṛtvā | ayaṃ tato * a-saṃkhyeyataraṃ puṇyaṃ prasavati ||
yaḥ kaś-cin mañjuśrīḥ kula-putro vā kula-duhitā vā sarva-loka-dhātu-rajo-upamānāṃ daśa-kuśala-karma-patha-samanvāgatānāṃ upāsakānāṃ divase divase divyaṃ śata-rasam āhāraṃ dadyād divyāni ca vastrāṇy evaṃ dadaṅ gaṅgā-nadī-vālikā-samān kalpān dadyāt | yaś ca + anyaḥ kula-putro vā kula-duhitā vā ekasya bhikṣor eka-divasam āhāraṃ dadyād | ayaṃ tato * a-saṃkhyeyataraṃ puṇyaṃ prasavati + iti ||
niyata-a-niyata-avatāra-mudrā-sūtre * apy āha | sacen mañjuśrīr daśasu dikṣu sarva-loka-dhātuṣu sarva-satvā utpāṭita-akṣā bhaveyuḥ parikalpam upādāya | atha kaś-cid eva kula-putro vā kula-duhitā vā teṣāṃ sarva-satvānāṃ maitra-cittas tāny akṣīṇi janayet parikalpam upādāya | yo vā + anyo mañjuśrīḥ kula-putro vā kula-duhitā vā mahā-yāna-adhimuktaṃ bodhi-satvaṃ prasanna-cittaḥ paśyed | ayaṃ tato * a-saṃkhyeyataraṃ puṇyaṃ prasavati ||
yaḥ kaś-cin mañjuśrīḥ kula-putro vā kula-duhitā vā daśasu dikṣu sarva-satvān bandhana-āgāra-praviviṣṭān bandhana-āgārān mocayitvā cakra-varti-sukhe sthāpayed brahmatva-sukhe vā | yo vā + anyo mañjuśrīḥ kula-putro vā kula-duhitā vā mahā-yāna-adhimuktasya prasanna-citto darśana-abhilāṣī bhaved varṇaṃ ca + asya + udāhared | ayaṃ tato * a-saṃkhyeyataraṃ puṇyaṃ prasavati + iti ||
tathā kṣitigarbha-sūtre * apy āha | yaḥ punar bhadanta bhagavan kṣatriya-kalyāṇo vā + amātya-kalyāṇo vā bhaṭṭa-kalyāṇo vā śramaṇa-kalyāṇo vā brāhmaṇa-kalyāṇo vā paraṃ rakṣaty ātmānaṃ rakṣati para-lokaṃ rakṣati | bhagavac-chāsane pātra-bhūtam a-pātra-bhūtaṃ vā yāvan muṇḍaṃ kāṣāya-khaṇḍa-prāvṛtaṃ parirakṣati śroṣyati pūjayiṣyati śrāvaka-kathāṃ evaṃ praty-eka-buddha-kathāṃ śroṣyati pūjayiṣyati | mahā-yāna-kathāṃ ca mahā-yāna-saṃprasthitān pudgalān śīlavato guṇa-āḍhyān yukta-mukta-pratibhānān taiḥ sārddhaṃ ramati krīḍati paripṛcchati paripraśnayati teṣāṃ śrotavyaṃ kartavyaṃ manyate || pe ||
kiyantaṃ bhagavan pāpaṃ kṣapayiṣyati ||
bhagavān āha ||
tad yathā + api nāma kula-putra kaś-cit puruṣa utpadyate | yaḥ sarvaṃ jambū-dvīpaṃ sapta-ratna-paripūrṇaṃ kṛtvā tiṣṭhatāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ dānaṃ dadyāt tathā + eva madhya-ahna-samaye tathā + eva sāya-ahna-samaye dānaṃ dadyād anena paryāyeṇa varṣa-śata-sahasram evaṃ-rūpaṃ dānaṃ dadyāt | tat kiṃ manyase kula-putra + api nu sa puruṣo bahu puṇyaṃ prasavet ||
āha ||
bahu bhadanta bhagavan sa puruṣaḥ puṇya-skandhaṃ prasaved a-prameyam a-saṃkhyeyaṃ | na tasya puṇya-skandhasya kena-cic * chakyaṃ pramāṇam udgrahītuṃ anyatra tathā-gatena ||
bhagavān āha ||
yas tu kula-putra kṣatriya-kalyāṇo vā yāvad yathā pūrva + uktaṃ | pe | sa bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati | yāvad vipulataram a-pramāṇataram a-saṃkhyeyataraṃ puṇya-skandhaṃ prasavati | yo mama paścimāyāṃ pañca-śatyāṃ vartamānāyāṃ sad-dharma-netrī rakṣati sa rakṣaty ātmānaṃ | rakṣati parāṃś ca rakṣati para-lokaṃ rakṣati mama śāsanaṃ śrāvakān pātra-bhūtān a-pātra-bhūtān vā yāvan muṇḍān kāṣāya-vastra-prāvṛtān api rakṣati | na viheṭhayati | yāvat svakaṃ rāṣṭraṃ para-rāṣṭraṃ ca vardhayati | apāyān kṣapayati | sura-ālayaṃ ca prāpayati ciraṃ ca + āyuḥ pālayati | sva-kleśāṃś ca para-kleśāṃś ca jhāṣayati | saṃbodhi-mārgaṃ ṣaṭ-pāramitāś ca + upastambhayati | sarva-apāyāñ jahāti | na ciraṃ saṃsāre saṃsarati | nityaṃ kalyāṇa-mitrair buddhaiś ca bhagavadbhir bodhi-satvaiś ca mahā-satvaiś ca sārddhaṃ samavadhāna-gato bhavati | satataṃ kalyāṇa-mitra-a-virahito na cireṇa yathā-abhiprāyeṣu buddha-kṣetreṣv an-uttarāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃbhotsyate ||
atha tāvad eva sarva-deva-indrāḥ sa-parivārā | yāvat piśāca-indrāḥ sa-parivārā utthāya + āsanād yena bhagavān tena + añjaliṃ praṇamya + evam āhuḥ | ye te bhadanta bhagavan etarhy an-āgate * adhvani yāvat paścimāyāṃ pañca-śatyāṃ kṣatriya-kalyāṇā bhavanti yāvad gaha-pati-kalyāṇāḥ | pe | evaṃ sad-dharma-rakṣakā evaṃ tri-ratna-vaṃśa-jvālayitāraḥ | pe | vayam api sarve sa-parivārās taṃ kṣatriya-kalyāṇaṃ yāvad gaha-pati-kalyāṇaṃ daśabhir ākārai rakṣiṣyāmaḥ paripālayiṣyāmo vardhayiṣyāmaḥ ||
katamair daśabhiḥ | āyuś ca + asya vardhayiṣyāmaḥ āyur-antarāyaṃ ca dharmeṇa nivārayiṣyāmaḥ | ārogyaṃ ca parivāraṃ ca dhana-skandhaṃ ca upabhoga-paribhogaṃ ca + aiśvaryaṃ ca yaśaḥ kalyāṇa-mitrāṇi prajñā-sampadaṃ ca vardhāpayiṣyāmaḥ | ebhir daśabhir iti vistaraḥ ||
evam a-bhūmi-praviṣṭeṣv eva + ayaṃ vipāka-vistaro draṣṭavyaḥ ||
avalokanā-sūtre * api | saṃbodhau cittam utpādya hita-arthaṃ sarva-prāṇināṃ | yaḥ stūpaṃ loka-nāthasya karoti + iha pradakṣiṇaṃ ||
ity ādy anuśaṃsa-vistaram uktvā + āha | yas tv eṣāṃ buddha-putrāṇāṃ naraḥ kurvīta a-priyaṃ | devān manuṣyān varjitvā narakaṃ tasya go-caraṃ ||
iti vistaraḥ pūrva-vat ||
na ca + atra viśeṣa-hetuḥ kaś-cid upadarśayituṃ śakyatae ity alaṃ vikalpena ||
karma-āvaraṇa-viśuddhi-sūtre * apy āvaraṇa-śabdena + an-artha uktaḥ | āvaraṇaṃ mañjuśrīr ucyate rāga āvaraṇaṃ dveṣa āvaraṇaṃ moha āvaraṇaṃ dānam āvaraṇaṃ śīla-kṣānti-vīrya-dhyāna-prajñā āvaraṇaṃ | pe | tat kasya hetoḥ bāla-pṛthag-janā mañjuśrīr dānaṃ dadānā matsariṇām antike * a-prasādaṃ kurvanti | te tena + a-prasādena pratigha-cittam utpādayanti | pratigha-khila-doṣeṇa mahā-narakeṣu + upapadyante | śīlaṃ rakṣanto duḥ-śīlān kutsayanti paribhāṣanti | te teṣām a-varṇaṃ ca bhāṣanti | te teṣāṃ doṣaṃ śrutvā bahu-janasya + a-prasādaṃ kurvanti | te tena + a-prasādena dur-gati-gāmino bhavanti | te kṣāntiṃ bhāvayantaḥ kṣānti-madena + ātmānam utkarṣayanti pramādyanti | vayaṃ kṣānti-vādinaḥ | ime punar anye vyāpanna-cittāḥ | teṣāṃ kṣānti-madana-mattānāṃ pramāda-mūlakāni duḥkhāny utpadyante | te vīryam ārabhamāṇā ātmānam utkarṣayanti parān paṃsayanti | kusīdā ime bhikṣavo viharanty an-abhiyuktāḥ śraddhā-deyaṃ paribhuñjānāḥ | na + ete * arhanti pānīya-sthālakam api | te tena vīrya-ārambheṇa + ātmānam utkarṣayanti paraṃ ca paṃsayanti | tān ahaṃ bālān iti vadāmi | te dhyānaṃ samāpadyamānās tatra dhyāna-samāpattau spṛhām utpādayanti | teṣām evaṃ bhavati | vayaṃ samādhi-vihāriṇa | ime * anye bhikṣavo vikṣipta-cittā viharanti | kutas te buddhā bhaviṣyanti + iti vistaraḥ ||
sarva-dharma-a-pravṛtti-nirdeśe * apy āha | bodhi-satva āpattyā codayati | dūrī-bhavati bodhiḥ | karma-āvaraṇaṃ ca parigṛhṇāti | īryayā codayati | dūrī-bhavati bodhiḥ | īryā-pathena codayati dūrī-bhavati bodhiḥ | saced bodhi-satvasya + antike hīna-saṃjñām utpādayati ātmani ca + udāra-saṃjñāṃ kṣiṇoty ātmānaṃ karma-āvaraṇaṃ ca gṛhṇāti | iha bodhi-satvena bodhi-satvam avavadatā + anuśāsatā vā śāstṛ-saṃjñām upasthāpya + avavaditavyo * anuśāsitavyaḥ | bodhi-satvena bodhi-satvasya + antike na paribhava-cittam utpādayitavyaṃ | saced asya + a-parityaktā bodhiḥ | na deva-putra bodhi-satvaḥ kva-cid eva kuśala-mūlāni samucchinatti | yathā + a-dvitīya-bodhi-satvam āgamya + iti | an-utpādita-bodhi-citte * api tāvad bodhir bhavye satve * avamanyanā pratiṣiddhā | kiṃ punar udita-bodhi-citte ||
yathā + uktaṃ śūraṅgama-samādhi-sūtre | tatra dṛḍhamate katamad an-utpādita-bodhi-citta-vyākaraṇaṃ ||
iha dṛḍhamate sa pudgalaḥ pāñcagatike saṃsāre upapanno bhavati | yadi vā nirayeṣu yadi vā tiryag-yonau yadi vā yama-loke yadi vā deveṣu yadi vā manuṣyeṣu | sa ca pudgalas tīkṣṇa-indriyo bhavati | udāra-adhimuktikaḥ | tam enaṃ tathā-gataḥ prajānāti | ayaṃ puruṣa-pudgalo yāvad iyadbhiḥ kalpa-koṭī-niyuta-śata-sahasrair an-uttarāyāṃ samyak-saṃbodhau cittam utpādayiṣyati || pe ||
iyadbhiś ca a-saṃkhyeya-kalpa-śata-sahasrair bodhim abhisaṃbhotsyate || pe ||
idaṃ dṛḍhamate ucyate | bodhi-satvasya + an-utpādita-bodhi-citta-vyākaraṇaṃ | atha khalv āyuṣmān mahā-kāśyapo bhagavantam etad avocat | adya + agreṇa + asmābhir bhagavan sarva-satvānām antike śāstṛ-saṃjñā + utpādayitavyā | tat kasya hetoḥ | na hy asmākam etaj jñānaṃ pravarttate | katamasya bodhi-satvasya bodhi-paripācakāni + indriyāṇi saṃvidyante | katamasya na saṃvidyante | tato vayaṃ bhagavann a-jānānās tathā-rūpeṣu hīna-saṃjñām utpādayema | tena vayaṃ kṣaṇyema ||
bhagavān āha | sādhu sādhu kāśyapa su-bhāṣitā te iyaṃ vāk | idaṃ ca mayā kāśyapa + artha-vaśaṃ sampaśyamānena yuṣmākam evaṃ dharmo deśito | mā bhikṣavaḥ pudgalena pudgalaṃ pravicetavyaṃ | yac * chīghraṃ kṣaṇyati hi bhikṣavaḥ pudgalaḥ pudgalaṃ pravicinvan | ahaṃ vā pudgalaṃ pramiṇuyāṃ yo vā syān mādṛśaḥ | etena kāśyapa nirdeśena bodhi-satvena vā śrāvakeṇa vā sarva-satvānām antike śāstṛ-saṃjñā + utpādayitavyā | mā + atra kaś-cid bodhi-satva-yānikaḥ pudgalo bhavet tena tatra + ātmā rakṣitavya iti | yasya tu niyatam eva bodhi-prāpti-cihnam asti tatra sutarām avamanyanā rakṣitavyā ||
yathā + uktam ārya-sad-dharma-puṇḍarīka-sūtre | iṣṭā-mayān mṛttika-saṃcitān vā prītāś ca kurvanti jinasya stūpān | uddiśya vā pāṃśu-kara-āśayo * api aṭavīṣu dur-geṣu ca kārayanti ||
siktā-mayā vā puna kūṭa kṛtvā ye ke-cid uddiśya jināna stūpān | kumārakāḥ krīḍiṣu tatra tatra | te sarvi bodhāya abhūṣi lābhinaḥ ||
yāvat ||
ye citra-bhittīṣu karonti vigrahaṃ | paripūrṇa-gātrāṃś * chata-puṇya-lakṣaṇān ||
likhet svayaṃ ca + api likhāpayed vā | te sarvi bodhāya abhūṣi lābhinaḥ ||
ye ca + api ke-cit tarhi śikṣamāṇāḥ | krīḍā-ratiṃ ca + api vinodayantaḥ ||
nakhena kāṣṭhena kṛtāsi vigrahān | bhittīṣu puruṣā + atha kumārakā vā ||
sarve ca te bodhi abhūṣi lābhinaḥ || pe ||
vādāpitā jhallariyo * api ye hī | jala-maṇḍakā vā + apy atha maṇḍakā vā | su-gatānam uddiśyatha pūjanā-arthaṃ gītaṃ ca gītaṃ madhuraṃ mano-jñaṃ | sarve ca te buddha abhūṣi loke ||
kṛtvā ca yāṃ bahu-vidha-dhātu-pūjāṃ | kim alpa-kampī su-gatāna dhātuṣu | ekaṃ pi vādāyiya vādya-bhāṇḍam | puṣpeṇa ca + ekena hi pūjayitvā | anupūrva drakṣyanti hi buddha-koṭyaḥ | yaiś ca + añjalis tatra kṛtā + api stūpe | paripūrṇa ekā-tala-śaktikā vā | onāmitaṃ śīrṣa bhaven muhūrttaṃ | onāmitaṃ kāya tathā + eka-vāraṃ | namo * astu buddhāya kṛta-eka-vāraṃ | ye hī tadā dhātu-dhāreṣu teṣu | vikṣipta-cittair api yathā + eka-vāraṃ | te sarvi prāptā imam agra-bodhim | su-gatāna teṣāṃ tada tasmi kāle | parinirvṛtānām atha tiṣṭhatāṃ vā | ye dharma-nāma + api śṛṇūṣu satvās | te sarvi bodhāya abhūṣi lābhina | iti ||
mahā-karuṇā-sūtre * apy uktaṃ ||
tad yathā vāḍiśikena mahaty udaka-sarasi matsya-ākarṣaṇa-arthaṃ sa-āmiṣaṃ vaḍiśaṃ prakṣiptaṃ bhavet samanantara-prakṣiptaṃ ca matsyena nigīrṇaṃ bhavet | kiṃ ca + api sa matsya udaka-sarasi bhramaty atha ca punar vaddha eva sa vaktavyo dṛḍhena sūtreṇa sthala-gata-daṇḍa-su-nibaddhena | yat sa vāḍiśika āgatya tena sūtra-lāghavena jānāti | gṛhīto matsya iti | tam enaṃ sūtrād gṛhītvā sthala-gataṃ karoti yathā-kāma-karaṇāya paribhogāya | evam eva ye satvā buddheṣu bhagavatsu cittaṃ prasādya kuśala-mūlam avaropayanti | antaśa eka-citta-prasādam api | kiṃ ca + api te satvā duṣ-kṛtena karma-āvaraṇena + a-kṣaṇeṣu + upapannā bhavanty atha ca buddhā bhagavantas tān satvān bauddhena jñānena saṃgraha-vastu-sūtreṇa gṛhītvā saṃsāra-udaka-sarasa uddhṛtya nirvāṇa-sthale sthāpayanti + iti ||
tasmād eṣu śāstṛ-saṃjñā kāryā | vandamānāś ca manasā vanditavyāḥ | bhavati hi navako * api bodhi-citta-balād vandyo | yathā meghena dramiḍena mahā-bodhi-satvena + api satā navaka ārya-sudhanaḥ sarva-śarīreṇa praṇipatya vanditaḥ | niyata-arthaṃ ca + idaṃ | yathā + adhyāśaya-saṃcodana-ādiṣu sarva-bodhi-satva-yānika-pudgala-namas-kāro * anujñātavyaḥ | sarva-śabdena + ātmano * api grahaṇāt | katham ekatra vandya vandakatvaṃ na virudhyate | paras-paraṃ vandyatvena + eva + ālambanāt | ata eva + an-āsvādanād a-puṇya-bhāvaḥ | kiṃ ca buddhānām apy evam iṣyate | mā bhūd an-avasthā | ekasya ca + a-nyūnatā + iti ||
ārya-sarva-dharma-vaipulya-saṃgraha-sūtre * apy an-artha uktaḥ | sūkṣmaṃ hi mañjuśrīḥ sad-dharma-pratikṣepa-karma-āvāraṇaṃ | yo hi kaś-cin mañjuśrīs tathā-gata-bhāṣita-dharme kasmiṃś-cic * chobhana-saṃjñāṃ karoti | kva-cid a-śobhana-saṃjñāṃ sa sad-dharmaṃ pratikṣipati | tena sad-dharmaṃ pratikṣipatā tathā-gato * abhyākhyāto bhavati | dharmaḥ pratikṣipto bhavati | saṃgho * apavādito bhavati | ya evaṃ vadati + idaṃ yuktam idam a-yuktam iti sa sad-dharmaṃ pratikṣipati | na mayā pṛthak kaś-cid dharmaḥ śrāvaka-yāna-saṃprayuktaḥ praty-eka-buddha-yāna-saṃprayukto mahā-yāna-saṃprayukto deśitaḥ | tat te moha-puruṣā imaṃ mama dharmaṃ nānā-kariṣyanti | idaṃ śrāvakāṇāṃ deśitam idaṃ praty-eka-buddhānām idaṃ bodhi-satvānām iti | sa nānātva-saṃjñayā sad-dharmaṃ pratikṣipati | iyaṃ bodhi-satvasya śikṣā | iyaṃ bodhi-satvasya + a-śikṣā + iti sad-dharmaṃ pratikṣipati | dharma-bhāṇakasya + asti pratibhānaṃ na + asti pratibhānam iti sad-dharmaṃ pratikṣipati | dharmaṃ dharmatayā kathayati sad-dharmaṃ pratikṣipati | apagate buddha-utpāde na + asti dhāraṇī-pratilambha iti dharmaṃ pratikṣipati | na + asti dharma-bhāṇakasya dhāraṇī-pratilambha iti dharmaṃ pratikṣipati | dharma-bhāṇakasya caryāṃ dūṣayati dharmaṃ pratikṣipati | dharma-bhāṇako na pratipatti-saṃpanna iti dharmaṃ pratikṣipati | pramādena + enaṃ codayati sad-dharmaṃ pratikṣipati | īryā-pathena codayati sad-dharmaṃ pratikṣipati | akṣara-caryayā śīla-vipattyā codayati dharmaṃ pratikṣipati | pratibhānena saṃpādayati + iti dharmaṃ pratikṣipati | āloko * asya dharmāṇāṃ na su-vidita iti dharmaṃ pratikṣipati | mantreṇa mantram a-budhyamānaḥ prativadati + iti dharmaṃ pratikṣipati | akṣara-saṃjñyā tathā-gata-śāsanaṃ na + avagāhata iti dharmaṃ pratikṣipati | sūtreṇa sūtraṃ virodhayati + iti dharmaṃ pratikṣipati | gāthayā gāthāṃ virodhayati + iti dharmaṃ pratikṣipati | akṣara-saṃjñayā kañ-cid adhimuktaṃ karoti kañ-cin na karoti + iti dharmaṃ pratikṣipati | dharma-bhaṇakasya + arthāny a-kathām abhināmayati + iti dharmaṃ pratikṣipati | vi-cakṣuḥ karma + asya karoti dharmaṃ pratikṣipati | saṃlāpayan vadati + iti dharmaṃ pratikṣipati | iha + asya + asti caryā iha + asya na + asti caryā + iti dharmaṃ pratikṣipati | idaṃ su-uktam idam a-su-uktam iti dharmaṃ pratikṣipati | anena na + asti caryā + iti dharmaṃ pratikṣipati | anena buddha-vacana-samaya ukto na + anena buddha-vacana-samaya ukta iti dharmaṃ pratikṣipati iti hi mañjuśrīr yāvat kiñ-cid vilopayati tāvad dharmaṃ pratikṣipati | dharma-bhāṇakasya + idaṃ rūpam iti cintayati vadati bhikṣur vā bhikṣuṇī vā upāsako vā upāsikā vā | sarvaḥ sa sad-dharmaṃ pratikṣipati + ity ādi ||
atra + eva ca + uktaṃ | yasya kasya-cit kula-putra tathā-gatasya parinirvṛtasya dharmaḥ pratibhāti yathā + adhimuktānāṃ satvānāṃ deśayituṃ | tasyāṃ ca parṣadi yady eka-satvasya + api eka-roma-harṣo bhaved eka-aśru-pāto vā sarvaḥ sa tathā-gata-anubhāvena | tatra moha-puruṣā a-bodhi-satvā bodhi-satva-pratijñā bodhi-satva-dūṣakā dharma-stainya-kuhakā evaṃ vakṣyanti dharma-upadeśakebhyaḥ | kim ete | na budhyantae iti || pe ||
ye bodhi-satveṣv avamanyanāṃ kurvanti | na + ahaṃ teṣāṃ paryanta-kṛtaṃ nirayaṃ saṃvadāmi | tat kasya hetoḥ | yo bodhi-satvo dharma-bhāṇakam apavādati buddhaṃ sa vigarhati dharmaṃ sa pratikṣipati saṃghaṃ sa jugupsati | buddhe so * a-gauravo yo dharma-bhāṇake * a-gauravaḥ | buddhaṃ sa na draṣṭu-kāmo yo dharma-bhāṇakam a-draṣṭu-kāmaḥ | buddhasya so * a-varṇaṃ bhāṣate yo dharma-bhāṇakasya + a-varṇaṃ bhāṣate | buddhas tena parityakto bhavati yaḥ prathama-citta-utpādike * api bodhi-satve pratigha-cittaṃ karoti + iti || pe ||
yo * apy ayaṃ maitreya ṣaṭ-pāramitā-samudāgamo bodhi-satvānāṃ saṃbodhāya taṃ te moha-puruṣā evaṃ vakṣyanti | prajñā-pāramitāyām eva bodhi-satvena śikṣitavyaṃ | kiṃ śeṣābhiḥ pāramitābhiḥ | te * anyāṃ pāramitāṃ dūṣayitavyāṃ manyante | tat kiṃ manyase * ajita duṣ-prajñaḥ sa kāśi-rājā + abhūd yena kapota-arthaṃ śyenāya sva-māṃsāni dattāni | maitreya āha | na + u hi + idaṃ bhagavan | bhagavān āha | yāni mayā maitreya bodhi-satva-caryāṃ caratā ṣaṭ-pāramitā-pratisaṃyuktāni kuśala-mūlāny upacitāni apakṛtaṃ nu taiḥ kuśala-mūlaiḥ ||
maitreya āha | na + u hi + idaṃ bhagavan ||
bhagavān āha | tvaṃ tāvad ajita ṣaṣṭiṃ kalpān dāna-pāramitāyāṃ ṣaṣṭiṃ kalpān śīla-pāramitāyāṃ ṣaṣṭiṃ kalpān kṣānti-pāramitāyāṃ ṣaṣṭiṃ kalpān vīrya-pāramitāyāṃ ṣaṣṭiṃ kalpān dhyāna-pāramitāyāṃ ṣaṣṭiṃ kalpān prajñā-pāramitāyāṃ samudāgataḥ | tat te moha-puruṣā evaṃ vakṣyanti | eka-nayena + eva bodhir yad uta śūnyatā-nayena + iti | te caryāsu pariśuddhā bhaviṣyanti + ity ādi ||
iti śikṣā-samuccaye caturthaḥ paricchedaḥ ||
[V. anarthavivarjana]
śīla-pāramitāyām an-artha-varjanaṃ pañcamaḥ paricchedaḥ ||
uktaḥ saṃkṣepato * an-arthaḥ | tasya vivarjanaṃ yathā + adhyaśaya-saṃcodana-sūtre | evaṃ-vidha-an-artha-śravaṇa-bhaya-bhīrukaiḥ ādi-karmika-bodhi-satvaiḥ samādānāni yathā gṛhītāni tathā kāryaṃ | evaṃ hi tair uktaṃ | ete vayaṃ bhagavann adya + agreṇa tathā-gatasya purataḥ | evaṃ samādānaṃ kurmaḥ | saced vayaṃ bhagavann adya + agreṇa bodhi-satva-yānikaṃ pudgalaṃ gṛhiṇaṃ vā pravrajitaṃ vā + āpattyā codayiṣyāmo bhūtena vā + a-bhūtena vā visaṃvādito * asmābhis tathā-gato * arhan samyak-saṃbuddho bhavet | saced vayaṃ bhagavann adya + agreṇa bodhi-satva-yānikaṃ pudgalam avamanyema + a-varṇaṃ ca + asya bhāṣema visaṃvādito * asmābhis tathā-gato bhaved arhan samyak-saṃbuddhaḥ | saced vayaṃ bhagavann adya + agreṇa bodhi-satva-yānikaṃ pudgalaṃ gṛhiṇaṃ vā pravrajitaṃ vā pañcabhiḥ kāma-guṇaiḥ krīḍantaṃ paricārayantaṃ daṣṭvā + a-prasādaṃ kuryāma vilekhaṃ vā cittasya + utpādayema + a-gauravaṃ vā + utpādayema na ca tatra śāstṛ-saṃjñām utpādayema | visaṃvādito * asmābhis tathā-gato bhavet | saced vayaṃ bhagavann adya + agreṇa mitra-kula-bhikṣād a-kula-nidānaṃ bodhi-satva-yānikānāṃ pudgalānāṃ kāya-pīḍāṃ citta-pīḍāṃ vā kuryāma visaṃvādito * asmābhis tathā-gato bhavet | saced vayaṃ bhagavann adya + agreṇa bodhi-satva-yānikaṃ pudgalaṃ dṛṣṭvā ekena + apy a-mano-jña-vacanena + ābhāṣema visaṃvādito * asmābhis tathā-gato bhavet | saced vayaṃ bhagavann adya + agreṇa tris-kṛtvo rātreḥ tris-kṛtvo divasya bodhi-satva-yānikaṃ pudgalaṃ na namasyema visaṃvādito * asmābhis tathā-gato bhavet | saced vayaṃ bhagavann adya + agreṇa + asya vrata-samādānasya kṛtaśo rājya-pratilambhaṃ vā dhana-pratilambhaṃ vā kāya-jīvitaṃ vā na parityajema visaṃvādito * asmābhis tathā-gato bhavet | saced vayaṃ bhagavann adya + agreṇa śrāvaka-yānikaṃ vā praty-eka-buddha-yānikaṃ vā pudgalam avamanyema | vayaṃ viśiṣṭatarā na + ete iti visaṃvādito * asmābhis tathā-gato bhavet |saced vayaṃ bhagavan nīca-cittāś caṇḍāla-sadṛśa-cittā na viharema visaṃvādito * asmābhis tathā-gato bhavet | saced vayaṃ bhagavann adya + agreṇa + ātmānam utkarṣayema paraṃ vā paṃsayema visaṃvādito * asmābhis tathā-gato bhavet | saced vayaṃ bhagavann adya + agreṇa vyāpāda-vigraha-bhayād yojanaṃ vā yojana-śataṃ vā na palāyema īritāḥ samānā visaṃvādito * asmābhis tathā-gato bhavet | saced vayaṃ bhagavann adya + agreṇa śīlavantam ātmānaṃ pratijānīma bahu-śrutaṃ vā dhuta-guṇinaṃ vā + anyatara-anyatareṇa vā guṇena + ātmānam udbhāvayema visaṃvādito * asmābhis tathā-gato bhavet | saced vayaṃ bhagavann adya + agreṇa praticchanna-kalyāṇā vivṛta-pāpā na viharema visaṃvādito * asmābhis tathā-gato bhaved arhan samyak-saṃbuddhaḥ || pe ||
tatra bhagavān maitreyaṃ bodhi-satvaṃ mahā-satvam āmantrayate sma | karma-āvaraṇaṃ maitreya kṣapayitu-kāmena kula-putreṇa vā kula-duhitrā vā evaṃ samādānaṃ kartavyaṃ yathā ebhiḥ kula-putraiḥ kṛtam iti ||
sarva-dharma-a-pravṛtti-nirdeśe * apy āha ||
tṛṣ-kṛtva rātriṃ divasaṃ tathā + eva | sa bodhi-satvān praṇameta mūrdhnā | teṣāṃ na kiñ-cit skhalitaṃ gaveṣet | careta caryāṃ hi sadā yathā-iṣṭam ||
paśyed yadā kāma-guṇai ramantaṃ | na tasya kiñ-cit skhalitaṃ gaveṣet | guṇair an-antāṃ vara bodhi-caryāṃ | eṣo * api kālena hitāṃ spṛśeta ||
yuktyā + anupūrvyā kriyayā + anupūrvyā | bhavej jino na + eva hi eka-vācā | bahu-kalpa-koṭyo niyutāni ca + eṣa | sannāha-saṃprasthitanāny a-bhāvī ||
atra + eva + āha | ye kula-putra + evaṃ-rūpeṇa karma-āvaraṇena + an-arthikāḥ | tair na dvitīyasya bodhi-satvasya sarva-caryāsu vipratipattavyaṃ | sarvāḥ kriyās tasya vimoktavyāḥ | evaṃ cittam utpādayitavyaṃ | na + ahaṃ para-cittaṃ jāne dur-vijñeyā satva-caryā | idaṃ ca khalu kula-putra + artha-vaśaṃ saṃpaśyaṃs tathā-gata evaṃ dharmaṃ deśayati | na pudgalena pudgalaḥ pramātavyaḥ ||
ahaṃ vā pudgalaṃ pramiṇuyāṃ yo vā syān mādṛśaḥ ||
yaḥ kula-putra + ātmānaṃ rakṣitu-kāmas tena na kasya-cic caryā vivecayitavyā | na pareṣāṃ vikuṭṭanā kartavyā | ayam īdṛśo * ayam īdṛśa iti | buddha-dharma-abhiyuktena bhavitavyaṃ rātriṃ divaṃ dharma-paliguddha-mānasena + iti ||
tathā kṣitigarbha-sūtre * api kathitaṃ | atha tāvad eva bahūni śata-sahasrāṇi vidvāṃsaḥ satvā utthāya + āsanād yena bhagavāṃs tena + añjaliṃ praṇamya + evam āhuḥ | vayaṃ bhadanta bhagavataḥ purata evaṃ praṇidhānaṃ kurmaḥ yāvac ciraṃ vayaṃ bhadanta bhagavan saṃsāre saṃsarema tāvan mātra pratilabdha-kṣānti-kāmā rāja-sthānaṃ pratilabhema | mā + amātya-sthānaṃ | mā nagara-jyeṣṭha-sthānaṃ | mā grāma-jyeṣṭha-sthānaṃ | mā nigama-jyeṣṭha-sthānaṃ | mā purohita-jyeṣṭha-sthānaṃ mā bhaṭṭa-jyeṣṭha-sthānaṃ | yāvan mā sa-artha-vāha-jyeṣṭha-sthānaṃ | mā + upādhyāya-jyeṣṭha-sthānaṃ | mā śramaṇa-jyeṣṭha-sthānaṃ | mā gṛha-pati-jyeṣṭha-sthānaṃ | mā kuṭumbi-jyeṣṭha-sthānaṃ yāvat sarvaśo vayaṃ mā satvānām adhipati-sthānaṃ pratilabhema yāvan na kṣānti-pratilabdhāḥ syāma | yato nidānaṃ vayam evaṃ-rūpam ati-gāḍhaṃ karma buddhānāṃ śāsanam ākṣipema | iti vistaraḥ ||
candra-pradīpa-sūtre * apy an-artha-vivarjanam uktam | na + asti pāpam a-kartavyaṃ kumārā teṣu bheṣyati | mā tehi saṃstavaṃ sārddhaṃ kuryāḥ tvaṃ kāli paścime ||
ālape saṃlapeyyāsi kuryāsī teṣv a-gauravaṃ | ānālīnaḥ sat-kareyyāsy agra-bodhayi kāraṇāt ||
varṣa-agraṃ paripṛcchitvā yas te vṛddhataro bhavet | kuryāsi gauravaṃ tatra śirasā pāda-vandanaiḥ ||
na teṣāṃ skhalitaṃ paśyed bodhi-maṇḍaṃ vipaśyatāṃ | pratighātaṃ na janayet maitra-cittaḥ sadā bhavet ||
yady eṣāṃ skhalitaṃ paśyed doṣāṃs teṣāṃ na kīrtayet | yādṛśaṃ kāhiti karma tādṛśaṃ lapsyate phalaṃ ||
smitena mukha-candreṇa vṛddheṣu navakeṣu ca | pūrva-ābhāṣī bhaven nityaṃ hata-mānaś ca sarvataḥ ||
cīvaraiḥ piṇḍa-pātaiś ca kuryāt teṣām anugrahaṃ | evaṃ cittaṃ pradadhyās tvaṃ sarve bheṣyanti nāyakā | iti ||
yasya ca bodhi-citta-utpādike gauravaṃ prasādaś ca na + utpadyete | tena sva-dur-gati-prapāta-bhaya-rakṣā-arthaṃ dṛṣṭa-a-dṛṣṭa-prāmodya-anubhavana-arthaṃ sva-citta-kaluṣa-prasādana-arthaṃ citta-kalyatā-citta-karmaṇyatā-pratilābha-arthaṃ ca yathā + ārya-gaṇḍa-vyūhe bodhi-citta-utpādika-guṇā bhagavad-ārya-maitreyeṇa + ācārya-sudhanam adhikṛtya + udbhāvitās tathā bhāvayitavyāḥ ||
eṣa dṛṣṭva jara-vyādhi-pīḍitān prāṇino duṣkha-śatair upadrutān | janma-mṛtyu-bhaya-śoka-tāpitān teṣa arthi carate krpā-āśayaḥ ||
duṣkha-yantra-paripīḍitaṃ jagat dṛṣṭva pañca-gati-cakra-maṇḍale | jñāna-vajra-mayam eṣa te dṛḍhaṃ duṣkha-yantra-gati-cakra-bhedanaṃ ||
rāga-doṣa-tṛṇa-khāṇu-kaṇṭakaṃ dṛṣṭi-saṃga-bahu-kakṣa-saṃkulam | satva-kṣetra-pariśodhana-arthikaḥ prajña-lāṅgala-dṛḍhaṃ gaveṣate ||
moha-vidya-gahana-āśayaṃ jagat prajña-cakṣu-hata-naṣṭa-daiśikaṃ | tasya kṣema diśa-daiśikaḥ prabhuḥ sa-artha-vāha jagato bhaviṣyati ||
kṣānti-dharma-tri-vimokṣa-vāhano jñāna-khaḍga-ripu-kleśa-dharṣakaḥ | śūra-sūta a-bhayasya dāyako daiśako hi jagato bhaviṣyati ||
dharma-nāva samudānayaty ayaṃ jñāna-sāgara-pathe su-śikṣitaḥ | śānti-ratna-vara-dvīpa-nāyakaḥ karṇa-dhāra tri-bhava-arṇave ayam ||
jñāna-raśmi-praṇidhāna-maṇḍalaḥ sarva-satva-bhavana-avabhāsakaḥ | dharma-dhātu-gagane samudgato buddha-sūrya samudeśyate ayam ||
maitri-candana-samādhi-śītalaḥ sarva-satva-sama-citta-su-prabhaḥ | śukla-dharma-paripūrṇa-maṇḍalo buddha-candra samudeśyate ayam ||
āśaye dṛḍha-tale pratiṣṭhito bodhi-carya anupūrva udgataḥ | sarva-dharma-ratana-ākaro hy ayaṃ jñāna-sāra-varo bhaviṣyati ||
bodhi-citta-bhuja-ga-indra-saṃbhavo dharma-dhātu-gagane samudgataḥ | dharma-megha-yugapat-pravarṣaṇaḥ sarva-śukla-phala-śasya-vardhanaḥ ||
śuddhi vartti tri-mala-ttamo * apy ahaṃ maitri-sneha-smṛti-bhājanaṃ dṛḍham | bodhi-citta-vi-mala-agni-su-prabham dharma-dīpa samujjvālayiṣyati ||
bodhi-citta-kalalaḥ kṛpā-arbudo maitra-peśir a-cala-āśayo ghanaḥ | bodhi aṅgam anupūrva-saṃbhavo buddha-garbha ayu saṃpravardhate ||
puṇya-garbham abhivarddhayiṣyati prajña-garbham abhiśodhayiṣyati | jñāna-garbha samudeśyate ayaṃ yādṛśaḥ praṇidhi-garbha-saṃbhavaḥ ||
īdṛśāḥ karuṇa-maitra-dharmitāḥ satva-mocana matī hita-āśayāṃ | dur-labhā jagi s-deva-mānuṣe yādṛśo * ayu viśuddha-mānasaḥ ||
īdṛśa-āśaya-su-mūla-saṃsthito īdṛśo dṛḍha-prayoga-varddhitaḥ | īdṛśas tri-bhava-chādana-prabho jñāna-vṛkṣa-phala-daḥ su-dur-labhaḥ ||
eṣa sarva-guṇa-saṃbhava-arthikaḥ sarva-dharma-paripṛcchana-arthikaḥ | sarva-saṃśaya-vidāraṇa-arthikaḥ sarva-mitra bhajate a-tandritaḥ ||
eṣa māra-kali-kleśa-sūdano eṣa dṛṣṭi-mala-kleśa-śodhanaḥ | eṣa sarva-jaga-mokṣaṇa-udyato eṣa te sada viśeṣa paṇḍitaḥ ||
eṣa dur-gati viśodhayiṣyati svarga-mārgam upadarśayiṣyati | mokṣa-mārgam upaneṣyate jagad yādṛśe guṇa-pathe pratiṣṭhitaḥ ||
eṣa sarvata-duṣkha-mocako | eṣa sarva-gati-saukhya-dāyakaḥ | eṣa sarva-bhaya-pāśa-chedako | bheṣyate bhagavatī-nisūdana | iti ||
evam anayā bhāvanayā + an-artha-vivarjanaṃ su-karaṃ bhavati | tathā + adhyāśaya-sañcodana-sūtre * apy an-artha-vivarjanam uktaṃ | caturbhir maitreya dharmaiḥ samanvāgato bodhi-satva-yānikaḥ pudgalaḥ paścimāyāṃ pañcaśatyāṃ sad-dharma-vipralope vartamāne * a-kṣato * an-upahataḥ svastinā parimokṣyate ||
katamaiś caturbhiḥ | ātma-skhalita-pratyavekṣaṇatayā | pareṣāṃ bodhi-satva-yānikānāṃ pudgalānām āpattya-codanatayā | mitra-kula-bhikṣād a-kula-an-avalokanatayā | a-manaska-vacana-prativiramaṇatayā | ebhir maitreya caturbhir iti pūrva-vat ||
a-paraiś caturbhiḥ | katamaiḥ | alpa-śruta-satva-parivarjanatayā | parṣad-an-upādānatayā | prānta-śayyā-āsana-niṣevaṇatayā ca | ātma-dama-śamatha-yogam anuyuktatayā ca | ebhiś caturbhir iti vistaraḥ ||
punar atra + eva + āha | ādi-karmikeṇa maitreya bodhi-satvena prajñā-bala-ādhāna-prāptena lābha-sat-kāra-parivarjitena lābha-sat-kāra-doṣa-darśinā bhavitavyaṃ || pe ||
saṃgaṇikā-ārāma-parivarjitena saṃgaṇikā-ārāma-doṣa-darśinā bhavitavyaṃ | bhāṣya-ārāma-parivarjitena bhāṣya-ārāma-doṣa-darśinā bhavitavyaṃ | nidrā-ārāma-varjitena nidrā-ārāma-doṣa-darśinā bhavitavyaṃ | karma-ārāma-varjitena karma-ārāma-doṣa-darśinā bhavitavyaṃ | prapañca-ārāma-varjitena prapañca-ārāma-doṣa-darśinā bhavitavyaṃ || pe ||
iha maitreya bodhi-satvena mahā-satvena rāga-saṃjanano lābha-sat-kāraḥ pratyavekṣitavyaḥ | smṛti-vidhvaṃsana-karo lābha-sat-kāraḥ pratyavekṣitavyaḥ | lābha-a-lābhatayā unnāma-avanāma-karo lābha-sat-kāraḥ pratyavekṣitavyaḥ | moha-utpādano lābha-sat-kāraḥ pratyavekṣitavyaḥ | kula-mātsarya-adhyavasāno lābha-sat-kāraḥ pratyavekṣitavyaḥ | ātma-artha-niṣpādanatayā śāṭhya-utpādano lābha-sat-kāraḥ pratyavekṣitavyaḥ | catur-ārya-vaṃśa-parivarjanatayā āhrīkya-an-apatrāpya-saṃjanano lābha-sat-kāraḥ pratyavekṣitavyaḥ | evaṃ sarva-buddha-an-anujñāno lābha-sat-kāraḥ pratyavekṣitavyaḥ | māna-mada-utpādano lābha-sat-kāraḥ pratyavekṣitavyaḥ | gurūṇām avamānano lābha-sat-kāraḥ | māra-pakṣo lābha-sat-kāraḥ | eka-anta-pramāda-mūlaḥ kuśala-mūla-apaharaṇo lābha-sat-kāraḥ | vidyuc-cakra-aśani-sadṛśo lābha-sat-kāraḥ | bahu-paligodha-paliguddho mitra-kula-bhikṣād a-kula-avalokano daurmanasya-saṃjananaḥ | buddhi-vibhrāmaṇo lābha-sat-kāraḥ priya-vastu-pariṇāmanatayā śoka-bhājano lābha-sat-kāraḥ |catuḥ-smṛty-upasthāna-saṃmoṣaṇaḥ śukla-dharma-dur-balī-karaṇaḥ catuḥ-samyak-prahāṇa-parihāṇa-karaṇo lābha-sat-kāraḥ | ṛddhy-abhijñā-parihāṇa-karaṇaḥ | pūrvaṃ sat-kāra-paścād a-sat-kāra-karaṇaḥ | a-mitra-sat-karaṇa-mitra-prahāṇo lābha-sat-kāraḥ | para-abhisaṃdhānatayā gaṇikā-sadṛśaḥ | dhyana-a-pramāṇa-parivarjanaḥ | naraka-tiryag-yoni-yama-loka-prapātano lābha-sat-kāraḥ | devadatta-udraka-samācāro lābha-sat-kāraḥ pratyavekṣitavyaḥ ||
ime evaṃ-rūpā maitreya lābha-sat-kāre ādīnavā ye bodhi-satvena pratyavekṣitavyāḥ | pratyavekṣya ca + alpa-icchatāyāṃ rantavyaṃ na paritaptavyaṃ | tat kasya hetoḥ | alpa-icchasya hi maitreya imae evaṃ-rūpā doṣā na bhavanti na ca + asya + antarāyā bhavanti buddha-dharmāṇāṃ | a-nirviṇṇaś ca bhavati gṛhi-pravrajitebhyaḥ | anurakṣaṇīyaś ca bhavati deva-manuṣyāṇāṃ pariśuddha-āśaya-sthitaḥ | a-saṃtrastaś ca bhavati sarva-dur-gati-nipātebhyaḥ | an-abhibhūtaś ca bhavati tarjanā-vigataḥ | a-saṃhāryaś ca bhavati māra-viṣaya-vimuktaḥ | a-dharṣaṇīyaś ca bhavati sarva-vyasanaiḥ | abhilaṣaṇīyaś ca bhavati deva-manuṣyāṇāṃ dhyāna-abhyāsa-avasthitaḥ [doubtful] | spaṣṭaś ca bhavati māyā-śāṭhya-prahīṇo * a-pramattaś ca bhavati pañca-kāma-guṇa-doṣa-darśī yathā-vādī tathā-kārī bhavaty ārya-vaṃśe sthitaḥ | abhilaṣitaś ca bhavati vidvadbhiḥ sa-brahma-cāribhiḥ | imāṃ maitreya evaṃ-rūpām anuśaṃsāṃ viditvā paṇḍitena bodhi-satvena + adhyāśayena + alpa-icchatāyāṃ rantavyaṃ | alpa-icchatā āsevitavyā sarva-lābha-sat-kara-prahāṇāya + iti ||
saṃgaṇikām adhikṛtya + āha | vijahya rāgaṃ vijahya doṣaṃ na tiṣṭhate saṃgaṇikāsu yogī | bhavaty asau tat-pravaṇas tan-nimnaḥ | etena doṣeṇa ratiṃ na kuryāt | auddhatya hāsyaṃ ca tathā vitarkā | bhavanty amī saṃgaṇikāsu sarve ||
saṃkīrṇa-cārī hi bhavaty a-saṃvṛtaḥ | karoti yaḥ saṃgaṇikām a-sārām ||
lokasya mantreṣu ramanti bālā | hīyanti ca + iha + agra-kathāsu bālāḥ | pradoṣa vardhenti vitarka utsadā | etena doṣeṇa na tatra rājate ||
na vardhate ca + api śrutena bhikṣuḥ | a-yukta-mantreṣu ratiṃ janitvā | tasmāt parityajya a-yukta-mantrān | dharme ratiṃ vindatha nitya-kālam ||
sahasraśo * aṣṭhāni mayā svakāni | tyaktāni bodhiṃ pratikāṅkṣa tarhi | na ca + asmi tṛptaḥ śṛṇumāna dharmaṃ | te khedam eṣyanti śṛṇonta dharmam ||
sarveṇa sarvaṃ parivarjanīyā | a-yukta-mantrāś ca a-śiṣṭa-mantrāḥ | dharme vare tatra ratiṃ janetha | yo dur-labhaḥ kalpa-śatair an-ekaiḥ ||
vane vasantena guṇa-arthikena | parasya doṣā na hi vīkṣitavyāḥ | ahaṃ viśiṣṭo * aham eva śreṣṭho | na eva cittaṃ samupādanīyam ||
mado * ayaṃ sarva-pramāda-mūlo | na hīna-bhikṣū avamanyitavyāḥ | anupūrva eṣo iha śāsanasya | na + ekena janmena labhate bodhim ||
atra + iva bhāṣya-ārāmam adhikṛtya + āha | a-gauravo bhoti śrutena matto | vivāda-mantreṣu niviṣṭa bhoti | muṣita-śrutiś ca + api a-saṃprajanyo | bhāṣye ramantasya ime hi doṣāḥ ||
adhyātma-cintā + atta [doubtful] su-dūra bhotī | cittaṃ na kāyaś ca prasanna bhoti | unnāma-nāmāni bahūni gacchatī | bhāṣye ramantasya ime hi doṣāḥ ||
sad-dharma-cittāt tu praṇaṣṭu bālāḥ | su-karkaśo bhoti a-snigdha-cittaḥ | vipaśyanāyāḥ śamathāc ca dūre | bhāṣye ramantasya ime hi doṣāḥ ||
a-gauravo bhoti sadā gurūṇāṃ | paligodha-mantreṣu ratiṃ janitvā | a-sāra-sthāyī parihīṇa-prajño | bhāṣye ramantasya ime hi doṣāḥ ||
a-mānito deva-guṇaiḥ sa bhoti | na + apy asya tasmin spṛha saṃjananti | pratisaṃvidāto bhavatī vihīno | bhāṣye ramantasya ime hi doṣāḥ ||
paribhāṣyate ca + api sa paṇḍitebhiḥ | ye ka-cid astī pṛthakāya-sākṣī [doubtful] | nir-arthakaṃ jīvitu tasya bhotī | bhāṣye ramantasya ime hi doṣāḥ ||
sa śocate kālu karotu bālaḥ | pratipatti hīno * asmi kim adya kuryāṃ | su-duṣkhito bhoti a-labdha-gādho | bhāṣye ramantasya ime hi doṣāḥ ||
cala-a-calo bhoti tṛṇaṃ yathā + īritaṃ | vicikitsate evam asau na saṃśayaḥ | na tasya jātū dṛḍha buddhi bhotī | bhāṣye ramantasya ime hi doṣāḥ ||
naṭā yathā tiṣṭhati raṅga-madhye | anyāna śūrāṇa guṇān prabhāṣate | svayaṃ ca bhotī pratipatti-hīno | bhāṣye ramantasya ime hi doṣāḥ ||
śaṭhaś ca so bhoti laghu-nir-āśaḥ | punaḥ punaś ca + ārabhate vivādam | so dūrato ārya-dharmasya bhotī | bhāṣye ramantasya ime hi doṣāḥ ||
saṃhṛṣyate sat-krṭa alpa-sthāmaḥ | prakampate viprakṛto * ajānī | kapir yathā cañcala-citta bhotī | bhāṣye ramantasya ime hi doṣāḥ || pe ||
ramitva bhāṣyasmi ciraṃ pi kālaṃ | na vindate prītim iha + ātma-saukhyaṃ | varaṃ hi ekasya padasya cintanā | prītiṃ pade yatra labhed an-antam ||
na + ikṣu-tvace sāram iha + asti kiñ-cin | madhye * asti tat-sāra su-premaṇīyaḥ | bhuktvā tvacaṃ na + iha punaḥ saśakyaṃ | labdhuṃ nareṇa + ikṣu-rasaṃ pradhānam ||
yathā tvacaṃ tad-vad avaihi bhāṣyaṃ | yathā rasas tad-vad iha + artha-cintā [doubtful] | tasmād * dhi bhāṣye tu ratiṃ vihāya | cintetha arthaṃ sada a-pramattāḥ ||
nidrā-ārāmam adhikṛtya + āha | mahac ca so vardhati moha-jālaṃ | vicikitsako bhoti sa dṛṣṭi-prāptaḥ ||
dṛṣṭī-kṛtāny asya bahūni bhontī | yasmāna middhe * abhiratiṃ prayāti ||
prajñā ca teṣāṃ bhavatī su-dur-balā | parihīyate buddhi na tasya bhoti | jñānāc ca so hīyati nitya-kālaṃ | yasmāna middhe * abhiratiṃ prayāti ||
kusīda a-jño * a-laso * a-prajño * a-manuṣya avatāra labhenti tasya | viheṭhayante ca vane vasantaṃ yasmāna middhe * abhiratiṃ prayāti ||
kuśalena cittena sadā an-arthiko | dharme ca chando na hi bhoti tasya | a-dharma-kāyaś ca sa bhoti bhūyo yasmāna middhe * abhiratiṃ prayāti ||
sad-dharma-chandena vihīna-mūḍhaḥ parihoyate sarva-guṇehi bālaḥ | śuklaṃ ca ghāteti tamo * adhigacchatī | yasmāna middhe * abhiratiṃ prayāti ||
a-viśārado bhoti pralīna-cittaḥ | prāmodya tasya + u bhavatī na nityaṃ | nidrayā + apagrastaḥ śithila-aṅga bhotī | yasmāna middhe * abhiratiṃ prayāti ||
ātmā tu jñātvā ca kusīda-prāptaḥ īrṣyāyate vīrya-balair upetān | vīrya-anvitānāṃ ca a-varṇa bhāṣate yasmāna middhe * abhiratiṃ prayāti || pe ||
yat sarva-duṣkhasya tamasya nāśanaṃ | apāya-parivarjanatayā mūlaṃ | sarvehi buddhair hi sadā praśastaṃ | taṃ vīryam āryaṃ satataṃ bhajasva ||
karma-ārāmam adhikṛtya + āha ||
su-dur-vaco bhoti gurūbhi coditaḥ | pradakṣiṇaṃ gṛhṇati na + anuśāsanaṃ | vipanna-śīlaś ca sa bhoti kṣipraṃ | doṣā amī karma-rate bhavanti ||
utkaṇṭhito bhoti sa nitya-kālaṃ | gṛha-stha-karmāṇi sadā vicintayan | dhyāna-prahāṇaiś ca na tasya kṛtyaṃ | doṣā amī karma-rate bhavati ||
tīvraś ca saṃjāyati tasya rāgo | rasa-a-raseṣu grasitaḥ sa mūrcchitaḥ | na tuṣyate * asāv itara-itareṇa | doṣā amī karma-rate bhavanti ||
mahatyā ca bhotī pariṣāya tuṣṭho | sa duṣkhito bhoti tayā vihīnaḥ | saṃkīrṇa bhotī sayathā + iha gardabho | doṣā amī karma-rate bhavanti || pe ||
divā ca rātrau ca an-anya-citto | bhakte ca coḍe ca bhavaty abhīkṣṇaṃ | sv-an-arthiko bhoti guṇaiḥ sa sarvadā | doṣā amī karma-rate bhavanti ||
kṛtyāny asau pṛcchati laukikāni | a-yukta-mantraiś ca ratiṃ prayāti | yuktaiś ca mantraiḥ sa na vindate ratiṃ | doṣā amī karma-rate bhavanti || pe ||
atha khalu maitreyo bodhi-satvo mahā-satvo bhagavantam etad avocat | su-parītta-prajñās te bhagavan bodhi-satvā bhaviṣyanti vihīna-prajñā ye * agra-dharmān varjayitvā hīnāni karmāṇy ārapsyante ||
evam ukte bhagavān maitreyaṃ bodhi-satvaṃ mahā-satvam etad avocat | evam etan maitreya | evam etad yathā vadasi su-parītta-prajñās te bodhi-satvā bhaviṣyanti ye * agra-dharmān parivarjayitvā hīnāni karmāṇy ārapsyante | api tv ārocayāmi te maitreya prativedayāmi te | na te bodhi-satvās tathāgata-śāsane pravrajitā yeṣāṃ na + asti yogo na + asti dhyānaṃ na + asti prahāṇaṃ na + asty adhyayanaṃ na + asti bāhuśrutya-paryeṣṭiḥ | api tu maitreya dhyāna-prahāṇa-prabhāvitaṃ tathā-gata-śāsanaṃ jñāna-saṃskṛtaṃ jñāna-samāhitaṃ abhiyoga-prabhāvitaṃ | na gṛhi-karma-anta-vaiyāpṛtya-prabhāvitaṃ | a-yukta-yogānām etat karma saṃsāra-abhiratānāṃ yad uta vaiyāpṛtyaṃ laukika-kṛtya-paligodhaḥ | na tatra bodhi-satvena spṛhā + utpādayitavyā | sacen maitreya vaiyāpṛtya-abhirato bodhi-satvaḥ sapta-ratna-mayaiḥ stūpair imaṃ tri-sāhasra-mahā-sāhasraṃ loka-dhātuṃ pūrayet | na + ahaṃ tena + ārādhito bhaveyaṃ na mānito na + api sat-kṛtaḥ ||
pe | tatra jambū-dvīpaḥ pūritaḥ syād vaiyāpṛtya-karair bodhi-satvaiḥ | sarvais tair ekasya + uddeśa-sva-adhyāya-abhiyuktasya bodhi-satvasya + upasthāna-paricaryā karaṇīyā | jambū-dvīpa-pramāṇaiś ca + uddeśa-sva-adhyāya-abhiyuktair bodhi-satvair ekasya pratisaṃlayana-abhiyuktasya bodhi-satvasya + upasthāna-paricaryā kartavyā || pe ||
tat kasya hetoḥ | duṣ-karam etat karma yad uta prajñā-karma | uttaraṃ nir-uttaraṃ sarva-trailokya-prativiśiṣṭam abhyudgataṃ tasmāt tarhi maitreya bodhi-satvena yoga-arthikena vīryam ārabdhu-kāmena prajñāyām abhiyoktavyam iti ||
prapañca-ārāmam adhikṛtya + āha | aṣṭa-a-kṣaṇā tasya na bhonti dūre | kṣaṇa-saṃpadā tasya na bhoti śreṣṭhā | ete an-arthā sya bhavanti nityaṃ | doṣā amī tasya prapañca-cāriṇaḥ || pe ||
doṣān imān samyag avetya paṇḍitaḥ sarvān prapañcān parivarjīta | su-labhā an-arthā hi prapañca-cāriṇaḥ | tasmāt prapañcena na saṃvaseta ||
yāyāc * chataṃ yojanakaṃ paraṃ varaṃ | yatra prapañco stiya vigraho vā | na tatra vāsaṃ na niketu kuryān muhūrtta-mātraṃ stiya yatra kleśaḥ ||
na + artha-arthikāḥ pravrajitā guṇa-arthikā | mā vigraha kurvatha dusta-cittāḥ | na vo * asti kṣetraṃ na kṛṣir vaṇijyā | syur yasya arthāya prapañca ete ||
na putra dhītā na ca vo * asti bhāryā | na ca + asya mitraṃ na ca bandhu-vargaḥ | dāsyo na dāsā na ca īśvaratvaṃ | mā vigrahaṃ kurvatha pravrajitvā ||
kāṣāya-vastrāṇi gṛhītva śraddhayā | śānta-praśāntair hi niṣevitāni | śānta-praśāntā upaśānta bhotha | prapañca varjitva janetha kṣāntim ||
āśī-viṣān rakṣatha raudra-cittān | narakāś ca tiryag viṣayo yamasya | prapañca-cārasya na bhonti dūre | tasmād * dhi kṣāntau janayeta vīryam || pe ||
imena yogena labheta śuddhiṃ | kṣapayitva karma-āvaraṇaṃ a-śeṣaṃ | dharṣeti māraṃ sa-calaṃ sa-vāhanaṃ yo dhīru tasya + eva janeti kṣāntim | iti ||
saṃkṣepatas tatra + an-artha-vivarjanam uktaṃ | tasmāt tarhi maitreya bodhi-satva-yānikena kula-putreṇa vā kula-duhitrā vā paścimāyāṃ pañca-śatyāṃ sad-dharma-pralope vartamāne * a-kṣatana-an-upahatena svastinā parimoktu-kāmena sarva-karma-āvaraṇāni kṣapayitu-kāmena + a-saṃsarga-abhiratena bhavitavyam araṇya-vana-prānta-vāsinā + an-abhiyukta-satva-parivarjitena + ātma-skhalita-gaveṣiṇā para-skhalita-a-gaveṣiṇā tuṣṇī-bhāva-abhiratena prajñā-pāramitā-vihāra-abhiratena + iti ||
ārya-ratna-meghe * apy an-artha-varjanam uktaṃ | tāvat piṇḍāya carati yāvad asya kāryasya prāptir bhavati | anyatra yeṣu sthāneṣu caṇḍā vā kukkurās taruṇa-vatsā vā gāvaḥ prakṛti-duḥ-śīlā vā tiryag-yoni-gatā | viheṭhana-abhiprāyā vā strī-puruṣa-dāraka-dārikā jugupsitāni vā sthānāni | tāni sarveṇa sarvaṃ varjayati + iti ||
anena + etad darśitaṃ bhavati yad dṛṣṭe * api bādhā-kara evaṃ-vidhe | tad a-varjayata āpattir bhavati + iti ||
atha yad evam-ādy an-artha-varjanam uktaṃ kena + etal labhyate sarva-niṣ-phala-syanda-varjanāt | phalam atra para-arthaṃ | tad-arthaṃ yaḥ syando na saṃvartate | sa niṣ-phalatvād varjayitavyaḥ ||
yathā candra-pradīpa-sūtre kāya-saṃvara-madhye paṭhyate | na hasta-lolupo bhavati na pāda-lolupaḥ hasta-pāda-saṃyata iti ||
tathā daśa-dharmaka-sūtre * api deśitaṃ hasta-vikṣepaḥ pāda-vikṣepo * a-dhāvanaṃ paridhāvanaṃ laṅghanaṃ plavanam idam ucyate kāya-dauṣṭhulyam iti ||
ārya-dharma-saṃgīti-sūtre tu yathā bodhi-satvānāṃ para-arthād anyat karma na kalpate | tathā spaṣṭam eva paridīpitaṃ yat kiñ-cid bhagavan bodhi-satvānāṃ kāya-karma yat kiñ-cid vāk-karma yat kiñ-cin manas-karma tat sarvaṃ satva-avekṣitaṃ pravartate mahā-karuṇā-adhipateyaṃ satva-hita-adhiṣṭhāna-nimittaṃ sarva-satva-hita-sukha-adhyāśaya-pravṛttaṃ | sa evaṃ hita-āśayaḥ evaṃ saṃjñī-bhavati | sa mayā pratipattiḥ pratipattavyayā sarva-satvānāṃ hita-āvahā sukha-āvahā ca || pe ||
āyataneṣu śūnya-grāma-vat pratyavekṣaṇā pratipattiḥ | na ca + āyatana-parityāgaṃ spṛhayati + iti ||
ārya-gagana-gañja-sūtre * apy uktaṃ | tad yathā + api nāma chidrān mārutaḥ praviśati | evam eva yato yata eva cittasya chidraṃ bhavati tatas tata eva māro * avatāraṃ labhate | tasmāt sadā + a-chidra-cittena bodhi-satvena bhavitavyaṃ |tatra + iyam a-chidra-cittatā yad idaṃ sarva-ākāra-jñatāyāḥ śūnyatāyāḥ paripūrir iti ||
kā punar iyaṃ sarva-ākāra-vara-upetā śūnyatā | yā + iyaṃ bodhi-satva-caryāyā a-parityāgena + abhyasyamānā | abhyastā vā | sarva-bhāva-śūnyatā | eṣā ca ratna-cūḍa-sūtre vistareṇa + ākhyātā ||
tathā + akṣayamati-sūtre * api darśitaṃ | pāpakānām a-kuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya chandaṃ janayati + ity atra prastāve yāni ca + anyāni punaḥ kāni-cid anyāny api citta-vikṣepa-karāṇi yāni samādhi-skandhasya vipakṣāya saṃvartante | ayam ucyate samādhi-vipakṣaḥ | yāvad ime ucyante pāpakā a-kuśalā dharmā iti ||
śikṣā-samuccaye śīla-pāramitāyām an-artha-vivarjanaṃ pañcamaḥ paricchedaḥ ||
[VI. ātmabhāvarakṣā]
ātma-bhāva-rakṣā ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ | uktaṃ niṣ-phala-syanda-varjanaṃ | katham etat sidhyed ity āha | etat sidhyet sadā smṛtyā + iti ||
dvādaśa + imāḥ smṛtayo niṣ-phala-syanda-varjanayā saṃvartante | yad uta | tathā-gata-ājñā-an-atikrama-anupālana-vipāka-gaurava-smṛtiḥ | sarva-kāyasya niś-cala-sva-bhāvatā-pratiṣṭhitatā-anusmṛtiḥ | sati satva-arthe yad aṅgam an-upayogi tad dṛḍhatara-smṛty-apekṣā-niś-cala-mādhya-chanda-para-āpattī-kṛtaṃ sarva-dhīra-ceṣṭā-smṛtiḥ | na ca + asya bhaya-utsava-ādi-saṃbandha-saṃbhrame * aṅga-mukta-smṛtiḥ | īryā-patha-catuṣka-ākṣepa-nirūpaṇa-smṛtiḥ | antara-antarā ca + īryā-patha-vikopa-ārakṣaṇa-artham īryā-patha-saṃpad-avalokana-smṛtiḥ | bhāṣaṇa-kāle ca + ati-prasāda-auddhatya-saṃrambha-pakṣa-pāta-ādi-vaśād ati-mātra-a-prāsādika-hasta-pāda-śiro-mukha-vikāra-niyamana-smṛtiḥ | yaḥ śrotā vaktavyaḥ sa yāvan-mātreṇa dhvaninā + arthaṃ jānāti | tad-an-atirekeṇa svareṇa bhāṣaṇa-smṛtir anyatra para-āśaṅkā-doṣa-saṃbhavāt | a-śikṣita-jana-samāgama-saṅkaṭe sva-citta-tac-citta-prasādana-ādi-tātparya-smṛtiḥ | citta-matta-dvi-pasya śamatha-stambhe nitya-baddha-smṛtiḥ | muhur muhuś ca citta-avasthā-pratyavekṣaṇā-smṛtiḥ | mahā-jana-saṃpātaṃ prāyo * anya-kārya-tyāgena + api yathā-ukta-smṛti-rakṣā-tātparya-smṛtir iti ||
evam etābhiḥ smṛtibhir niṣ-phala-syandana-varjanaṃ sidhyati | sā ca smṛtis tīvra-ādarād bhavet | tatra + ādaraḥ kāryeṣu sarva-bhāvena + abhimukhyam | avajñā-prati-pakṣaḥ | ayaṃ ca + ādaraḥ śamatha-māhātmyaṃ jñātvā tātparyeṇa jāyate | kas tāvad ayaṃ śamo nāma | ya ārya-akṣayamati-sūtre śamatha uktaḥ ||
tatra katamā śamatha-a-kṣayatā | yā cittasya śāntir upaśāntir a-vikṣepa-kendriya-saṃyamaḥ | an-uddhatatā | an-unnahanatā a-capalatā a-cañcalatā saumyatā guptatā karmaṇyatā ājāneyatā eka-agratā eka-ārāmatā saṃgaṇikā-varjanatā viveka-ratiḥ kāya-vivekaś citta-a-vibhramo * araṇya-mukha-manasi-kāratā + alpa-icchatā | yāvad īryā-patha-guptiḥ kāla-jñatā samaya-jñatā mātra-jñatā mukti-jñatā | su-bharatā su-poṣatā + ity-ādi ||
kiṃ punar asya śamasya māhātmyaṃ yathā-bhūta-jñāna-janana-śaktiḥ | yasmāt samāhito yathā-bhūtaṃ prajānāti + ity avadan muniḥ ||
yathā + uktaṃ dharma-saṃgītau | samāhita-manaso yathā-bhūta-darśanaṃ bhavati | yathā-bhūta-darśino bodhi-satvasya satveṣu mahā-karuṇā pravartate | evaṃ ca + asya bhavati | idaṃ mayā samādhi-mukhaṃ sarva-dharma-yathā-bhūta-darśanaṃ ca sarva-satvānāṃ niṣpādayitavyaṃ | sa tayā mahā-karuṇayā saṃcodyamāno * adhi-śīlam adhi-cittam adhi-prajñaṃ ca śikṣāṃ paripūryāṃ caturāṃ samyak-saṃbodhim abhisaṃbudhyate | tasmān mayā śīla-su-sthitana-a-prakampena + a-śithilena bhavitavyam iti | idaṃ śamatha-māhātmyam ātmanaḥ pareṣāṃ ca + an-anta-apāya-ādi-duḥkha-samatikrama-an-anta-laukika-loka-uttara-sukha-saṃpat-prakarṣa-pāra-prāpty-ātmakam avagamya tad-abhilāṣeṇa + ātāpo bhāvayitavyaḥ | ādīpta-gṛha-anta-gatena + iva śītala-jala-abhilāṣiṇā | tena tīvra ādaro bhavati śikṣāsu | tena + api smṛtir upatiṣṭhati | upasthita-smṛtir niṣ-phalaṃ varjayati | yaś ca niṣ-phalaṃ varjayati tasya + an-arthā na saṃbhavanti | tasmād ātma-bhāvaṃ rakṣitu-kāmena smṛti-mūlam anviṣya nityam upasthita-smṛtinā bhavitavyaṃ ||
ata eva + ugra-paripṛcchāyāṃ gṛhiṇaṃ bodhi-satvam adhikṛtya + uktaṃ | surā-maireya-madya-pramāda-sthānāt prativiratena bhavitavyam a-mattena + an-unmattena + a-capalena + a-cañcalena + a-saṃbhrāntena + a-mukhareṇa + an-unnaḍena + an-uddhatena + upasthiti-smṛti-saṃprajanyena + iti ||
atra + eva ca pravrajita-bodhi-satvam adhikṛtya + uktaṃ smṛti-saṃprajanyasya + a-vikṣepa iti ||
tatra smṛtiḥ ārya-ratna-cūḍa-sūtre * abhihitā | yayā smṛtyā sarva-kleśānāṃ prādur-bhāvo na bhavati | yayā smṛtyā sarva-māra-karmaṇām avatāraṃ na dadāti | yayā smṛtyā utpathe vā ku-mārge vā na patati | yayā smṛtyā dauvārika-bhūtayā sarveṣām a-kuśalānāṃ citta-caitasikānāṃ dharmāṇām avakāśaṃ dadāti + iyam ucyate samyak-smṛtir iti ||
saṃprajanyaṃ tu prajñā-pāramitāyām uktaṃ | caraṃś carāmi + iti prajān-ti | sthitaḥ sthito * asmi + iti prajānāti | śayanaḥ śayita iti prajānāti | niṣaṇṇo niṣaṇṇo * asmi + iti prajānāti | yathā yathā ca + asyaḥ [doubtful] kāyaḥ sthito bhavati tathā tathā + eva prajānāti ||
pe||
so * atikrāman vā pratikrāman vā saṃprajānaṃś cārī bhavati | ālokite vilokite saṃmiñjite prasārite saṃghāṭī-paṭṭa-pātra-cīvara-dhāraṇe | aśite pīte khādite nidrā-klama-prativinodane āgate gate sthite niṣaṇṇe supte jāgarite bhāṣite tuṣṇī-bhāve pratisaṃlayane saṃprajānaṃś cārī bhavati + iti ||
śīlaṃ hi samādhi-saṃvartanīyaṃ ||
yathā + uktaṃ candra-pradīpa-sūtre | kṣipraṃ samādhiṃ labhate nir-aṅgaṇaṃ | viśuddha-śīle * asminn ānuśaṃsa iti ||
ato * avagamyate ye ke-cit samādhi-hetavaḥ prayogās te śīla-antar-gatā iti | tasmāt samādhy-arthinā smṛti-saṃprajanya-śīlena bhavitavyaṃ | tathā śīla-arthinā + api samādhau yatnaḥ kāryaḥ tatra + eva sūtre vacanāt | dhyāna-anuśaṃseṣu hi paṭhyate | na + asau bhoti an-ācāro ācāro su-pratiṣṭhitaḥ | go-care carate yogī vivarjeti a-gocaraṃ ||
niṣ-paridāha-vihārī gupta indriya-saṃvṛta | iti ||
etābhyāṃ ca śīla-samādhibhyām anyo-nya-saṃvardhana-karābhyāṃ citta-karma-pariniṣpattiḥ etāvatī ca + iyaṃ bodhi-satva-śikṣā yad uta citta-parikarma | etan-mūlatvāt sarva-satva-arthānāṃ ||
uktaṃ hy ārya-ratna-meghe | citta-pūrvaṅ-gamāś ca sarva-dharmāḥ | citte parijñāte sarva-dharmāḥ parijñātā bhavanti | api tu cittena nīyate lokaḥ cittaṃ cittaṃ na paśyati | cittena cīyate karma śubhaṃ vā yadi vā + a-śubham ||
cittaṃ bhramate * alāta-vat | cittaṃ bhramate turaṅ-ga-vat | cittaṃ dahate deva-agni-vat | cittaṃ harate mahā-ambu-vat ||
sa evaṃ vyupaparīkṣamāṇaś citte su-upasthita-smṛtir viharati na cittasya vaśaṃ gacchati | ap tu cittam eva + asya vaśaṃ gacchati | cittena + asya vaśī-bhūtena sarva-dharmā vaśī-bhavanti + iti ||
tathā + ārya-dharma-saṅgīti-sūtre * apy uktaṃ | mati-vikramo bodhi-satva āha | yo * ayaṃ dharmo dharma ity ucyate na + ayaṃ dharmo deśa-stho na pradeśa-stho * anyatra sva-citta-adhīno dharmaḥ tasmān mayā sva-cittaṃ sv-ārādhitaṃ sv-adhiṣṭhitaṃ su-samārabdhaṃ su-nigṛhītaṃ kartavyaṃ | tat kasya hetoḥ | yatra cittaṃ tatra guṇa-doṣāḥ | na + asti niś-cittatāyāṃ guṇa-doṣaḥ | tatra bodhi-satvo doṣebhyaś cittaṃ nivārya guṇeṣu pravartayati ||
tad ucyate | citta-adhīno dharmo dharma-adhīnā bodhir iti ||
ayaṃ bhagavan dharmaṃ samādānaḥ sukha-abhisaṃbodhāya saṃvartatae iti ||
ārya-gaṇḍa-vyūha-sūtre * api varṇitaṃ | sva-citta-adhiṣṭhānaṃ sarva-bodhi-satva-caryā sva-citta-adhiṣṭhānaṃ sarva-satva-paripāka-vinayaḥ || pe ||
tasya mama kula-putra + evaṃ bhavati | sva-cittam eva + upastambhayitavyaṃ sarva-kuśala-mūlaiḥ | sva-cittam eva + abhiṣyandayitavyaṃ dharma-meghaiḥ | sva-cittam eva pariśodhayitavyam āvaraṇāya dharmebhyaḥ | sva-cittam eva dṛḍhī-kartavyaṃ vīryeṇa + ity ādi ||
tathā + atra + eva māyā-devy--a-darśana-ākulī-bhūte ārya-sudhane ratna-netrāyā nagara-devatāyās tad-darśana-artham iyam anuśāsanī | citta-nagara-paripālana-kuśalena te kula-putra bhavitavyaṃ sarva-saṃsāra-viṣaya-raty-a-saṃvasanatayā | citta-nagara-alaṃ-kāra-prayuktena te kula-putra bhavitavyaṃ daśa-tathā-gata-bala-adhyālambanatayā | citta-nagara-pariśodhana-prayuktena te kula-putra bhavitavyam īrṣyā-mātsarya-śāṭhya-apanayanatayā | citta-nagara-vivardhana-abhiyuktena te kula-putra bhavitavyaṃ sarva-jñatā-saṃbhāra-mahā-vīrya-vega-vivardhanatayā | citta-nagara-dur-yodhana-dur-āsadatā-abhinirhāra-prayuktena te kula-putra bhavitavyaṃ sarva-kleśa-māra-kāyika-pāpa-mitra-māra-cakra-an-avamardanatayā | citta-nagara-pravistaraṇa-prayuktena te kula-putra bhavitavyaṃ mahā-maitrī-sarva-jagat-sphuraṇatayā | citta-nagara-praticchādana-prayuktena te kula-putra bhavitavyaṃ vipula-dharma-cchatra-sarva-a-kuśala-dharma-pratipakṣa-abhinirharaṇatayā | citta-nagara-vivaraṇa-prayuktena te kula-putra bhavitavyaṃ ādhyātmika-bāhya-vastu sarva-jagat-saṃprāpaṇatayā | citta-nagara-dṛḍha-sthāma-abhinirhara-prayuktena te kula-putra bhavitavyaṃ sarva-a-kuśala-dharma-sva-santaty-a-vasanatayā | yāvad evaṃ citta-nagara-viśuddhy-abhiyuktena kula-putra bodhi-satvena śakyaṃ sarva-kuśala-mūla-samārjanam anuprāptuṃ | tat kasya hetoḥ | tathā hi tasya bodhi-satvasya + evaṃ citta-nagara-pariśuddhaysa sarva-āvaraṇāni purato na saṃtiṣṭhante | buddha-darśana-āvaraṇaṃ vā dharma-śravaṇa-āvaraṇaṃ vā + ity ādi | tasmād vyavasthitam evaṃ | citta-parikarma + eva bodhi-satva-śikṣā + iti | tac ca + a-capala-cetasaḥ ||
śamāc ca na calec cittaṃ bāhya-ceṣṭā-nivartanāt ||
a-saṃprajanya-para-tantrasya muṣita-smṛteś ca cittaṃ calati samīhitād ālambanād anyatra nīyamānatvāt | yadā tu smṛti-saṃprajanyena bāhyāś ceṣṭā nivartitā bhavanti tadā tad-vaśatvād ekasminn ālambane nibaddhaṃ yāvad iṣyate tāvat tiṣṭhati | tataś ca pūrva-vad anuśaṃsa-vistaraḥ | adyatve * api ca satva-artha-kṣamo bhavaty eva prasāda-karatvāt | kathaṃ ||
sarvatra + a-capala-manda-mita-snigdha-abhibhāṣaṇāt | āvarjayej janaṃ bhavyam ādeyaś ca + api jāyate ||
etad eva ca bodhi-satvasya kṛtyam yad uta satva-a-varjanaṃ | yathā + ārya-dharma-saṃgīti-sūtre | ārya-priyadarśena bodhi-satvena paridīpitaṃ | tathā tathā bhagavan bodhi-satvena pratipattavyaṃ yat saha-darśanena + eva satvāḥ prasīdeyuḥ | tat kasmād * dhetoḥ | na bhagavan bodhi-satvasya + anyat karaṇīyam asty anyatra satva-a-varjanāt | satva-paripāka eva + iyaṃ bhagavan bodhi-satvasya dharma-saṃgītir iti ||
evaṃ punar a-kriyamāṇe ko doṣa ity āha | an-ādeyaṃ tu taṃ lokaḥ paribhūya jina-aṅkuraṃ | bhasma-channo yathā vahniḥ pacyeta naraka-ādiṣu ||
yathā prāg upadarśitaṃ ||
yena ca + asya paribhava evam an-artho ratna-meghe jinena + uktas tena saṃkṣepa-saṃvaraḥ |yena + a-prasādaḥ satvānāṃ tad yatnena vivarjayed iti ||
yathā + āha | katame ca te bodhi-satva-samudācārāḥ | yāvad iha bodhi-satvo na + a-sthāne viharati na + a-kāle | na + a-kāla-bhāṇī bhavati na + a-kāla-jño bhavati na + a-deśa-jño bhavati | yato nidānam asya + antike satvā a-prasādaṃ prativedayeyuḥ | sa sarva-satva-anurakṣayā | ātmanaś ca bodhi-saṃbhāra-paripūraṇa-arthaṃ saṃpanna-īryā-patho bhavati mṛdu-bhāṇī manda-bhāṇī | a-saṃsarga-bahulaḥ | praviveka-abhimukhaḥ | su-prasanna-mukha iti ||
ata eva dharma-saṃgīti-sūtre deśitaṃ | yaḥ satvān rakṣati sa śīlaṃ rakṣati + iti | anayā kanīyena mātṛ-grāmeṇa saha raho-avasthā-ādiṣu loka-rakṣā ca kṛtā syāt | evaṃ bhogyeṣu jala-sthaleṣu mūtra-purīṣa-śleṣma-pūya-ādīnāṃ kutsitānāṃ rahasy a-rahasi ca + utsargaṃ na kuryād deva-manuṣya-citta-rakṣā-arthaṃ ||
sad-dharma-smṛty-upasthāne ca raha utsiṣṭaṃ kṛtvā + an-utsiṣṭa-āhāreṣv a-dadataḥ preta-gatiḥ paṭhyate ||
tathā bodhi-satva-prātimokṣe * apy a-prasāda-parihāra uktaḥ | na purato danta-kāṣṭhaṃ khāditavyaṃ na purataḥ kheṭe nikṣiptavya iti | eṣa ca gaurava-lajjā-vidhiḥ sarva-draṣṭavyo na brahma-cāriṣv eva | atra tu sūtre brahma-cāry--adhikāraḥ teṣu gurutara-āpatti-bhaya-saṃdarśana-arthaṃ ||
yathā + atra + eva + āha | na + uccair-bhāṣiṇā bhavitavyam iti ||
na ca + ayaṃ vidhiḥ prādeśikaḥ | tathā brahma-paripṛcchāyām apy uktaṃ na ca vadha-sadṛśena bodhi-satvena bhavitavyam iti | tathā prātimokṣād api loka-a-prasāda-karam anveṣya varjanīyaṃ | tan na tāvad ||
mukha-pūraṃ na bhuñjīta sa-śabdaṃ prasṛta-ānanaḥ | pralamba-pādaṃ na + āsīta na bāhuṃ mardayet samam ||
evaṃ svayam apy utprekṣya dṛṣṭvā śrutvā ca loka-a-prasādaṃ rakṣeta | a-prasāda-kara-vacana-varjanaṃ tu na su-karam iti smaraṇa-bodhana-artham upadarśyate | ārya-sāgaramati-sūtre deśitaṃ | na + avalīna-vacano bhavati | na vyavakīrṇa-vacanaḥ | na + avasyandana-vacanaḥ | na + ujjvālana-vacanaḥ | na rāga-anunīta-vacanaḥ | na prākṛta-vacanaḥ | na + a-saṃrakṣita-vacanaḥ | na vyāpāda-saṃdhukṣaṇa-vacanaḥ | na cañcala-vacanaḥ | na capala-vacanaḥ | na raṭa-raṅga-vacanaḥ | na mukha-sākṣy--avaropaṇa-vacano bhavati + iti ||
ārya-tathā-gata-guhya-sūtre * apy āha | na khalu punaḥ kula-putra bodhi-satvasya vāg raktā vā duṣṭā vā mūḍhā vā kliṣṭā vā | kṣuṇṇa-vyākaraṇā vā sva-pakṣa-utkarṣaṇa-vacanā vā | para-pakṣa-nigraha-vacanā vā | ātma-varṇa-anunaya-vacanā vā | para-varṇa-pratigha-vacanā vā | pratijñā-uttāraṇa-vacanā vā | ābhimānika-vyākaraṇa-vacanā vā + iti ||
ārya-daśa-bhūmaka-sūtre * apy uktaṃ | yā + iyaṃ vāga-mano-jñā sva-santāna-para-santāna-vināśanī tathā-rūpāṃ vācaṃ prahāya | yā + iyaṃ vāk snigdhā mṛdvī mano-jñā madhurā priya-karaṇī mana-apakaraṇī [doubtful] hita-karaṇī karṇa-sukhā hṛdayaṃ-gamā premaṇī varṇa-viṣpaṣṭā vijñeyā śravaṇīyā a-niśritā bahu-jana-kāntā bahu-jana-priyā bahu-jana-mana-āpā [doubtful] vijña-praśastā sarva-satva-hita-sukha-āvahā mana-utplāva-karī manaḥ-prahlādana-karī sva-para-santāna-pramodana-karī rāga-dveṣa-moha-sarva-kleśa-āpraśāmanī tathā-rūpāṃ vācaṃ niścārayati | yāvad itihāsa-pūrvakam api vacanaṃ parihārya pariharati + iti ||
ārya-gagana-gañja-sūtre tu + uktaṃ | guru-vacana-an-avamardanatayā | para-vacana-an-ācchindanatayā ca + ādeya-grāhya-vacano bhavati + iti ||
dharma-saṃgīti-sūtre * apy uktaṃ | gaganagañjo bodhi-satva āha | na bodhi-satvena + eṣā vāg bhāṣitavyā yayā + a-paro vyāpadyeta | na sā vāg bhāṣitavyā yayā + a-paraṃ tāpayet | na bodhi-satvena sā vāg bhāṣitavyā yat paro jānīyāt | na sā vāg bhāṣitavyā yayā + arthā nir-arthā | na bodhi-satvena sā vāg bhāṣitavyā yayā na vidyām utpādayet | na sā vāg bhāṣitavyā yā satvānāṃ na hṛdayaṃ-gamā na paurī na karṇa-sukhā na sā vāg bhāṣitavyā + iti ||
saṃkṣepatas tu para-a-prasāda-rakṣā ārya-sāgaramati-sūtre deśitā | a-para eka dharmo mahā-yāna-saṃgrahāya saṃvartate sva-skhalita-pratyavekṣaṇatayā sarva-satva-anurakṣā + iti ||
eṣā rakṣā + ātma-bhāvasya | yathā + a-parair na nāśyeta | yathā na parān na nāśayet | asya tu grantha-vistarasya + ayaṃ piṇḍa-artho bodhi-satvena manasā nityaṃ dhārayitavyaḥ ||
su-niś-calaṃ su-prasannaṃ dhīraṃ sa-ādara-gauravaṃ | sa-lajjaṃ sa-bhayaṃ śāntaṃ para-ārādhana-tat-param ||
ātma-satva-vaśaṃ nityam an-avadyeṣu vastuṣu | nirmāṇam iva nir-mānaṃ dhārayāmy eṣa mānasam | iti ||
kim etāvatī ātma-bhāva-rakṣā | na hi | kiṃ tarhi bhaiṣajya-vasana-ādibhiḥ saha | tatra dvi-vidhaṃ bhaiṣajyaṃ | satata-bhaiṣajyaṃ glāna-pratyaya-bhaiṣajyaṃ ca | tatra satata-bhaiṣajyam adhikṛtya + ārya-ratna-meghe * abhihitaṃ | tasmāt piṇḍa-pātrād ekaṃ praty-aṃśaṃ sa-brahma-cāriṇāṃ sthāpayati | dvitīyaṃ duṣkhitānāṃ tṛtīyaṃ vinipatitānāṃ caturtham ātmanā paribhuṅkte | paribhuñjāno na raktaḥ paribhuṅkte a-sakto * a-gṛddho * an-adhyavasitaḥ | anyatra yāvad eva kāyasya sthitaye | yāpanāyai | tathā paribhuṅkte yathā na + ati-saṃlikhito bhavati | na + ati-guru-kāyaḥ | tat kasya hetoḥ | ati-saṃlikhito hi kuśala-pakṣa-parāṅ-mukho bhavati | ati-guru-kāyo middha-avaṣṭabdho bhavati | tena taṃ piṇḍa-pātaṃ paribhujya kuśala-pakṣa-abhimukhena bhavitavyam ity ādi ||
ārya-ratna-rāśāv apy uktaṃ | tena grāmaṃ vā nagaraṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caratā dharma-saṃnāhaṃ saṃnahya piṇḍāya cartavyaṃ | tatra katamo dharma-saṃnāhaḥ | a-mana-āpāni [doubtful] rūpāṇi dṛṣṭvā na pratihantavyaṃ | mana-āpāni [doubtful] dṛṣṭvā na + anunetavyaṃ | evaṃ mana-āpa-a-mana-āpeṣu [doubtful] śabda-gandha-rasa-spraṣṭavyeṣu vijñapteṣu na + anunetavyaṃ na pratihantavyaṃ | indriya-su-saṃvṛtena + an-utkṣipta-cakṣuṣā yuga-mātra-prekṣiṇā | dānta-ājāneya-cittena pūrva-dharma-manasi-kāram an-utsṛjatā na + āmiṣa-prakṣiptayā santatyā piṇḍāya cartavyaṃ sa-avadāna-cāriṇā ca bhavitavyaṃ | yataś ca piṇḍa-pāto labhyate tatra + anunayo na kartavyaḥ yataś ca na labhyate tatra pratighāto na + utpādayitavyaḥ | daśa-kula-praveśe na ca + ekādaśāt kulād bhikṣā na labhyate | tathā + api na paritaptavyaṃ evaṃ ca cittam utpādayitavyam | evaṃ bahu-kṛtyā hy ete śramaṇa-brāhmaṇa-gṛha-patayo na tair a-vaśyaṃ mama dātavyaṃ | idaṃ tāvad āścaryaṃ yan mām ete samanvāharanti | kaḥ punar vādo yad bhikṣāṃ dāsyanti | tena + evam a-paritapatā piṇḍāya cartavyaṃ ||
ye ca + asya satvāś cakṣuṣu ābhāsam āgacchanti strī-puruṣa-dāraka-dārikāḥ | antaśas tiryag-yoni-gatās tatra maitrī-karuṇā-cittam utpādayitavyaṃ | tathā + ahaṃ kariṣyāmi yathā ye me satvāś cakṣuṣā ābhāsam āgacchanti piṇḍa-pātaṃ vā dāsyanti tān su-gati-gāminaḥ kariṣyāmi | tādṛśaṃ yogam āpatsye | tena lūhaṃ vā praṇītaṃ vā piṇḍa-pāta saṃgṛhya samantāc catur-diśaṃ vyavalokayitavyaṃ | ka iha grāma-nagara-nigame daridraḥ satvaḥ | yasya + asmāt piṇḍa-pātāt saṃvibhāgaṃ kariṣyāmi | yadi daridraṃ satvaṃ paśyati tena tat-piṇḍa-pātāt saṃvibhāgaḥ kartavyaḥ | atha na kañ-cit satvaṃ daridraṃ paśyati | tena + evaṃ cittam utpādayitavyaṃ | santy an-ābhāsa-gatāḥ satvā ye mama cakṣuṣu ābhāsaṃ na + āgacchanti | teṣām itaḥ piṇḍa-pātād agraṃ praty-aṃśaṃ niryātayāmi | datta-ādānāḥ paribhuñjatāṃ | tena tat piṇḍa-pātaṃ gṛhītvā tad araṇya-āyatanam abhiruhya dhauta-pāṇinā śobhana-samācāreṇa śramaṇa-cāritra-kalpa-samatva-āgatena + adhiṣṭhāna-adhiṣṭhitena paryaṅkaṃ baddhvā sa-piṇḍa-pātaḥ paribhoktavyaḥ || pe ||
paribhuñjatā ca + evaṃ manasi-kāra utpādayitavyaḥ | santy asmin kāye * aśītiḥ krimi-kula-sahasrāṇi | tāny anena + eva + ojasā sukhaṃ phāsuṃ viharantu | idānīṃ ca + eṣām āmiṣeṇa saṃgrahaṃ kariṣyāmi | bodhi-prāptaś ca punar dharmeṇa saṃgrahaṃ kariṣyāmi | yadi punar asya lūhaṃ piṇḍa-pātaṃ bhavati tena + evaṃ cittam utpādayitavyaṃ | lūha-āhāratayā me laghuḥ kāyo bhaviṣyati prahāṇa-kṣama uccāra-prasrāva-niṣyandanaś ca me parītto bhaviṣyati | śraddhā-deyaṃ ca parīttaṃ bhaviṣyati | kāya-laghutā citta-laghutā ca me bhaviṣyati | alpa-mlāna-middhaś ca me bhaviṣyati | yadā punar asya prabhūtaḥ piṇḍa-pāto bhavati tatra + api mātra-ābhojinā bhavitavyaṃ utsarjana-dharmiṇā ca | tataḥ piṇḍa-pātād anyatarāyāṃ śilāyām avatīrya + evaṃ cittam utpādayitavyaṃ | ye ke-cin mṛga-pakṣi-saṃgā āmiṣa-bhojanena + arthikās te datta-ādānāḥ paribhuñjatām iti ||
punar āha | tena sarveṇa rasa-saṃjñā na + utpādayitavyā || pe ||
caṇḍāla-kumāra-sadṛśena mayā bhavitavyaṃ | citta-kāya-caukṣeṇa | na bhojana-caukṣeṇa | tat kasmād * dhetoḥ | kiyat-praṇītam api bhojanaṃ bhuktaṃ | sarvaṃ tat pūti-niṣyanda-paryavasānaṃ dur-gandha-paryavasānaṃ pratikūla-paryavasānaṃ | tasmān mayā na praṇīta-bhojana-ākāṅkṣiṇā bhavitavyaṃ | tena na + evaṃ cittam utpādayitavyaṃ |puruṣo me piṇḍa-pātaṃ dad-ti na strīḥ | strī me piṇḍa-pātaṃ dadāti na puruṣaḥ | dārako me piṇḍa-pātaṃ dadāti na dārikā | dārikā me piṇḍa-pātaṃ dadāti na dārakaḥ | praṇītaṃ labhe * ahaṃ na lūhaṃ | sat-kṛtya labhe * ahaṃ na + a-sat-kṛtya | capalaṃ labhe * ahaṃ na kṛcchreṇa praviṣṭa-mātraṃ ca māṃ samanvāhareyuḥ | na me kaś-cid vikṣepo bhavet | su-nihitāṃl labhe * ahaṃ praṇītān nānā-rasāṃl labhe * aham | na hīna-daridra-bhojanaṃ labhe * ahaṃ pratyudgaccheyur māṃ strī-puruṣa-dāraka-dārikāḥ | ime te sarve * a-kuśalā manasi-kārā na + utpādayitavyaḥ || pe ||
prāyeṇa hi satvā rasa-gṛddhā bhojana-hetoḥ pāpāni karmāṇi kṛtvā narakeṣu + upapadyante | ye ye punaḥ saṃtuṣṭā a-gṛddhā a-lulopā rasa-pratiprasrabdhā jihva-indriya-saṃtuṣṭāḥ kiyal-lūhena + api bhojanena jñāpayanti | teṣāṃ cyutānāṃ kāla-gatānāṃ svarga-upapattir bhavati | su-gati-gamanaṃ bhavati deva-manuṣyeṣu | te deva-upapannāḥ sudhāṃ paribhuñjate | evaṃ kāśyapa piṇḍa-cārikeṇa bhikṣuṇā rasa-tṛṣṇāṃ vinivartayitvā nidhyapta-cittena su-paripakvān kulmāṣān paribhuñjatā na paritaptavyam | tat kasmād * dhetoḥ | kāya-saṃdhāraṇa-arthaṃ mārga-saṃdhāraṇa-arthaṃ mayā bhojanaṃ paribhoktavyaṃ || pe ||
yadi punaḥ kāśyapa piṇḍa-cāriko bhikṣur megha-ākula-vṛṣṭi-kāla-samaye vartamāne na śaknuyāt piṇḍāya + avatartuṃ | tena maitryā + āhāra-saṃnaddhena dharma-cintā-manasi-kāra-pratiṣṭhitena dvi-rātraṃ tri-rātraṃ vā bhakta-cchada-cchinnena evaṃ saṃjñā + utpādayitavyā | santi yāma-laukikāḥ pretā duṣ-kara-karma-kāriṇo ye varṣa-śatena kheṭa-piṇḍam apy āhāraṃ na pratilabhante | tan mayā dharma-yoniśaś cintā-pratiṣṭhitena kāya-daurbalyaṃ vā citta-daurbalyaṃ vā na + utpādayitavyaṃ | adhivāsayiṣyāmi kṣut-pipāsāṃ | na punar ārya-mārga-bhāvanāyāṃ vīryaṃ sraṃsayiṣyāmi || pe ||
yatra kule piṇḍa-pātaṃ śuciṃ kārayet tatra kule āsane niṣadya dhārmī kathā kartavyā | yāvan na sa piṇḍa-pātaḥ śucī-krṭo bhavet tena piṇḍa-pātaṃ gṛhītvā utthāya + āsanāt prakramitavyaṃ | piṇḍa-cārikeṇa kāśyapa bhikṣuṇā na + avabhāsa-kareṇa bhavitavyaṃ na lapanā na kuhanā kartavyā ||
tatra katamo * avabhāsaḥ | yat pareṣām evaṃ vācaṃ bhāṣate | lūho me piṇḍa-pāto rukṣo me piṇḍa-pāta āsīn na ca me yāvad-arthaṃ bhuktaṃ | bahu-jana-sādhāraṇaś ca me piṇḍa-pātaḥ kṛtaḥ | alpaṃ me bhuktaṃ jighatsito * asmi + iti | yat kiñ-cid evaṃ-rūpam avabhāsa-nimittaṃ | iyam ucyate citta-kuhanā | sarvam etat piṇḍa-cārikeṇa bhikṣuṇā na kartavyaṃ | upekṣaka-bhūtena | yat pātre patitaṃ lūhaṃ vā praṇītaṃ vā śubhaṃ vā + a-śubhaṃ vā tat paribhoktavyam a-paritapyamānena + āśaya-śuddhena dharma-nidhyapti-bahulena | kāya-jāpana-artham ārya-mārgasya + upastambha-arthaṃ sa piṇḍa-pātaḥ paribhoktavya iti ||
tathā + ārya-ugra-paripṛcchāyām apy uktaṃ | yasyāś ca + antike piṇḍa-pātaṃ paribhujya na śaknoty ātmanaḥ parasya ca + arthaṃ paripūrayitum anujānāmy ahaṃ tasya piṇḍa-cārikasya bodhi-satvasya nimantraṇam iti ||
evaṃ tāvat satata-bhaiṣajyena + ātma-bhāva-rakṣā kāryā | tatra + api na matsya-māṃsena laṅkā-avatāra-sūtre pratiṣiddhatvāt ||
tathā hy uktaṃ | māṃsaṃ sarvam a-bhakṣyaṃ kṛpa-ātmāno bodhi-satvasya + iti vadāmi || pe ||
svājanyād vyabhicārāc ca śukra-śoṇita-saṃbhavāt | udvejanīyaṃ bhūtānāṃ yogī māṃsaṃ vivarjayet ||
māṃsāni ca palāṇḍūṃś ca madyāni vividhāni ca | gṛñjanaṃ laśunaṃ ca + eva yogī nityaṃ vivarjayet ||
mrakṣaṇaṃ varjayet tailaṃ śalya-viddheṣu na svapet | chidra-a-chidreṣu satvānāṃ yac ca sthānaṃ mahā-bhayam || pe ||
lābha-arthaṃ hanyate prāṇī māṃsa-arthaṃ dīyate dhanaṃ | ubhau tau pāpa-karmāṇau pacyete raurava-ādiṣu ||
yāvat ||
yo * atikramya muner vākyaṃ māṃsaṃ bhakṣeta dur-matiḥ | loka-dvaya-vināśa-arthaṃ dīkṣitaḥ śākya-śāsane ||
te yānti paramaṃ ghoraṃ narakaṃ pāpa-kaṝiṇaḥ | raurava-ādiṣu raudreṣu pacyante māṃsa-khādakāḥ ||
tri-koṭi-kṣuddhaṃ māṃsaṃ vai a-kalpitam a-yācitaṃ | a-coditaṃ ca na + eva + asti tasmān māṃsaṃ na bhakṣyayet ||
māṃsaṃ na bhakṣyayed yogī mayā buddhaiś ca garhitaṃ | anyo-nya-bhakṣaṇāḥ satvāḥ kravya-ada-kula-saṃbhavāḥ ||
yāvat ||
dur-gandhaḥ kutsanīyaś ca utmattaś ca + api jāyate | caṇḍāla-pukkasa-kule ḍombeṣu ca punaḥ punaḥ ||
ḍākinī-jāti-yonau ca māṃsa-ade jāyate kule | ṛkṣa-mārjara-yonau ca jāyate * asau nara-adhamaḥ ||
hasti-kakṣye mahā-meghe nirvāṇa-aṅgulimālike | laṅkā-avatāra-sūtre ca mayā māṃsaṃ vigarhitaṃ ||
buddhaiś ca bodhi-satvaiś ca śrāvakaiś ca vigarhitaṃ | khādate yadi nir-lajja unmatto jāyate sadā ||
brāhmaṇeṣu ca jāyante atha vā yogināṃ kule | prajñāvān dhanavāṃś ca + eva māṃsa-adyānāṃ vivarjanāt ||
dṛṣṭa-śruta-viśaṅkābhiḥ sarvaṃ māṃsaṃ vivarjayet | tārkikā na + avabudhyante kravya-ada-kula-saṃbhavāḥ ||
yathā + eṣa rāgo mokṣasya antarāya-karo bhavet | tathā + eva māṃsa-madya-ādi antarāya-karaṃ bhavet ||
vakṣanty an-āgate kāle māṃsa-adā moha-vādinaḥ | kalpikaṃ nir-avadyaṃ ca māṃsaṃ buddha-anuvarṇitaṃ ||
bheṣajyam iva āhāraṃ putra-māṃsa-upamaṃ punaḥ | mātrayā pratikūlaṃ ca yogī piṇḍaṃ samācaret ||
maitrī-vihāriṇā nityaṃ sarvathā garhitaṃ mayā | siṃha-vyāghra-mṛga-ādyaiś ca saha ekatra saṃbhavet ||
tasmān na bhakṣayen māṃsam udveja-janakaṃ nṛṇāṃ | mokṣa-dharma-niruddhatvād āryāṇām eṣa vai dhvajaḥ ||
yat tu jñānavatī-parivarte māṃsa-bhakṣaṇaṃ paṭhyate tan mahā-artha-sādhakatvān nir-doṣam ||
evaṃ hi tathā + uktaṃ | eṣo * akariṣyad yadi bhikṣu kālaṃ | samādhi-śabdo * api hi jambu-dvīpe | niruddhu satvāna sadā + abhaviṣyad | cikitsite asmi samādhi labdhaḥ ||
na ca mahā-karuṇā-abhiyuktam | tena asmin na maitrī śaṅkā + api na + asti + ity a-doṣaḥ ||
yady apy ārya-ratna-meghe * abhihitaṃ | śmāśānikena nir-āmiṣeṇa bhavitavyam iti ||
tad anyatra + evaṃ jātīya-satva-artha-saṃdarśana-arthaṃ | vinaye * api yad anujñātaṃ tat tu tri-koṭi-pariśuddha-bhakṣaṇe na prahāṇa-antarāya iti | tat parityāgena śuddha-dṛṣṭīnām abhimāna-nirāsa-arthaṃ | tad vṛddhatayā ca bhavyānāṃ śāsana-an-avatāra-parihāra-arthaṃ ||
tathā hy uktaṃ laṅkā-avatāra-sūtre | tatra tatra deśanā pāṭhe śikṣā-padānām ānupūrvīṃ bandhan niśreṇī-pada-vinyāsa-yogena | tri-koṭiṃ baddhvā | tatra uddiṣya krṭāni pratiṣiddhāni tato * antaśaḥ prakṛti-mṛtāny api pratiṣiddhāni + iti ||
uktaṃ satata-bhaiṣajyaṃ | glāna-pratyaya-bhaiṣajyaṃ tat sevyam eva ||
śrāvaka-vinaye * api tāvad ātma-arthaṃ brahma-carya-vāsa-arthaṃ pātra-cīvaram api vikrīya | kāya-saṃdhāraṇam uktaṃ | kiṃ punar a-parimita-jana-paritrāṇa-hetor bodhi-satva-śarīrasya dur-labhā ca + īdṛśī kṣaṇa-pratilābha-utsava-sampad | iti tat-pradarśana-arthaṃ ca bhagavatā tatra svayaṃ bhaiṣajya-upayogaḥ pradarśitaḥ ||
uktaṃ ca + ārya-ratna-megha-sūtre | tair yadā pracāritaṃ bhavati tadā satyāṃ velāyām a-satyāṃ vā teṣām imāny evaṃ-rūpāṇi kāya-upastambhanāny upakaraṇāni na labhyante * abhyavahartuṃ | yad uta sarpir vā tailaṃ vā mūla-raso vā gaṇḍa-raso vā phala-raso vā | na ca + anyān abhyavaharato dṛṣṭvā pratigha-cittam utpādayati | yadi punaḥ khalu paścād-bhaktiko bodhi-satvo vā glāno bhavati | yathā-rūpeṇa + asya glānyena jīvita-antarāyo bhavati kuśala-pakṣa-antarāyo vā tena niṣ-kaukṛtyena bhūtvā nir-vicikitsakena bhaiṣajya-cittam upasthāpya pratinisevyāni + iti ||
vasana-upabhoga-prayojanam ugra-paripṛcchā-sūtre * abhihitaṃ | hrīr-apatrāpya-kāpair niḥ-... [doubtful] pracchādana-arthaṃ tu śramaṇa-liṅga-saṃdarśana-artham imāni ca kāṣāyāṇi deva-mānuṣa-asurasya lokasya caityam iti | caitya-arthaṃ samyag-dhāritavyāni | nirvṛti-virāga-raktāni [doubtful] etāni | na rāga-raktāni | upaśama-anukūlāny etāni | na saṃkleśa-saṃdhukṣaṇa-anukūlāni | ebhiś ca kāṣāyair vivṛta-pāpā bhaviṣyāmaḥ | su-kṛta-karma-kāriṇo na cīvara-maṇḍana-anuyogam anuyuktāḥ | etāni ca kāṣāyāṇy ārya-mārga-saṃbhāra-anukūlāni + iti kṛtvā tathā kariṣyāmo yathā na + eka-kṣaṇam api sa-kaṣāyāḥ kāye kāṣāyāṇi dhārayiṣyāma iti ||
atra ca kāraṇaṃ ratna-rāśi-sūtre * abhihitaṃ | ye punas te kāśyapa vaidaryā a-saṃyatā itaḥ śramaṇa-guṇa-dharmād uddhurāḥ kāye kāṣāyāṇi vastrāṇi dhārayanti | na ca + eteṣu gauravam utpādayanti | tatra kāśyapa śramaṇa-varṇa-prati-rūpakaṃ nāma praty-eka-narakaṃ | tatra kāśyapa praty-eka-narake śramaṇa-rūpa-prati-rūpeṇa tāḥ kāraṇāḥ kāryante ādīpta-cailā ādīpta-śīrṣā ādīpta-pātrā ādīpta-āsanā ādīpta-śayanāḥ | yaḥ kaś-cit tatra teṣām upabhoga-paribhogaḥ sa sarva ādīptaḥ saṃprajvalita eka-jvālī-bhūtaḥ | tatra taiḥ śramaṇa-varṇa-rūpeṇa duṣkhāṃ vedanām anubhavanti + iti ||
ārya-ratna-meghe * apy uktaṃ | yadi bhaved abhyavakāśiko bodhi-satvo glāna-kāyo * a-prati-bala-kāyas tena vihāra-kṣitena + evaṃ cittam utpādayitavyaṃ | kleśa-prati-pakṣa-arthaṃ tathā-gatena dhuta-guṇāḥ prajñaptāḥ | tathā + ahaṃ kariṣyāmi yathā vihārasya eva kleśānāṃ prahāṇāya ghaṭiṣyāmi | tatra ca vihāre na gṛddhim utpādayāmi na + adhyavasānaṃ | evaṃ ca + asya bhavati | kartavyo dāna-patīnām anugraho na + asmābhir ātmambharibhir bhavitavyam iti ||
punar atra + eva + āha | te śayyāṃ kalpayanto dakṣiṇena pārśvena śayyāṃ kalpayanti | pādasya + upari pādam ādhāya cīvaraiḥ a-saṃvṛta-kāyāḥ smṛtāḥ | saṃprajānānā utthāna-saṃjñina āloka-saṃjñinaḥ śayyāṃ kalpayanti | na ca nidrā-sukham āsvādayanti | na pārśva-sukham anytra yāvad eva + eṣāṃ mahā-bhūtānāṃ sthitaye jāpanāyai | ity anayā diśā sarva-paribhogāḥ satva-artham adhiṣṭhātavyāḥ | ātma-tṛṣṇā-upabhogāt tu kliṣṭa-āpattiḥ prajāyate ||
yathā + uktaṃ candra-pradīpa-sūtre | te bhojanaṃ svādu-rasaṃ praṇītaṃ | labdhvā ca bhuñjanti a-yukta-yogāḥ | teṣāṃ sa āhāru badhāya bhotī | yatha hasti-potāna viṣā a-dhautā ||
iti ||
ārya-ratna-rāśi-sūtre * api bhagavatā śraddhā-deya-paribhoge parikīrtite | atha tasyām eva parṣadi yoga-ācārāṇāṃ bhikṣūṇāṃ dve śate imaṃ dharma-paryāyaṃ śrutvā prarudite | evaṃ ca vācam abhāṣanta | kālaṃ vayaṃ bhagavan kariṣyāmo | na punar a-prāpta-phalā eka-piṇḍa-pātam api śraddhā-deyasya paribhokṣyāmaḥ ||
bhagavān āha | sādhu sādhu kula-putrā evaṃ-rūpair lajjābhiḥ kaukṛtya-saṃpannaiḥ para-loka-a-vadya-bhaya-darśibhir idaṃ pravacanaṃ śobhate ||
api tu ||
dvayor ahaṃ kāśyapa śraddhā-deyam anujānāmi | katamayor dvayoḥ | yuktasya muktasya ca | yadi bhikṣavo bhikṣur yukto yoga-ācāro mama śikṣāyāṃ pratipannaḥ sarva-saṃskāreṣv a-nitya-darśī | sarva-saṃskāra-duḥkha-viditaḥ sarva-dharmeṣv an-ātma-adhimuktiḥ śānta-nirvāṇa-abhikāṅkṣī sumeru-mātrair ālopaiḥ śraddhā-deyaṃ bhuñjīta | atyanta-pariśuddhā + eva tasya sā dakṣiṇā bhavati | yeṣāṃ ca dāyakānāṃ dāna-patīnāṃ sakāśāc * chraddhā-deyaṃ paribhuktaṃ tatas teṣāṃ dāyaka-dāna-patīnāṃ maha-rddhikaḥ puṇya-vipāko bhavati | mahā-dyutikaḥ | tat kasmād * dhetoḥ | agram idam aupadhikānāṃ puṇya-kriyā-vastūnāṃ yā + iyaṃ maitra-citta-samāpattiḥ | tatra kāśyapa yo bhikṣur dāyakasya dāna-pater antikāc cīvara-piṇḍa-pātaṃ paribhujya-a-pramāṇaṃ cetaḥ-samādhiṃ samāpadyate * a-pramāṇas tasya dāyakasya dāna-pateḥ puṇya-kriyā-vipākaḥ pratikāṅkṣitavyaḥ | syāt kāśyapa tri-sāhasra-mahā-sāhasrāyāṃ loka-dhātau mahā-samudrāṇāṃ kṣayo na tv eva tasya puṇya-niṣyandanasya kaś-cit kṣaya iti ||
tad evaṃ piṇḍa-pāta-gamanaārambhe bhojana-ārambhe vā triṣu sthāneṣu smṛtir upasthāpyā dāyaka-anugrahe | kāya-krimi-saṃgrahe | sarva-satva-artha-sādhake ca sad-dharma-parigrahe ||
tathā-gata-ājñā-saṃpādane tu sarva-kāryeṣu smṛtiḥ kāryā | ādi-śabdān mantrair api rakṣā kāryā ||
tatra + api tāvad imāṃ tri-samaya-rāja-uktāṃ vidyāṃ maṇḍala-samaya-artham uccārayet | namaḥ sarva-buddha-bodhi-satvānāṃ oṃ viraji mahā-cakra-viraji | sata sārata trapi vidhamani | sabhajani | saṃbhajani | taramati | siddha agre tvaṃ svāhā ||
anena sarva-maṇḍala-praviṣṭo bhavati ||
atha-vā tathā-gata-hṛdayam aṣṭa-sahastraṃ japet sa-laukika-loka-uttara-maṇḍala-praviṣṭo bhavati | katamac ca tat ||
namas traiyabdhikānāṃ tathā-gatānāṃ | sarvatra-a-pratihata-avāpti-dharmatā-balināṃ | āṃ a-sama-sama samantato * an-antana-avāpti-śāsani | hara smara smaraṇa vigata-rāga-buddha-dharmate | sara sama-balā | hasa | traya | gagana mahā-a-cala-rakṣaṇa | jvala jvalana sāgare svāhā ||
ayaṃ sarva-tathā-gatānām ātma-bhāvaḥ | atra + an-uttaraṃ gauravaṃ bhāvayitavyaṃ | anena + ādi-karmikā api satveṣv anantaṃ buddha-kṛtyaṃ kurvanti | ayam eva paramāṃ rakṣāṃ māra-ādibhyaḥ sarva-duṣṭebhyaḥ karoti | hasta-tāḍena bhasmanā sarṣapair udakena dṛṣṭyā manasā vā sīmā-bandhaṃ karoti ||
vyādhiṣu bhaiṣajyam udakaṃ ca + abhimantrya + upayojyaṃ ||
vana-kusumāni vā caitye pratimāyāṃ sad-dharma-pustake vā samāhito nivedayet ||
pakṣa-prayogān mahā vyādhibhir abhimucyate | buddha-bodhi-satva-ālambanena sarva-satva-artha-abhilāṣiṇā ca cittena bhadra-cari-vidhi-pūrvakaṃ ca japtavyaḥ | ayaṃ vidhir asya kalpasya + avasāne draṣṭavyaḥ | tri-samaya-jāpinaś ca + āmnāyato na doṣaḥ | utsiṣṭasya + apy a-śucer na doṣaḥ | mudrā-ākārā na bhakṣaṇīyā na laṅghanīyā | na mañca-ārohaḥ kartavyaḥ | na madyaṃ pātavyaṃ | adhimukti-caryā śikṣā-padeṣv a-calasya nir-vicikitsasya duḥ-śīla-pūrvasya + api sidhyati | paṇḍitasya + a-paṇḍitasya vā niyataṃ sidhyati ||
tathā ca + atra + eva + uktaṃ | bodhi-cittaṃ dṛḍhaṃ yasya niḥ-saṃgā ca matir bhavet | vicikitsā na + eva kartavyā tasya + idaṃ sidhyati dhruvam | iti ||
bodhi-citta-dṛḍhatā ca + atra pṛthag-jana-cala-cittatāyā niyama-artham uktā na tu bhūmi-praviṣṭam adhikṛtya ||
yasmād atra + uktaṃ | pratyuddhāratām avabhāsatāṃ ca pratilabdhu-kāmena |mahā-andha-kārād ālokaṃ praveṣṭu-kāmena | yad bhūyasā vinipatitena sādhyaṃ | tathā kuto mama + alpa-puṇyasya siddhir iti nīca-citta-pratiṣedhaḥ | na ca + atikrānta-dur-gater utsāha-ūrmi-bahulasya + upacita-a-prameya-puṇya-skandhasya bhūmi-praviṣṭasya + ayaṃ pūrva-ukto doṣaḥ saṃbhavati | atra ca mantrāṇām a-jñānān na + adhika-akṣara-pāṭhe doṣo * asti | na + api nyūnatā-doṣaḥ | na + api vidhi-bhraṃsa-doṣaḥ | kiṃ-tu śraddhā-vegaṃ bodhi-citta-vegaṃ sarva-utsarga-vegaṃ ca pramāṇī-kṛtya + a-vicārataḥ pravartitavyam a-vaśyaṃ buddha-bodhi-satvam iha + eva yathā-iṣṭa-siddhiś ca bhavati ||
atha-vā + anena sarva-vajra-dhara-mantreṇa rakṣāṃ kuryāt | namas traiyabdhikānāṃ tathā-gatānāṃ sarva-vajra-dharāṇāṃ caṇḍāla | cala | vajra | śāntana | phalana | cara | māraṇa | vajra-ḍāla-phaṭa | lalita-śikhara samanta-vajriṇi | jvala | namo * astu te agra-ugra-śāsānānāṃ raṇa haṃ phula sphāṭa vajra-uttame svāhā ||
anena paṭhita-mātreṇa sarva-vighna-vināyakā na + upasaṃkrāmanti | deva-nāga-ādayo na prasahante | bhojana-pāna-śayana-āsana-vasana-pūjā-upakaraṇāni ca + abhimantritena jalena dṛṣṭyā manasā vā rakṣeta | a-cala-hṛdayena vā sarvam etat kuryāt ||
idaṃ ca tat ||
namaḥ samanta-vajrāṇāṃ trāṭa | a-mogha caṇḍa-mahā-roṣaṇa sphāṭaya hūṃ | bhrāmaya hūṃ | trāṭa hūṃ | māṃ | oṃ balaṃ dade tejo-mālini svāhā ||
anena prathamaṃ piṇḍam aṣṭa-abhimantritaṃ bhuñjīta bhaiṣajya-rājatāṃ buddha-bodhi-satvānām anusmṛtya ||
viṣa-pratīkāras tu ||
tad yathā | ilimitte | tilimitte | ilitilimitte | dumbe | duḥse | duḥsālīye | dumbālīye | takke | tarkkaraṇe | marmme | marmaraṇe | kaśmīre | kaśmīra-mukte | aghane | aghanaghane | ilimilīye | akhāpye | apāpye śvete | śveta-tuṇḍe | anānurakṣe svāhā ||
ya imāṃ vidyāṃ sakṛc * chṛṇoti sa sapta varṣāṇy ahinā na daśyate | na ca + asya kāye viṣaṃ krāmati | yaś ca + enaṃ ahir daśati saptadhā + asya sphuṭen mūrddhā arjakasya + iva mañjarī ||
ya imāṃ vidyāṃ dhārayati sa yāvaj-jīvam ahinā na daśyate | na ca + asya kāye viṣaṃ krāmati | imāni ca mantra-padāni sarpasya purato na vaktavyāni yat-kāraṇaṃ sarpo mriyate ||
tad yathā | illā | cillā | cakko | bakko | koḍā koḍeti | nikuruḍā nikuruḍeti | poḍā poḍeti | moḍā | moḍeti | puruḍā puruḍeti | phaṭa rahe | phuṭṭaṇḍa rahe | nāga rahe | nāgaṭṭaṇḍarahe | sarpa rahe | sarpaṭṭaṇḍarahe | acche | chala viṣaśāte | śītavattāle | halale | halale | taṇḍi | taḍa | tāḍi | mala | sphuṭa | phuṭu | svāhā ||
iti hi bhikṣavo jāṅgulyāṃ vidyāyāṃ udāhṛtāyāṃ sarva-bhūta-samāgate sarvaṃ tathā-a-vitathā-an-anyathā-bhūtaṃ satyam a-viparītam a-viparyastaṃ | idaṃ viṣam a-viṣaṃ bhavatu | dātāraṃ gacchatu | daṃṣṭrāraṃ gacchatu | agniṃ gacchatu | jalaṃ gacchatu | sthalaṃ gacchatu | stambhaṃ gacchatu | kuḍyaṃ gacchatu | bhūmiṃ saṃkrāmatu | śāntiṃ gacchatu svāhā ||
cora-ādi-pratīkāre mārīcīṃ japet ||
tad yathā | parākramasi | udayam asi | vairam asi arkam asi | markam asi | vanam asi | antar-ddhānam asi | pathe me rakṣa | utpathe me rakṣa | janato me rakṣa | caurato me rakṣa | rājato me rakṣa | siṃhato me rakṣa | vyāghrato me rakṣa | nāgato me rakṣa | sarpato me rakṣa | sarvato me rakṣa | rakṣa māṃ sarva-satvāṃś ca sarva-bhayebhyaḥ sarva-upāye sa-upasargebhyaḥ svāhā ||
uṃvaḍili sarva-duṣṭānāṃ granthiṃ vandāmi svāhā ||
namo ratna-trayāya | namo mārīcyai devatāyai | mārīcyā devatāyā hṛdayam āvartayiṣyāmi ||
ta yathā | battāli | badāli | badāli | barāli | varāha-mukhi | sarva-duṣṭānāṃ nivāraya | bandha mukhaṃ svāhā ||
imām api vidyām an-anta-jāti-smara-hetuṃ mahā-prabhāvāṃ sapta-pañcāśad-akṣarāṃ vidyā-dhara-piṭaka-upanibaddhāṃ sarva-bhaya-rakṣā-arthaṃ prayuñjīta ||
tad yathā | aṭṭe | baṭṭe | naṭṭe | kunaṭṭe | ṭake | ṭhake | ṭharake | urumati | rurumati | turu | hili mili | sarva-jña-udupadagga [doubtful] | namo sabba-samma-saṃbuddhāṇaṃ sijjhantu me manta-padāḥ svāhā ||
eṣā rakṣā + ātma-bhāvasya bhaiṣajya-vasana-ādibhiḥ | satva-artha-smṛti-pūrvakam eva vaktavyā ||
ātma-tṛṣṇā-upabhogāt tu kliṣṭa-āpattiḥ prajāyate ||
sarvaṃ hi bodhi-satvena + utsṛṣṭaṃ sarva-satvebhyaḥ ||
tatra yadi vismṛtya para-dravyam ātma-bharaṇa-tṛṣṇayā paribhuṅkte kliṣṭa-āpattim āpadyate | atha vi-tṛṣṇo * a-nyāsakto vā satva-kāryam anusmṛtya bhuṅkte na kliṣṭām āpattim āpadyate | para-dravya-saṃjñī sva-arthena bhuṅkte steya-āpattim āpadyate | pūra-argheṇa prātimokṣe pārājiko bhavati | satva-svāmikais tu bhogaiḥ satva-svāmika eva + ātma-bhāvaḥ saṃrakṣata ity a-doṣaḥ | na hi dāsasya nityaṃ svāmi-karma-vyāpṛtasya sva-dravyam asti yena varteta ||
uktaṃ ca dharma-saṅgīti-sūtre | dāsa-upamena bodhi-satvena bhavitavyaṃ sarva-satva-kiṅ-karaṇīya-prāpaṇatayā + iti ||
na ca + eka-anta-svāmy-artha-parasya dāsasya vyādhy-ādi-viklava-mateḥ svāminam an-anujñāpya + api bhuñjānasya kaś-cid doṣaḥ | na + apy evaṃ kurvāṇasya bodhi-satvasya + antike kasya-cid vidita-vṛttā-antasya + apy a-prasādo yujyate mātsarya-tyāga-citta-a-parijñānāt ||
na ca + atra nyāye kaś-cit saṃdeho yuktaḥ | sarva-utsargo hi pūrvam eva bhagavat-kaṇṭha-uktyā pratipāditaḥ | tathā ca + ātma-bhāva-rakṣā satva-artham eva + uktā | tasya spaṣṭa-avabodha-artham ayaṃ nyāyo * abhiyukto na tu sva-artha-apekṣayā + iti ||
iti śikṣā-samuccaye ātma-bhāva-rakṣā ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ ||
[VII. bhoga-puṇya-rakṣā]
bhoga-puṇya-rakṣā saptamaḥ paricchedaḥ evaṃ tāvad ātma-bhāva-rakṣā veditavyā | bhoga-rakṣā tu vaktavyā | tatra su-kṛta-ārambhiṇā bhāvyaṃ mātra-jñena ca sarvata iti śikṣā-padād asya bhoga-rakṣā na duṣ-karā ||
ugra-paripṛcchāyāṃ hi śikṣā-padam uktaṃ | su-samīkṣita-karma-kāritā su-kṛta-karma-kāritā ca | tena bhogānāṃ dur-nyāsā pretyavekṣā | avajñā-pratiṣedhaḥ siddho bhavati | śamatha-prastāvena ca mātra-jñatā yukti-jñatā ca + uktā ||
tena + idaṃ siddhaṃ bhavati | yad idaṃ | alpa-adhama-bhogena + api kārya-siddhau satyāṃ svayam anyair vā bahūttama-bhoga-nāśana-upekṣā na kāryā + iti ||
ata eva + ugra-paripṛcchāyām uktaṃ | putra-bhāryā-dāsī-dāsa-karma-kara-pauruṣeyāṇāṃ samyak-paribhogena + iti | tathā sva-para-bodhi-pakṣa-śruta-ādy-antarāya-karau tyāga-a-tyāgau na kāryau | adhika-satva-artha-śaktes tulya-śakter vā bodhi-satvasya + adhika-tulya-kuśala-antarāya-karau tyāga-a-tyāgau na kāryāv iti siddhaṃ bhavati + iti ||
idaṃ ca saṃdhāya bodhi-satva-prātimokṣe * abhihitaṃ | yas tu khalu punaḥ śāriputra + abhiniṣkrānta-gṛha-āvāso bodhi-satvo bodhy-aṅgair abhiyuktas tena kathaṃ dānaṃ dātavyaṃ | kataraṃ dānaṃ dātavyaṃ | kiyad-rūpaṃ dānaṃ dātavyaṃ || pe ||
dharma-dāyakena bhavitavyaṃ dharma-dāna-patinā | yaś ca śāriputra gṛhī bodhi-satvo gaṅgā-nadī-vālikā-samāni buddha-kṣetrāṇi sapta-ratna-pratipūrṇāni kṛtvā tathā-gatebhyo * arhadbhyaḥ samyak-saṃbuddhebhyo dānaṃ dadyād | yaś ca śāriputra pravrajyā-paryāpanno bodhi-satva ekāṃ catuṣ-padikāṃ gāthāṃ prakāśayed ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati | na śāriputra tathā-gatena pravrajitasya + āmiṣa-dānam anujñātaṃ || pe ||
yasya khalu punaḥ śāriputra pātra-āgataḥ pātra-paryāpanno lābho bhaved dhārmiko dharma-labdhaḥ | tena sādhāraṇa-bhojinā bhavitavyaṃ sārddhaṃ sa-brahma-cāribhiḥ | sacet punaḥ kaś-cid eva + āgatya pātraṃ vā cīvaraṃ vā yāceta | tasya + atiriktaṃ bhaved buddha-anujñātāt tri-cīvarād | yathā parityaktaṃ dātavyaṃ | sacet punas tasya + ūnaṃ cīvaraṃ bhaved yan niśritya brahma-carya-vāsaḥ | tan na parityaktavyaṃ | tat kasya hetoḥ | a-visarjanīyaṃ tri-cīvaram uktaṃ tathā-gatena | sacet punaḥ śāriputra bodhi-satvaḥ tri-cīvaraṃ parityajya yācanaka-guruko bhaven na tena + alpa-icchatā āsevitā bhavet | yas tu khalu punaḥ śāriputra + abhiniṣkrānta-gṛha-āvāso bodhi-satvas tena dharma āsevitavyaḥ | tan na tena + abhiyuktena bhavitavyam iti ||
anyathā hy eka-saṃgraha-arthaṃ mahataḥ satva-rāśes tasya ca satvasya bodhi-satva-āśaya-parikarma-antarāyān mahato * arthasya hāniḥ kṛtā syād | ata eva + udāra-kuśala-pakṣa-vivarjanatā + apakṣāla ity ucyate | evaṃ tāvat tyāga-pratiṣedhaḥ | a-tyāga-pratiṣedho * api ||
yathā + ārya-sāgaramati-sūtre mahā-yāna-antarāyeṣu bahu-lābhatā paṭhyate | yo * ayaṃ vidhir ātmany uktaḥ so * anyasminn api bodhi-satve pratipādya iti kuto gamyate | ārya-ugra-paripṛcchāyāṃ deśitatvāt | para-kṛtya-kāritaḥ sva-kārya-parityāga iti ||
tathā + ārya-vimalakīrti-nirdeśe * apy uktaṃ | saṃsāra-bhaya-bhītena kiṃ pratisartavyam | āha | saṃsāra-bhaya-bhītena mañjuśrīr bodhi-satvena buddha-māhātmyaṃ pratisartavyaṃ | āha | buddha-māhātmya-sthātu-kāmena kutra sthātavyaṃ | āha | buddha-māhātmye sthātu-kāmena sarva-satva-samatāyāṃ sthātavyaṃ | āha | sarva-satva-samatāyāṃ sthātu-kāmena kutra sthātavyaṃ | āha |sarva-satva-samatāyāṃ sthātu-kāmena sarva-satva-pramokṣāya sthātavyam iti ||
tathā ca dharma-saṅgītau sārthavāho bodhi-satva āha | yo bhagavan bodhi-satvaḥ sarva-satvānāṃ prathamataraṃ bodhim icchati na + ātmanaḥ | yāvad iyaṃ bhagavan dharma-saṅgītir iti ||
utsargād eva ca + asya sva-artha-a-bhāvaḥ siddhaḥ | kiṃ tu satva-artha-hāni-bhayād a-yogye satve su-bharaṃ na + āropayati | yatra tu satva-artha-hāniṃ na paśyati tatra svayaṃ kṛtam anyena vā jagad * dhitam ācaritam iti ko viśeṣo | yad ayam a-para-bodhi-satva-kuśala-siddhaye na sva-kuśalam utsṛjati | atha sva-dur-gati-duṣkha-d bibheti | dvitīyasya + api tad eva duṣkhaṃ | atha tad-duṣkhena me bādhā na + asti + ity upekṣate | yathā + uktaiḥ sūtraiḥ sa-āpattiko bhavati ||
yathā ca ratna-kūṭa-sūtre | catvāra ime kāśyapa bodhi-satva-prati-rūpakā ity ārabhya + uktaṃ | ātma-sukha-arthiko bhavati na sarva-satva-duṣkha-apanayana-arthika iti ||
tasmād ugra-paripṛcchā-vidhinā pūrva-vad ātmā garhaṇīyaḥ eṣā tu bodhi-satva-śikṣā yathā + ārya-nir-ārambheṇa dharma-saṅgīti-sūtre nirdiṣṭā | kathaṃ kula-putrāḥ pratipatti-sthīta veditavyāḥ | āha | yadā satveṣu na vipratipadyante | āha | kathaṃ satveṣu na vipratipadyante | āha | yan maitrīṃ ca mahā-karuṇāṃ ca na tyajanti | subhūtir āha | katamā bodhi-satvānāṃ mahā-maitrī | āha | yat kāya-jīvitaṃ ca sarva-kuśala-mūlaṃ ca sarva-satvānāṃ niryātayanti na ca pratikāraṃ kāṅkṣanti | āha | katamā bodhi-satvānāṃ mahā-karuṇā | yat pūrvataraṃ satvānāṃ bodhim icchanti na + ātmana iti ||
atra + eva ca + āha | mahā-karuṇā-mūlāḥ sarva-bodhi-satva-śikṣā iti | a-vaśyaṃ ca bhagavatā + idaṃ na nivāraṇīyaṃ | anyatara-bodhi-satva-arthe na + arthitvād a-vaśyaṃ tu + upadiśati + iti niścīyate | yena dātur mahā-dakṣiṇīye mahā-artha-dānān mahā-puṇya-sāgara-vistaro dṛśyate | anyathā tu kevalam eva vighātino maraṇaṃ syāt ||
yat tu praśānta-viniścaya-prātihārya-sūtre deśitam | ya eṣa te mahā-rāja varṣa-śata-sahasreṇa parivyayo * atra praviṣṭaḥ sa sarvaḥ piṇḍī-kṛtya + ekasya bhikṣor yātrā bhaved evaṃ praty-ekaṃ sarva-bhikṣūṇāṃ | yaś ca + uddeśa-sva-adhyāya-abhiyukto bodhi-satvaḥ sa-gauravo dharma-ka-maḥ śraddhā-deyam āhāraṃ parigṛhya + evaṃ cittam utpādayet | anena + ahaṃ dharma-paryeṣṭim āpatsyae iti | asya kuśalasya + eṣa deya-dharma-parityāgaḥ śatatamīm api kalāṃ na + upaiti + iti ||
tad gṛha-sukha-paliśuddham adhikṛtya + uktaṃ | na tu pūrva-ukta-vidhinā kaś-cid doṣaḥ ||
ukto samāsatā bhoga-rakṣā | puṇya-rakṣā vācyā | tatra sva-artha-vipāka-vaitṛṣṇyāc * chubhaṃ saṃrakṣitaṃ bhavet ||
yathā + uktaṃ nārāyaṇa-paripṛcchāyāṃ | sa na + ātma-hetoḥ śīlaṃ rakṣati | na svarga-hetoḥ | na śakratva-hetoḥ | na bhoga-hetoḥ | na + aiśvarya-hetoḥ | na rūpa-hetor na varṇa-hetor na yaśo-hetoḥ | pe ||
na niraya-bhaya-bhi-taḥ śīlaṃ rakṣati | pe ||
evaṃ na tiryag-yoni-bhaya-bhītaḥ śīlaṃ rakṣati | anyatra buddha-netrī-pratiṣṭhāpanāya śīlaṃ rakṣati | yāvat sarva-satva-hita-sukha-yoga-kṣema-arthikaḥ śīlaṃ rakṣati ||
sa evaṃ-rūpeṇa śīla-skandhena samanvāgato bodhi-satvo daśabhir dharmair na hīyate | katamair daśabhiḥ | yad uta na cakra-varti-rājyāt parihīyate | tatra ca bhavaty a-pramatto bodhi-pratikāṅkṣī buddha-darśanam abhikāṅkṣate | evaṃ brahmatvād buddha-darśana-a-bhedya-pratilambhād dharma-śravaṇān na parihīyate | yāvad yathā-śruta-pratipatti-saṃpādanāya bodhi-satva-saṃvara-samādānān na parihīyate | an-āchedya-pratibhānāt sarva-kuśala-dharma-prārthana-dhyānān na parihīyate ||
evaṃ śīla-skandha-pratiṣṭhito bodhi-satvo mahā-satvaḥ sadā namas-kṛto bhavati devaiḥ | sadā praśaṃsito bhavati nāgaiḥ | sadā namas-kṛto bhavati yakṣaiḥ | sadā pūjito bhavati gandharvaiḥ sadā + apacāyitaś ca bhavati nāga-indra-asura-indraiḥ | sadā su-mānitaś ca bhavati brāhmaṇa-kṣatriya-śreṣṭhi-gṛha-patibhiḥ | sadā + abhigamanīyaś ca bhavati paṇḍitaiḥ | sadā samanvāhṛtaś ca bhavati buddhaiḥ | śāstṛ-saṃmataś ca bhavati sa-devakasya lokasya + anukampakaś ca bhavati sarva-satvānāṃ || pe ||
catasro gatīr na gacchati | katamāś catasro | yad uta + a-kṣaṇa-gatiṃ na gacchaty anyatra satva-paripākāt | buddha-śūnya-buddha-kṣetraṃ na gacchati | mithyā-dṛṣṭi-kula-upapattiṃ na gacchati | sarva-dur-gati-gatiṃ na gacchati ||
evaṃ pūrva-utsṛṣṭasya + api puṇyasya kleśa-vaśāt punar upādīyamānasya rakṣā kāryā | puṇya-dānād api yat puṇyaṃ tato * api na vipākaḥ prārthanīyo * anyatra para-arthāt | kiṃ ca puṇyaṃ rakṣitu-kāmaḥ | paścāt tāpaṃ na kurvīta ||
yathā + uktam ugra-paripṛcchāyāṃ | dattvā ca na vipratisāra-cittam utpādayitavyam iti ||
pṛṣṭha-daurbalyād daurbalyaṃ | vipratisārāt pāpa-vat puṇyasya + api kṣayaḥ syād ity abhiprāyaḥ | na ca kṛtvā prakāśayed | an-eka-paryāyeṇa hi bhagavatā prachanna-kalyāṇatā | vivṛta-pāpatā varṇitā | tatra vivṛtasay kṣayo gamyate | pāpasya daurmanasyena + eva puṇyasya saumanasyena + āpattiḥ satva-arthaṃ nir-āmiṣa-cittasya prakāśayataḥ ||
yathā ratna-meghe vaidya-dṛṣṭa-antena ātma-utkarṣo nir-doṣa uktaḥ | punaḥ puṇya-rakṣā kāmo lābha-sat-kāra-bhītaḥ syād unnatiṃ varjayet sadā | bodhi-satvo prasannaḥ syād dharme vimatim utsṛjet ||
idaṃ ca ratna-kūṭe * abhihitaṃ | caturbhiḥ kāśyapa dharmaiḥ samanvāgatasya bodhi-satvasya + utpanna-utpannāḥ kuśalā dharmāḥ parihīyante | yaiḥ caturbhir muktāḥ na vardhante kuśala-dharmaiḥ | katamaiś caturbhiḥ | yad uta + abhimānikasya loka-āyata-mantra-paryeṣṭyā | lābha-sat-kāra-adhyavasitasya kula-pratyavalokanena | bodhi-satva-vidveṣa-abhyākhyānena | a-śrutānām a-nirdiṣṭānāṃ ca sūtra-antānāṃ pratikṣepeṇa + iti ||
ārya-sarva-asti-vādānāṃ ca paṭhyate | paśyadhvaṃ bhikṣava etaṃ bhikṣuṃ keśa-nakha-stūpe sarva-aṅgena praṇipatya cittam abhiprasādayantam |evaṃ bhadanta | anena bhikṣavo bhikṣuṇā yāvatī bhūmir ākrāntā + adhara-śīti-yojana-sahasrāṇi yāvat kāñcana-cakraṃ | atra + antare yāvantyā vālikās tāvanty anena bhikṣuṇā cakra-varti-rājya-sahasrāṇi paribhoktavyāni | yāvad atha + āyuṣmān upālir yena bhagavān tena + añjaliṃ praṇamya bhagavantam idam avocat | yad uktaṃ bhagavatā + asya bhikṣor evaṃ mahānti kuśala-mūlāni | kutra + imāni bhagavan kuśala-mūlāni tanutvaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchanti | na + aham upāle evaṃ kṣatiṃ ca + upahatiṃ ca samanupaśyāmi | yathā sa-brahma-cārī sa-brahma-cāriṇo * antike duṣṭa-cittam utpādayati | atra + upāle imāni mahānti kuśala-mūlāni tanutvaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchanti | tasmāt tarhy upāle evaṃ śikṣitavyaṃ yad dagdha-sthūṇāyām api cittaṃ na pradūṣayiṣyāmaḥ | prāg eva sa-vijñānake kāya iti ||
ārya-mañjuśrī-vikrīḍita-sūtre * apy āha | pratighaḥ pratigha iti kalpa-śata-upacitaṃ kuśala-mūlaṃ pratihanti tena + ucyate pratigha iti ||
ārya-gaṇḍa-vyūha-sūtre ca samanta-satva-paritrāṇy ojasaḥ striyā rātri-devatayā pūrva-avadānaṃ kathayantyā + abhihitaṃ | te tena + anyo-nya-avamanyana-a-samuditena + a-kuśala-mūlena + āyuḥ-pramāṇād api parihīyante sma | varṇād api balād api parihīyante sma + iti | atra ca na kadā-cid unnatiḥ kāryā + iti pradarśana-arthaṃ sadā + ity ucyate ||
lābha-sat-kāras tu kadā-cid abhyupagamyate * api | yathā + uktaṃ ārya-ratna-meghe | iha kula-putra bodhi-satvaḥ sumeru-mātram api ratna-rāśiṃ labhamānaḥ pratigṛhṇāti | pratyavaram api vastu pratilabhamānaḥ | tat kasya hetoḥ | tasya + evaṃ bhavati | ete satvā matsariṇo lubdhā lobha-abhibhūtāḥ | tad-dhetoḥ tat-pratyayaṃ tan-nidānaṃ mahā-vāri-skandha-avaṣṭabdā iva saṃsāra-sāgare unmajja-nimajjanaṃ kurvanti | tad eṣāṃ bhaviṣyati dīrgha-rātram arthāya hitāya sukhāya | sarvaṃ pratigṛhya na svī-karoti | na lobha-cittam utpādayati | anyatra sarva-satva-sādhāraṇāṃ buddha-dharma-saṃgheṣu kārāṃ karoti | yathā duṣkhitānāṃ ca sarva-satvānām upajīvyaṃ karoti |taṃ ca dāna-patiṃ samuttejayati saṃpraharṣayati + iti ||
tathā + atra + eva + uktaṃ | tena ca dānena na + unnato bhavati + iti ||
punar atra + eva + āha | yadi punar asya tad-dhetos tat-pratyayaṃ tan-nidānaṃ kīrti-śabda-śloko bhavati tatra na + unnāma-jāto bhavati na māna-jāto na mada-jātaḥ | evaṃ ca + asya bhavati | na cireṇa kālena yasya ca + ayaṃ kīrti-śloka-śabdaḥ samutthito yaiś ca samutthāpito yaś ca kīrti-śabda-ślokas trayam apy etat sarveṇa sarvaṃ na bhaviṣyati | tatra kaḥ paṇḍita-jātīyo * a-nityeṣu na ca sthiteṣu dharmeṣv a-dhruveṣv an-āśvāsikeṣv anunaya-cittam utpādayed unnato bhaven māna-darpito vā | evaṃ hi bodhi-satvo lābha-sat-kāra-kīrti-śabda-ślokeṣu su-upasthita-smṛtir viharati + iti ||
punar āha | caṇḍāla-kumāra-upamāś ca loke viharanti nīca-nīcena manasā | māna-mada-darpa-adhigatāś ca bhavanti paiśunya-saṃjñāyāḥ satata-samitaṃ pratyupasthitatvād iti ||
punar apy uktaṃ | iha kula-putra + abhiniṣkrānta-gṛha-vāsaḥ pravrajito bodhi-satvo mṛtaka-sadṛśo * ahaṃ mitra-amātya-jñāti-sālohitānām iti nihatamāno bhavati | vairūpyaṃ me * abhyudgataṃ vi-varṇāni ca me vāsāṃsi prāvṛtāny anyaś ca me ākalpaḥ saṃvṛtta iti nihatamāno bhavati | muṇḍaḥ pātra-pāṇiḥ kulāt kulam upasaṃkramāmi bhikṣā-hetor bhikṣā-nidānam iti nihatamāno bhavati | nīca-nīcena cittena caṇḍāla-kumāra-sadṛśena piṇḍāya carāmi + iti nihatamāno bhavati | paiṇḍiliko * asmi saṃvṛtaḥ | para-pratibaddhā ca me jīvikā + iti nihatamāno bhavati | avadhūtam avajñātaṃ pratigṛhṇāmi + iti nihatamāno bhavati | ārādhanīyā me ācārya-guru-dakṣiṇīyā iti nihatamāno bhavati | saṃtoṣaṇīyā me sa-brahma-cāriṇo | yad uta tena tena + ācāra-go-cara-samudācāreṇa + iti nihatamāno bhavati | a-pratilabdha-anubaddha-dharmān pratipatsyae iti nihatamāno bhavati | kruddhānāṃ vyāpanna-cittānāṃ satvānāṃ madhye kṣānti-bahulo vihariṣyāmi + iti nihatamāno bhavati + iti ||
ārya-sāgaramati-sūtre * apy uktaṃ | sat-kāya-pariśuddhaś ca bhavati | lakṣaṇa-samalaṃ-kṛta-gātra-mṛdu-taruṇa-hasta-pādaḥ sva-vibhakta-puṇya-niṣyanda-gātro * a-hīna-indriyaḥ sarva-aṅga-praty-aṅga-paripūrṇaḥ | na ca rūpa-mada-matto bhavati | na kāya-maṇḍana-yoga-anuyuktaḥ | sa kiyad * dhīnānām api satvānāṃ rūpa-vikalānām apy avanamati praṇamati dharma-grāhyatām upādāya + iti ||
punar atra + eva + uktaṃ | syād yathā + api nāma bhagavan yadā mahā-sāgaraḥ pratisaṃtiṣṭhate tadā nimne pṛthivī-pradeśe saṃtiṣṭhate | tasya nimnatvād alpa-kṛcchreṇa sarva-nadyaś ca sarva-praśravaṇāni ca prapatanti | evam eva bhagavan nir-mānasya guru-dakṣiṇīya-gauravasya bodhi-satvasya + alpa-kṛcchreṇa tāni gambhīrāṇi dharma-sukhāni śrota-indriyasya + ābhāsam āgacchanti | smṛtau ca + avatiṣṭhante | tasmāt tarhi bhagavan yo bodhi-satvo māna-unnato bhavati māna-stabdhaḥ na ca guru-dakṣiṇīyebhyo * avanamati na praṇamati veditavyaṃ bhagavan māra-aṅkuśa-āviddho vata + ayaṃ bodhi-satva iti ||
ārya-loka-uttara-parivarte ca + uktaṃ | daśa + imāni bho jina-putra bodhi-satvānāṃ māra-karmāṇi | katamāni daśa | yad idaṃ guru-dakṣiṇīya-ācārya-mātā-pitṛ-śramaṇa-brāhmaṇa-samyag-gata-samyak-pratipanneṣv a-gauravatā māra-karma | dharma-bhāṇakānāṃ viśiṣṭa-dharma-adhigatānām udāra-dharma-deśakānāṃ mahā-yāna-samārūḍhānāṃ nirvāṇa-patha-vidhi-jñānāṃ dhāraṇī-sūtra-anta-rāja-pratilabdhānāṃ na + avanamati | garvita-stabdhaś ca bhavati | dharma-bhāṇake na gauravam utpādayati | na śuśrūṣāṃ na citrī-kāraṃ karoti | māra-karma dharma-śravaṇa-sāṃkathye ca niṣaṇṇae udāra-dharma-vege samutpanne dharma-bhāṇakasya sādhu-kāraṃ na prayacchati mā kaś-cid asmin praśaṃsati + iti māra-karma ||
abhimānaṃ ca + utpādya + ātmānaṃ pratigṛhṇāti | parāṃś ca na gṛhṇāti | ātma-jñatāṃ ca na + avatarati | citta-nidhyaptiṃ na + utpādayati | māra-karma ||
adhimānaṃ ca + utpādya + a-jānann a-budhyamāno varṇa-arhāṇāṃ pudgalānāṃ varṇaṃ praticchādayati | a-varṇaṃ bhāṣate | na ca parasya guṇa-varṇena + ātta-manā bhavati | māra-karma ||
jānāti ca | ayaṃ dharmo * ayaṃ vinayo bhūtam idaṃ buddha-vacanam iti | pudgala-vidveṣeṇa dharma-vidveṣaṃ karoti | sad-dharmaṃ pratikṣipati | anyāṃś ca vigrāhayati | māra-karma ||
ucca-mānasaṃ prārthayate parihāra-dharmaṃ na mārgayati | para-upasthānaṃ so * abhiyāti | abhinandati | vṛddha-sthavirāṇāṃ cira-carita-brahma-caryāṇāṃ na pratyupatiṣṭhate na ca pratyudgacchati | māra-karma ||
bhṛkuṭī-mukhaḥ khalu punar bhavati | na smita-mukhaḥ | na khila madhura-vacanaḥ | sadā kaṭhina-cittaś chidra-anveṣī ||
avatāra-prekṣī | māra-karma ||
abhimānaṃ ca patitvā paṇḍitān na + upasaṃkrāmati | na sevate | na bhajate | na paryupāste | na paripraśnayati | na paripṛcchati | kiṃ kuśalaṃ kim a-kuśalaṃ kiṃ karaṇīyaṃ kiṃ kṛtaṃ dīrgha-rātram arthāya hitāya sukhāya bhavati | kiṃ vā + a-kṛtaṃ dīrgha-rātram an-arthāya + a-hitāya + a-sukhāya bhavati + iti | sajaḍaḥ sajaḍataro bhavati | moha-vyūho māna-grāhī | a-niḥsaraṇa-darśī | māra-karma ||
saa māna-abhibhūto buddha-utpādaṃ virāgayati | pūrva-kuśala-mūlaṃ kṣapayati | navaṃ na + utthāpayati | a-nirdeśaṃ nirdiśati | vigraham ārabhate vivāda-bahulaś ca bhavati | sa evaṃ dharma-vihārī sthānam etad vidyate yasmin mithyā mahā-prapātaṃ patet | atha ca punar bodhi-citta-bala-adhīnād aiśvaryaṃ pratilabhate | sa kalpa-śata-sahasreṣu buddha-utpādaṃ na + āsādayati | kutaḥ punar dharma-śravaṇam | idaṃ daśamaṃ māra-karma ||
imāni bho jina-putra daśa māra-karmāṇi | yāni parivarjya bodhi-satvā daśa jñāna-karmāṇi pratilabhante | atra + eva ca jñāna-karmasu pacyate | nir-mānatā sarva-satveṣv iti ||
ārya-rāṣṭrapāla-sūtre * apy uktaṃ | apāya-bhūmiṃ | gatim a-kṣaṇeṣu | daridratāṃ | nīca-kula-upapattim | jāty-andhya-daurbalyam atha + alpa-sthāmatāṃ | gṛhṇanti te māna-vaśena mūḍhāḥ ||
iti ||
dharma-saṃgīti-sūtre * apy uktaṃ | satva-kṣetraṃ bodhi-satvasya buddha-kṣetraṃ yataś ca buddha-kṣetrād buddha-dharmāṇāṃ lābha-āgamo bhavati | na + arhāmi tasmin vipratipattum | evaṃ ca + asya bhavati | sarvaṃ su-caritaṃ duś-caritaṃ ca satvān niśritya pravartate | duś-carita-āśramāc ca + apāyāḥ pravartante | su-carita-āśrayād deva-manuṣyā iti ||
ata eva ratna-ulkā-dhāraṇyām apy uktaṃ | iha bho jina-putrāḥ prathama-citta-utpādiko bodhi-satvaḥ ādita eva sarva-satvānām antike daśa-prakāraṃ cittam utpādayati | katamad daśa-prakāraṃ | tad yathā | hita-cittatāṃ sukha-cittatāṃ dāyā-cittatāṃ snigdha-cittatāṃ priya-cittatāṃ anugraha-cittatāṃ ārakṣā-cittatāṃ sama-cittatāṃ ācārya-cittatāṃ śāstṛ-cittatāṃ | idaṃ daśa-prakāraṃ cittam utpādayati + iti ||
śraddhā-bala-ādhāna-avatāra-mudrā-sūtre * apy uktaṃ | sarva-satvānāṃ śiṣyatva-abhyupagame sthito * asmi | parāṃś ca sarva-satva-śiṣyatva-abhyupagame pratiṣṭhāpayiṣyāmi + ity āśvāsaṃ pratilabhate ||
peyālaṃ ||
sarva-satveṣv avanama-praṇamanatāyāṃ pratiṣṭhito * asmi + iti pūrva-vat ||
tatra + avanamana-praṇamanatāyāṃ sarva-satveṣu nir-mānatā ||
tathā + ārya-vimalakīrti-nirdeśe | pariśuddha-buddha-kṣetra-upapattaye sarva-satveṣu śāstṛ-prema + uktaṃ | loka-prasāda-anurakṣā-arthaṃ tv āsana-pāda-prakhyālana-karma kurvatā + api cetasā strīṣu vā + a-kṣaṇa-prāpteṣu vā vinipatiteṣu bodhi-satvena prema-gaurava-abhyāsaḥ kāryaḥ ||
uktaṃ hi gaṇḍa-vyūhe tasya samanantara-niṣaṇṇasya tasmin mahā-siṃha-āsane sarvaḥ sa jana-kāyo * abhimukhaḥ prāñjali-sthito * abhūt | tam eva rājānaṃ namasyamānaḥ || pe ||
sa khalu sarva-dharma-nirnāda-cchatra-maṇḍala-nirghoṣo rājā teṣāṃ yācanakānāṃ saha darśanena + ātta-manaskataro rājñā + anena ca tri-sāhasra-cakra-varti-rājya-pratilābhena + a-sīma-āprāpta-kalpa-paryavasānena | yāvat śuddha-āvāsa-deva-śānti-vimokṣa-mukha-vihāreṇa + a-paryanta-kalpa-āvasānena | tad yathā kula-putra puruṣasya + eka-anta-tṛṣṇā-caritasya mātā-pitṛ-bhrātṛ-bhaginī-mitra-amātya-jñāti-sālohita-putra-duhitṛ-bhāryā-cira-kāla-viyuktasya + aṭavī-kāntāra-vipraṇaṣṭasya tad-darśana-kāmasya | teṣāṃ samavadhānena mahatī prītir adhyavasānam utpatet tad-darśana-a-vitṛptatayā | evam eva kula-putra rājñaḥ sarva-dharma-nirnāda-cchatra-maṇḍala-nirghoṣasya teṣāṃ yācanakānāṃ saha darśanena mahā-prīti-vegāḥ saṃjātāḥ | citta-tuṣṭi-sukham avakrāntaṃ mahāṃś citta-udagratā-vegaḥ prādur-bhūto yāvat teṣu sarva-yācanakeṣu eka-putraka-saṃjñā mātā-pitṛ-saṃjñā dakṣiṇīya-saṃjñā kalyāṇa-mitra-saṃjñā varṇa-saṃjñā dur-labha-saṃjñā duṣ-kara-kāraka-saṃjñā bahu-kara-saṃjñā parama-upakāri-saṃjñā bodhi-mārga-upastambha-saṃjñā ācārya-śāstṛ-saṃjñā + utpadyeta + iti ||
evam anya-gata-bhāve satvānām agrato-gamana-upasthāna-ādi-prasaṅge sarva-utsargaṃ smaret | eṣām eva + ayam ātmīyaḥ kāyaḥ | yathā-iṣṭam atra vartantām | pṛthivī-śodhana-upalepana-ādiṣv iva sva-sukha-artham iti | atha-vā svāmy--a-prasāda-bhītena + iva tat-prasāda-arthinā + iva tad-ājñā-saṃpādanā manasi kartavyā | bhagavato * apy upasthānaṃ kurvato * anya-gaty-a-bhāvāt | bhikṣuṇā glānena + aṅgī-kṛtaṃ ||
yathā + uktaṃ bhikṣu-prakīrṇake | bhagavān āha | mā bhāya bhikṣu mā bhāya bhikṣu | ahaṃ te bhikṣu + upasthāsyaṃ | āhara bhikṣu cīvarāṇi yāvat te dhopāmi | evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat | mā bhagavān etasya glānasya + a-śuci-mraks.itāni cīvarāṇi dhovatu | ahaṃ bhagavan dhoviṣyaṃ | bhagavān āha | tena hy ānanda tvam etasya bhikṣusya cīvarāṇi dhova | tathā-gato udakam āsiñciṣyati | atha khalv āyuṣmān ānando tasya glānasya bhikṣusya cīvarāṇi dhovati | bhagavān udakam āsiñcati || pe ||
atha khalv āyuṣmān ānandas taṃ glānaṃ bhikṣuṃ sādhu ca suṣṭhu ca + anuparigṛhya bahir-dhā haritvā snāpayet | bhagavān udakam āsiñcati + iti | āha ca| yān ārādhya mahat tvaṃ virādhya kaṣṭāṃ vipattim āpnoti | prāṇa-parityāgair api teṣāṃ nanu toṣaṇaṃ nyāyyaṃ ||
ete te vai satvāḥ prasādya yān siddham āgatā bahavaḥ | siddhi-kṣetraṃ na + anyat satvebhyo vidyate jagati ||
ete cintā-maṇayo bhadra-ghaṭā dhenavaś ca kāma-dughāḥ | guru-vac ca devatā + iva ca tasmād ārādhanīyās te ||
kiṃ ca niś-chadma-bandhūnām a-prameya-upakāriṇām | satva-ārādhanam utsṛjya niṣ-kṛtiḥ kā parā bhavet ||
śirasā dhārayām āsa purā nātho yathā-īpsitam | jaṭā-sv-adhyuṣitān satvān bhūtvā yatnena niś-calaḥ ||
bhindanti dehaṃ praviśanty avīcīm yeṣāṃ kṛte tatra kṛte kṛtaṃ syāt ||
mahā-apakāriṣv api tena sarvaṃ kalyāṇam eva + ācaraṇīyam eṣu ||
svayaṃ mama svāmina eva tāvad yad artham ātmany api nir-vyapekṣāḥ | ahaṃ kathaṃ svāmiṣu teṣu teṣu karomi mānaṃ na tu dāsa-bhāvam ||
yeṣāṃ sukhe yānti mudaṃ muni-indrāḥ yeṣāṃ vyathāyāṃ praviśanti manyum | tat-toṣaṇāt sarva-muni-indra-tuṣṭis tatra + apakāre * apakṛtaṃ munīnāṃ ||
ādīpta-kāyasya yathā samantān | na sarva-kāmair api saumanasyam | satva-vyathāyām api tad-vad eva na prīty-upāyo * asti mahā-kṛpāṇām ||
tasmān mayā yaj-jana-duṣkhanena | duṣkhaṃ kṛtaṃ sarva-mahā-dayānāṃ | tad adya pāpaṃ pratideśayāmi yat-kheditās te munayaḥ kṣamantām ||
ārādhanāya + adya tathā-gatānāṃ sarva-ātmanā dāsyam upaimi loke | kurvantu me mūrdhni padaṃ jana-oghāḥ nighnantu vā tuṣyatu loka-nāthāḥ ||
ātmī-kṛtaṃ sarvam idaṃ jagat taiḥ kṛpā-ātmabhir na + eva hi saṃśayo * atra | dṛśyantae ete nanu satva-rūpās | tae eva nāthāḥ kim an-ādaro * atra ||
tathā-gata-ārādhanam etad eva sva-arthasya saṃsādhanam etad eva | lokasya duṣkha-apaham etad eva tasmān mama + astu vratam etad eva ||
yathā + eko rāja-puruṣaḥ pramathnāti mahā-janaṃ | vikaroti na śaknoti dīrgha-darśī mahā-janaḥ ||
yasmān na + eva sa ekākī tasya rāja-balaṃ balaṃ | tathā na dur-balaṃ kaṃ-cid aparāddhaṃ vimānayet ||
yasmān naraka-pālāś ca kṛpāvantaś ca tad-balaṃ | tasmād ārādhayet satvān bhṛtyaś caṇḍa-nṛ-paṃ yathā ||
kupitaḥ kiṃ nṛ-paḥ kuryād yena syān naraka-vyathā | yat-satva-daurmanasyena kṛtena hy anubhūyate ||
tuṣṭaḥ kiṃ nṛ-patir dadyād yad buddhatva-samaṃ bhavet | yat satva-saumanasyena kṛtena hy anubhūyate ||
āstāṃ bhaviṣyad-buddhatvaṃ satva-ārādhana-saṃbhavaṃ | iha + eva saubhāgya-yaśaḥ sausthityaṃ kiṃ na paśyasi ||
prāsādikatvam ārogyam prāmodyaṃ cira-jīvitaṃ | cakra-varti-sukhaṃ sphītaṃ kṣamī prāpnoti saṃsaran ||
maitrā-āśayaś ca yat pūjyaḥ satva-māhātmyam eva tat | buddha-prasādād yat puṇyaṃ buddha-māhātmyam eva tat ||
ata eva hi candra-pradīpa-sūtre maitrī-bhāva-phalam udbhāvitam | yāvanti pūjāṃ bahu-vidha a-prameyāḥ | kṣetraṃ śateṣu niyuta ca bimbareṣū | tāṃ pūja kṛtvā a-tuliya-nāyakānāṃ | saṃkhyā-kalāpī [doubtful] na bhavati maitra-citte ||
tasmād evaṃ-vidheṣu mahā-dakṣiṇīyeṣu + unnatiṃ varjayet sadā | eṣā ca + unnatir a-yoniśo-manas-kārāt saṃbhavati + iti ||
tasya + an-avatāre yatnaḥ kāryaḥ | yathā + uktaṃ ratna-meghe | kathaṃ ca kula-putra bodhi-satvo * a-yoniśo-manas-kāra-apagato bhavati | iha bodhi-satva ekākī raho-gataḥ praviveka-sthito na + evaṃ cittam utpādayati | ahaṃ a-saṃkīrṇa-vihārī | ahaṃ praviveka-sthitaḥ | ahaṃ pratipannas tāthāgate dharma-vinaye | ye tv anye śramaṇā vā brāhmaṇā vā sarve te saṃkīrṇa-vihāriṇaḥ | saṃsarga-bahulā uddhurās tāthāgatād dharma-vinayāt ||
evaṃ hi bodhi-satvo * a-yoniśo-manas-kāra-apagato bhavati ||
punar atra + eva + uktam | iha bodhi-satvo vīryam ārabhamāṇo na tan mahad vīryam āsvādayati | na ca tena vīryeṇa + ātmānam utkarṣayati | na parān paṃsayati | tasya + evaṃ bhavati | ko hi nāma sa-prajña-jātīyaḥ sva-karma-abhiyuktaḥ parāṃś codayet ||
evaṃ hi bodhi-satvo * an-unnata-vīryo bhavati ||
eṣa tu puṇya-rakṣāyāḥ saṃkṣepo yad bodhi-pariṇāmanā ||
tathā hy uktam ārya-akṣayamati-sūtre | na hi bodhi-pariṇāmitasya kuśala-mūlasya + antarā kaś-cit parikṣayo yāvad bodhi-maṇḍa-niṣadanāt | tad yathā + api nāma bhadanta śāradvatīputra mahā-samudra-patitasya + udaka-bindor na + antarā + asti kṣayo yāvan na kalpa-paryavasāna | iti ||
iti śikṣā-samuccaye bhoga-puṇya-rakṣā saptamaḥ paricchedaḥ ||
[VIII. pāpaśodhana]
Original text: Śikṣāsamuccaya · Data entry Mirek Rozehnahl · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0