Language

ENहिગુ
Scripture Library

Śikṣāsamuccaya (another edition) · Part 181200

pe ||
bhavati mahārāja sa samayo yan mahāsamudre 'ṅgulisnehamātram apy udakaṃ nâvaśiṣṭaṃ bhavati |
sa mahārāja tāvān abdhātur nirudhyamāno na kvacid gacchati |
pe |
tasya khalu punar mahārājâbdhātor utpādo 'pi śūnyaḥ |
vyayo 'pi śūnyaḥ tiṣṭhann api so 'bdhātuḥ
[ Bendall ed p248 ---> ]
svabhāvaśūnyêti hi mahārājâbdhātur abdhātutvenôpalabhyate 'nyatra vyavahāramātrāt |
so 'pi vyavahāro na strī na puruṣaḥ pūrvavat ||
ādhyātmikas tejodhātuḥ katamaḥ ||
yat kiñcid asmin kāye tejas tejogatam ūṣmagatam upagatam upāttaṃ |
tat punaḥ katamat |
yenâyaṃ kāyâtapyate saṃtapyate |
yena vâsyâsitapītakhāditāni samyaksukhena paripākaṃ gacchati |
yasya côtsadatvāj jvarito jvaritêti saṃkhyāṃ gacchati ||
pe ||
bāhyas tejodhātuḥ katamaḥ |
yad bāhyaṃ tejas tejogatam ūṣmagatam upagatam upāttaṃ |
tat punaḥ katamat |
yan manuṣyâraṇīsahagatebhyo garbhalasahagatebhyo vā gomayacūrṇena vā kārpāsapicunâvāsam anveṣante yad utpannaṃ grāmam api dahati grāmapradeśam api dahati yāvad dvīpaṃ vā kakṣaṃ tṛṇānāṃ vā dāvaṃ vā kāṣṭhaṃ vā yāvad dahan paraitîty ādi |tatra mahārājâdhyātmikas tejodhātur utpadyate na kutaścid āgacchati nirudhyamāno na kvacit saṃnicayaṃ gacchati |
iti hy abhūtvā bhavati bhūtvā ca prativigacchati svabhāvarahitatvāt ||
evaṃ yat kiñcid asmin kāye vāyur vāyugataṃ laghutvaṃ samudīraṇatvaṃ |
tat punaḥ katamat |
tad yathôrdhvagamā vāyavo 'dhogamāḥ pārśvâśrayāḥ pṛṣṭhâśrayāḥ kukṣigamāḥ śastrakāḥ
[ Cambridge MS f110a ---> ]
kṣurakāḥ sūcakāḥ pippalakā vātâṣṭhīlā vātagulmâśvāsapraśvāsâṅgânusāriṇo vāyavêty ādi |
santi bahirdhā pūrve vāyavo dakṣiṇāḥ paścimôttarā vāyavaḥ sarajasaḥ arajasaḥ parīttā mahadgatā vāyavêti |
bhavati mahārāja sa samayo yan mahāvāyuskandhaḥ samudāgataḥ |
[ Bendall ed p249 ---> ]
vṛkṣâgrān api pātayati |
kuḍyān api parvatâgrān api pātayati |
pātayitvā nirupādāno vigacchati |
yaṃ satvāś cīvarakarṇikena vā vidhamanakena vātânuvṛttena vā paryeṣyante |
yāvad ayam ucyate bāhyo vāyudhātuḥ |
tasyâpy utpattiḥ pūrvavat ||ādhyātmikâkāśadhātuḥ katamaḥ |
yat kiñcid asmin kāye 'dhyātmaṃ pratyātmam upagatam upāttam ākāśagatam ihâbhyantarasaṃkhyābhūtaṃ |
asphuṭam aspharaṇīyaṃ tvaṅmānsaśoṇitena |
tat punaḥ katamat |
yad asmin kāye cakṣuḥ suṣiram iti vā yāvan mukhaṃ vā mukhadvāraṃ vā kaṇṭhaṃ vā kaṇṭhanāḍyā vā yena câbhyavaharati yatra câvatiṣṭhate |
yena câsyâśitapītakhāditâsvāditam adhastāt pragharati |

ayam ucyatae ādhyātmikâkāśadhātuḥ |
evaṃ bāhye 'pi yad asphuṭam aspharaṇīyaṃ rūpagatenâpaliguddhaṃ suṣirabhāvaś chidraṃ |
ayam ucyate bāhyaḥ ākāśadhātuḥ ||
bhavati mahārāja sa samayo yat karmapratyayād āyatanāni prādurbhavanti tāny ākāśadhātuṃ paricārayanti |
tatra saṃkhyā bhavaty ādhyātmikâkāśadhātur iti |
sa na kutaścid āgacchati |
bhavati samayo yad rūpaṃ bibharti sarvam ākāśībhavati |
tat kasya hetoḥ |
akṣayo hy ākāśadhātuḥ sthiro 'calaḥ |
tad yathā mahārājâsaṃskṛto nirvāṇadhātuḥ |
evam evâkāśadhātuḥ sarvatrânugato draṣṭavyaḥ |
tad yathâpi nāma mahārāja puruṣôtthale deśe udapānaṃ vā kuṭakaṃ vā kūpaṃ vā puṣkariṇīṃ vā khānayet |
tat kiṃ manyase mahārāja yat tatrâkāśaḥ kutas tad āgatam iti |
āha |
na kutaścid bhagavan |
bhagavān āha |
tad yathâpi nāma mahārāja sa puruṣaḥ punar eva tad udapānaṃ vā yāvat puṣkariṇīṃ vā pūrayet |
tat kiṃ manyase mahārāja yat tad ākāśaṃ kvacid gatam iti |
āha |
na kvacid gataṃ bhagavan |
tat kasya hetoḥ |
na hy ākā
[ Bendall ed p250 ---> ]
śa-
[ Cambridge MS f110b ---> ]
dhātur gamane vâgamane vā pratyupasthitaḥ |
na strībhāvena na puruṣabhāvena pratyupasthitaḥ |
bhagavān āha |
iti hi mahārāja bāhyâkāśadhātur acalaḥ |avikāraḥ |tat kasya hetoḥ |
śūnyo hy ākāśadhātur ākāśadhātutvena |
virahitâkāśadhātur ākāśadhātutvena |
na puruṣabhāvena na strībhāvena pratyupasthitaḥ |
evam eva yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ ||
tatra katamo vijñānadhātur yā cakṣurindriyâdhipateyā |
rūpârambaṇaprativijñaptiḥ |
yāvad iti hi mahārāja yā kācid varṇasaṃsthānaprativijñaptir ayam ucyate cakṣurvijñānadhātuḥ |
pe |
iti hi yā ṣaḍindriyâdhipateyā ṣaḍviṣayârambaṇā viṣayavijñaptir ayam ucyate vijñānadhātuḥ |
sa khalu punar ayaṃ mahārāja vijñānadhātur nêndriyaniśrito na viṣayebhyâgato na madhye 'ntarasthāyī sa nâdhyātma bahirdhā nôbhayam antareṇa |
sa khalu punar ayaṃ mahārāja vijñānadhātur vastu prativijñapya niruddhaḥ |

sôtpadyamāno na kutaścid āgacchati nirudhyamāno na kvacid gacchati |
tasya khalu punar vijñānadhātor utpādo 'pi śūnyaḥ |
vyayo 'pi śūnyaḥ |
utpanno 'pi vijñānadhātuḥ svabhāvaśūnyaḥ |
iti mahārāja vijñānadhātur vijñānadhātutvena śūnyo nôpalabhyate 'nyatra vyavahārāt |
so 'pi vyavahāro na strī na puruṣaḥ |
evam etad yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ ||
tatra mahārāja katamac cakṣurāyatanaṃ |
yac caturṇāṃ mahābhūtānāṃ prasādaḥ |
tad yathā pṛthivīdhātor abdhātos tejodhātor vāyudhātor yāvat |
tatra pṛthivīdhātuprasādaś cakṣurāyatanaṃ nâbdhātuprasādo na tejodhātuprasādo na vāyudhātuprasādaś cakṣurāyatanaṃ |
tat kasya hetoḥ |
na hi pṛthivīdhātuprasādaḥ kasyacid dharmâyatanaṃ vâyatanapratilambhena vā pratyupasthitaḥ |
evaṃ yāvan na vāyudhātuprasādaḥ kasyacid dharmasyâyatanaṃ vâyatanapratilambhena vā pratyupasthitaḥ |
tat kasya
[ Bendall ed p251 ---> ]
hetoḥ |
niśceṣṭā hy ete dharmā niṣṭhāpārā nirvāṇasamā |
iti hi mahārājâikâikato dharmān mṛgyamāṇān cakṣurāyatanaṃ nôpalabhate 'nyatra vyavahārāt |
tat kasya hetoḥ |
śūnyo hi pṛthivīdhātuprasādaḥ pṛthivīdhātuprasādena |
yāvac chūnyo vāyudhātuprasādo vāyudhātuprasādena |
ye ca dharmāḥ svabhāvena śūnyāḥ
[ Cambridge MS f111a ---> ]
kas teṣāṃ prasādo vā kṣobho vā |
yeṣāṃ na prasādo na kṣobhôpalabhyate |
kathaṃ te rūpaṃ drakṣyanti |
iti hy atyantatayā cakṣurāyatanaṃ śūnyaṃ cakṣurāyatanasvabhāvena tat pūrvântato nôpalabhyate ||
aparântato 'pi nôpalabhyate |
anāgamanatāṃ gamanatāṃ côpādāya sthānam apy asya nôpalabhyate svabhāvavirahitatvāt |
yac ca svabhāvena na saṃvidyate |
na tat strī na puruṣaḥ |
tena kā manyanā |
manyanā ca nāma mahārāja māragocaraḥ |
amanyanā buddhagocaraḥ |
tat kasya hetoḥ |
manyanâpagatā hi sarvadharmāḥ |
pe |
tatra mahārāja katamac chrotrâyatanaṃ |
yac caturṇāṃ mahābhūtānāṃ prasādo |

yāvad iti hi mahārāja sarvadharmā vimokṣâbhimukhā dharmadhātuniyatâkāśadhātuparyavasānâprāptikā avyavahārânabhilāpyânabhilapanīyāḥ |
yatra mahārājêndriyāṇi pratihanyante te viṣayêty ucyante |
cakṣur hi rūpe pratihanyate tasmād rūpāṇi cakṣurviṣayêty ucyante |
evaṃ śrotraṃ śabdeṣv ity ādi |
tatra cakṣū rūpe pratihanyatêti nipātaḥ |
pratihanyanā teṣāṃ nirdiṣṭā |
tathā hi cakṣū rūpeṣu trividhaṃ nipatatîti |
anukūleṣu śubhasaṃjñayā |
pratikūleṣu pratighasaṃjñayā |
nâivânukūleṣu na pratikūleṣûpekṣayā |
evaṃ mano dharmeṣv ity ādi |
tae ime viṣayā manogocarêty ucyante |
atra hi manaś carati |
upavicarati |
tasmān manogocarêty ucyante |
yad etan mahārāja mano 'pratikūleṣu rūpeṣv anunītaṃ carati |
tenâsya rāgôtpadyate |
pratikūleṣu rūpeṣu pratihataṃ carati tenâsya
[ Bendall ed p252 ---> ]
dveṣôtpadyate |
nâivânukūleṣu na pratikūleṣu saṃmūḍhaṃ carati |
tenâsya mohôtpadyate |
evaṃ śabdâdiṣv api trividham ārambaṇam anubhavati pūrvavat ||
tatra mahārāja māyôpamānîndriyāṇi |
svapnôpamā viṣayāḥ |
tad yathâpi nāma mahārāja puruṣaḥ suptaḥ svapnântare janapadakalyā-
[ Cambridge MS f111b ---> ]
ṇyā striyā sārdhaṃ paricaret |
sa śayitavibuddho janapadakalyāṇīṃ striyam anusmaret |
tat kiṃ manyase mahārāja saṃvidyate svapnântare janapadakalyāṇī strī |
āha |
nô hîdaṃ bhagavan |
bhagavān āha |
tat kiṃ manyase mahārājâpi nu sa puruṣaḥ paṇḍitajātīyo bhavet |
yaḥ svapnântare janapadakalyāṇīṃ striyam anusmaret |
tayā vā sārdhaṃ krīḍitam abhiniveśet |
āha |
nô hîdaṃ bhagavan |
tat kasya hetoḥ |
atyantatayā hi bhagavan svapnântare janapadakalyāṇī na saṃvidyate nôpalabhyate |

kutaḥ punar anayā sārdhaṃ paricaraṇā |
anyatra yāvad eva sa puruṣo vighātasya klamathasya bhāgī syāt |
yas tām abhiniviśet ||
bhagavān āha |
evam eva mahārāja bālo 'śrutavān pṛthagjanaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā saumanasyasthānīyāny abhiniviśet |
so 'bhiniviṣṭaḥ sann anunīyate 'nunītaḥ saṃrajyate |
saṃrakto rāgajaṃ karmâbhisaṃskaroti |
trividhaṃ kāyena caturvidhaṃ vācā trividhaṃ manasā |
tac ca karmâbhisaṃskṛtam āditâiva kṣīṇaṃ niruddhaṃ vigataṃ vipariṇataṃ na pūrvāṃ diśaṃ niśritya tiṣṭhati |
na dakṣiṇāṃ na paścimāṃ nôttarāṃ nôrdhvaṃ nâdho nânuvidiśaṃ |
nêha na tiryak |
nôbhayam antarā |
tat punaḥ kālântareṇa maraṇakālasamaye pratyupasthite |
jīvitêndriyanirodhe āyuṣaḥ parikṣayāt tatsabhāgasya karmaṇaḥ kṣīṇatvāc carama-
[ Bendall ed p253 ---> ]
vijñānasya nirudhyamānasya manasârambaṇībhavati |
tad yathâpi nāma śayitavibuddhasya janapadakalyāṇîti manasârambaṇaṃ bhavati |
iti hi mahārāja caramavijñānenâdhipatinā tena ca karmaṇârambaṇenâupapattyaṃśikadvayapratyayaṃ prathamavijñānam utpadyate |
yadi vā narakeṣu yadi vā tiryagyonau yadi vā yamaloke yadi vâsure kāye yadi vā manuṣyeṣu yadi vā deveṣu |
tasya ca prathamavijñānasyâupapattyaṃśikasya samanantaraniruddhasyânantarasabhāgā cittasaṃtatiḥ pravartate |
yatra vipākasya pratisaṃvedanā prajñāyate |
tatra yaś caramavijñānasya nirodhas tatra cyutir iti saṃkhyāṃ gacchati |
yaḥ
[ Cambridge MS f112a ---> ]
prathamavijñānasya prādurbhāvas tatrôpapattiḥ |
iti hi mahārāja na kaścid dharmo 'smāl lokāt paraṃ lokaṃ gacchati |
cyutyupapattī ca prajāyete |
tatra mahārāja caramavijñānam utpadyamānaṃ na kutaścid āgacchati ||nirudhyamānaṃ na kvacid gacchati |
karmâpy utpadyamānaṃ na kutaścid āgacchati |
nirudhyamānaṃ na kvacid gacchati |
prathamavijñānam apy utpadyamānaṃ na kutaścid āgacchati |
nirudhyamānaṃ ca na kvacid gacchati |
tat kasya hetoḥ |
svabhāvavirahitatvāt |
caramavijñānaṃ caramavijñānena śūnyaṃ |
karma karmaṇā śūnyaṃ |
prathamavijñānaṃ prathamavijñānena śūnyaṃ |
cyutiś cyutyā śūnyā |
upapattir upapattyā śūnyā |
karmaṇāṃ câbandhyatā prajāyate vipākasya ca pratisaṃvedanā na câtra kaścit kartā na bhoktânyatra nāmasaṃketāt |

[ Bendall ed p254 ---> ]
tad yathâpi nāma mahārāja puruṣaḥ suptaḥ svapnântare śatruṇā sārdhaṃ saṃgrāmayet |
sa śayitavibuddhaḥ |
tam evânusmaret |
tat kiṃ manyase mahārāja saṃvidyate svapnântare śatruḥ |
śatruṇā vā sārdhaṃ saṃgrāmêti |
āha |
nô hîdaṃ bhagavan |
bhagavān āha |
tat kiṃ manyase mahārājâpi nu sa puruṣaḥ paṇḍitajātīyo bhavet |
yo 'sau svapnântare śatrum abhiniviśet |
śatruṇā vā sārdhaṃ saṃgrāmaṃ |
āha |
nô hîdaṃ bhagavan |
tat kasya hetoḥ |
atyantatayā hi bhagavan svapne śatrur na saṃvidyate kutaḥ punas tena sārdhaṃ saṃgrāmaḥ |
anyatra yāvad eva sa puruṣo vighātasya klamathasya ca bhāgī syāt yas tam abhiniviśet |
bhagavān āha |
evam eva mahārāja bālo 'śrutavān pṛthagjanaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā daurmanasyāsthānīyāny abhiniviśate 'bhiniviṣṭaḥ san pratihanyate |
pratihataḥ saṃtuṣyati |
duṣṭo doṣajaṃ karmâbhisaṃskarotîti pūrvavat |
tad yathâpi nāma mahārāja puruṣah
[ Cambridge MS f112b ---> ]
suptaḥ svapnântare piśācena paripātyamāno bhītaḥ saṃoham āpadyate |
sa śayitavibuddhas taṃ piśācaṃ taṃ ca saṃmoham anusmaret |
tat kiṃ manyase mahārāja saṃvidyante svapne piśācaḥ saṃmoho vā |
yāvad evam eva mahārāja bālo 'śrutavān pṛthagjanaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvôpekṣāsthānīyāny abhiniviśate 'bhiniviṣṭaḥ san muhyati mūḍho mohajaṃ karmâbhisaṃskarotîti pūrvavat |
tad yathâpi nāma mahārāja puruṣaḥ suptaḥ svapnântare janapadakalyāṇyā gāyantyā madhuraṃ gītasvaraṃ madhuraṃ ca tantrīsvaraṃ ca śṛṇuyāt |
sā tena gītavāditena paricārayet |
sa śayitavibuddhas tad eva gītavāditam anusmaret |
tat kiṃ manyase mahārājâpi nu sa puruṣaḥ paṇḍitajātīyaḥ svapnântare janapadakalyāṇyā gītavāditam abhiniviśet |
āha |
nô hîdaṃ bhagavan |
bhagavān āha |
tat kasya hetoḥ |
atyantatayā hi bhagavan svapnântare janapadakalyāṇī strī na saṃvidyate nôpalabhyate |
kutaḥ punar asyā gītavāditaṃ |
anyatra yāvad eva sa puruṣo
[ Bendall ed p255 ---> ]
vighātasya klamathasya ca bhāgī syāt |

yas tad abhiniviśet |
bhagavān āha |
evam eva mahārāja bālo 'śrutavān pṛthagjanaḥ śrotreṇa śabdān śrutvā saumanasyasthānīyāny abhiniviśate |
iti pūrvavat |
evaṃ gandhâdiṣu tridhā tridhā veditavyam ||
pe ||atra mahārāja mānasaṃ niveśayitavyaṃ |
kim ity ahaṃ sadevakasya lokasya cakṣur bhaveyaṃ |
ulkā pradīpâlokabhūtaḥ |
kūlaṃ naus tīrthaṃ |
nāyakaḥ pariṇāyakaḥ daiśikaḥ sârthavāhaḥ |
puro javeyaṃ |
mukto mocayeyam āśvastâśvāsayeyaṃ parinirvṛttaḥ parinirvāpayeyam iti |
pūrvā hi koṭir mahārāja na prajñāyate 'iśvaryâdhipatyānām anubhūya mānānāṃ |
iti hi mahārāja māyôpamānîndriyāṇy a-
[ Cambridge MS f113a ---> ]
tṛptāny atarṣaṇīyāni |
svapnôpamā viṣayâtarṣakâtṛptikarāḥ ||atrânantayaśaścakravartinaḥ kathā svargāc ca patite tasmin sarājakaiḥ pauraiḥ parivṛtâivaṃ paṭhyate |
tad yathâpi nāma mahārāja sarpirmaṇḍo vā navanītamaṇḍo vā taptāyāṃ vālukāyām upanikṣipto 'vasīdati |
na saṃtiṣṭhate |
evam eva mahārājânantayaśâvasīdati na saṃtiṣṭhate |
atha rājā priyaṃkaro rājānam anantayaśasaṃ tathâvasīdantaṃ |
upasaṃkramyâitad avocat |
kiṃ vayaṃ mahārāja lokasya vyākuryāmaḥ |
kiṃ rājño 'nantayaśasaḥ subhāṣitam iti |
sâha |
vaktavyaṃ |
mahārājânantayaśāś caturdvīpeṣu rājyâiśvaryaṃ kārayitvâbandhyamanorathatām anubhūya sarvadrumâkālaphalatāṃ sarvôpadravaprasrabdhisarvasatvâbandhyamanorathatāṃ gandhôdakavarṣaṃ hiraṇyavarṣaṃ suvarṇavarṣaṃ sarvôpakaraṇavarṣaṃ cânubhūya caturo mahādvīpān adhyāvasitvā śakrasyârdhâsanam ākramyātîcchayā na mukto 'tṛptâiva kāmaiḥ kālagatêti |
evaṃ tvaṃ mahārāja vyākuryêty evam uktvā ca rājânantayaśāḥ kālam akārṣīt |
pe ||
ta-
[ Bendall ed p256 ---> ]
smāt tarhi te mahārāja marīcikāyām udakasvabhāvo nâbhūn na bhaviṣyati na câitarhi vidyate |
evam eva mahārāja rūpavedanāsaṃjñā saṃskāravijñanāṃ svabhāvo nâbhūn na bhaviṣyati na câitarhi vidyatae ity ādi ||
punar apy uktaṃ |
etāvac câitat jñeyam |
yad uta saṃvṛtiḥ paramârthaś ca |
tac ca bhagavatā śūnyataḥ sudṛṣṭaṃ suviditaṃ susākṣātkṛtaṃ |
tena sa sarvajñêty ucyate |
tatra saṃvṛtir lokapracāratas tathāgatena dṛṣṭā |
yaḥ punaḥ paramârthaḥ so 'nabhilāpyaḥ |

[ Cambridge MS f113b ---> ]
anājñeyo 'vijñeyo 'deśito 'prakāśito yāvad akriyo yāvan na lābho nâlābho na sukhaṃ na duṣkhaṃ na yaśo nâyaśaḥ |
na rūpaṃ nârūpam ity ādi ||
tatra jinena jagasya kṛtena
saṃvṛti deśita lokahitāya |
yena jagat sugatasya sakāśe
saṃjanayīha prasādasukhârthe ||
saṃvṛti prajñamayī narasiṃhaḥ
ṣaḍgatayo bhaṇi satvagaṇānāṃ |
narakatiraś ca tathâiva ca pretān
āsurakāya narāṃś ca marūṃś ca ||
nīcakulāṃs tathôccakulāṃś ca
āḍhyakulāṃś ca daridrakulāṃś cêty ādi ||
[ Bendall ed p257 ---> ]
punaś côktaṃ |
katamâiṣa dharmo yo bhagavatā vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau |
kiṃ rūpam uta vedanâho śvit saṃjñôtâho saṃskārâtha vijñānaṃ bhagavatā vyākṛtam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhāv iti |
teṣām etad abhūt |
na rūpaṃ yāvan na vijñānaṃ bhagavatā vyākṛtam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau |
tat kasya hetoḥ |
anutpādo hi rūpam anutpādo bodhiḥ |
tat katham anutpādo 'nutpādam abhisaṃbudhyate |
evaṃ yāvad vijñānam ||
pe ||
tad evam anupalabhyamāneṣu sarvadharmeṣu katamo 'tra buddhaḥ |
katamā bodhiḥ |
katamo bodhisatvaḥ |
katamad vyākaraṇam |
śūnyaṃ hi rūpaṃ rūpeṇa yāvad vijñānaṃ ||
pe ||yāvad eva vyavahāramātram etat |
nāmadheymātraṃ saṃketamātraṃ saṃvṛtimātraṃ prajñaptimātraṃ |
nâlam atra paṇḍitair abhiniveśôtpādayitavyêti ||
tathâtrâivâhuḥ |
nirmāṇaratayo devā yathā vayaṃ bhagavan |
bhagavato bhāṣitasyârtham ājānīmaḥ |
sarvadharmā bhūtakoṭir anantakoṭir anāvaraṇakoṭir apratiṣṭhitakoṭir ity ādi ||
sarvadharmā bhagavan bodhiḥ |
svabhāvavirahitā boddhavyāḥ |
antaśânantaryāṇy api bodhiḥ |
tat kasya hetoḥ |

aprakṛtikā hi bhagavan bodhir aprakṛtikāni ca pañcânantaryāṇi |
tenôcyate ānantaryāṇi bodhir iti |
tathā vihasyante bhagavan ye kecit parinirvātukāmāḥ |
tat kasya hetoḥ |
yadi kaścit saṃsārapratipa-
[ Cambridge MS f114a ---> ]
nno bhavet |
sa nirvāṇaṃ paryeṣatae iti ||
punar uktaṃ |
bhūtakoṭir iti bhagavan yad uktaṃ nirmāṇaratibhir devais tatra vayaṃ bhūtam api nôpalabhāmahe |
kiṃ punar asya koṭim |
tat kasya hetoḥ |
yo hi kaścid bhagavan bhūtam upalabhate |
koṭim api sa tasyôpalabhate dvaye câsau caratîti ||
tathâtrâiva sahāṃpatibrahmaṇā śāstā stutaḥ ||
supiti yatha naraḥ kṣudhâbhibhūtaḥ śatarasabhojanabhuñjino ca tṛptaḥ |
na pi ca kṣudha na bhojanaṃ na satvaḥ supina yathâiva nidṛṣṭa sarvadharmāḥ ||
[ Bendall ed p258 ---> ]
bhaṇi naru paṭhane manojñavācaṃ priyu bhavatī na ca saṃkramo 'sti vācaṃ |
na ca vacana câsya rakta vācām upalabhase na ca tatra saṃśayo 'sti ||
śruṇati yatha manojña vīṇaśabdaṃ madhura na câsti svabhāvataḥ sa śabdaḥ |
tathêmi vidu skandha prekṣamāṇo na labhati bhāvu svabhāvataḥ sumedhāḥ ||
pe ||
yatha naru iha śaṅkhaśabda śrutvā vimṛśati vidva kuto ya prādubhūtaḥ |
na ca labhati svabhāva śūnyabhāvaṃ tatha tv aya dṛṣṭa narêndra sarvadharmāḥ ||yatha naru iha bhojanaṃ praṇītaṃ vimṛśati aṅgaśu siddham asvabhāvam |
yatha rasu tatha te 'ṅga tatsvabhāvās tatha tv aya dṛṣṭa maharṣi sarvadharmāḥ ||
yatha naru ihêndrayaṣṭi dṛṣṭvā vimṛśati aṅgaśu niḥsvabhāva śūnyam |
vimṛśatu yatha yaṣṭi te 'ṅga śūnyās tatha tv aya dṛṣṭa maharṣi sarvadharmāḥ ||puravara yathâṅgaśo vibhajya nagaru svabhāvatu nāmato na labdham |
yatha nagara tathâṅga sarvaśūnyās tatha tv aya dṛṣṭa narêndra sarvadharmāḥ ||
mudita yatha narāga mukta bherī harṣa janeti svabhāvaśūnyaśabdā |
svaru yatha tatha te 'ṅga tatsvabhāvaṃ tatha tv aya dṛṣṭa maharṣi sarvadharmāḥ ||
[ Bendall ed p259 ---> ]
...
...
hanatu yatha narasya tāṃ hi bherīṃ pratighu na vidyati nâpi snehadhātuḥ |
vimṛśatu bherîva te 'ṅga tatsvabhāvās tatha tv aya dṛṣṭa narêndra sarvadharmāḥ ||hanatu yatha narasya tāṃ hi bherīṃ svaru na sa manyati rāmayāmi lokam |
svaru yatha tatha te 'ṅga tatsvabhāvāḥ
[ Cambridge MS f114b ---> ]
tatha tv aya dṛṣṭa narêndra sarvadharmāḥ ||
hanatu yatha narasya tasya bheryāṃ na pi svaru aṅgaśu nâpi sa svatantraḥ |

svaru yatha tatha te 'ṅga tatsvabhāvās tatha tv aya dṛṣṭa maharṣi sarvadharmāḥ ||
punaś côktaṃ |
satvârambaṇanāyakena kathitā maitrī śubhābhāvanā |
satvaś câsya vibhāvitaḥ suviditaṃ niḥsatva sarvaṃ jagat |
tatrâivaṃ dvipadôttamo 'kaluṣo niḥsaṃśayā mānasaḥ |
tena tvā sugataṃ vibhāvitamatiṃ pūjema pūjâriham ||
duṣkhaṃ cā sugatā [[DOUBT]] daśaddiśigataṃ nâivaṃ parīdṛśyate |
[ Bendall ed p260 ---> ]
satveṣū karuṇā ca nāma bhaṇitā devâtideva tvayā |
evaṃ bho jinapuṅgavā jinamataṃ ajñāta yathāvataḥ |
tena tvāṃ dvipadôttamā naravarāḥ pūjema pūjâriham ||
satvānâiva na duṣkhaṃ śākyamuninā yasyâpanītaṃ dukhaṃ |
jātās te muditāś ca hṛṣṭamanaso 'ratīś ca tair nôditāḥ ||
evaṃ buddhanayaṃ acintiyanayaṃ yāthāvato jānato |
tasmāt pūjiya tvāṃ narāṇa pravaraṃ prāyema prāptaṃ phalaṃ ||
kāyaḥ kāyavivarjitena muninā nâsādito mārgatāṃ |
nâivaṃ te smṛtināyakā na bhaṇitā nâiva pramuṣṭā smṛtiḥ ||
uktaṃ cô sugatena bhāvapathimāḥ kāyaṃ gatā bhāvanāḥ |
evaṃ buddhanayaṃ viditva sugatā pūjā kṛtā tāyinaḥ ||
bhāvethaḥ śamathaṃ vipaśyanam ayaṃ mārgaṃ dukhā śāntaye |
[ Bendall ed p261 ---> ]
śāntās te bhagavan savāsanamalā yehī jagat kliṣyate ||
śamathaś câtha vipaśyanā na ca malā sarve 'ti śūnyā mune |
asmin devagaṇā na kāṅkṣa kvacanā pūjentu tvāṃ nāyakaṃ |
ity ādi ||
punar uktaṃ |
śūnyaṃ hi cakṣuś cakṣuḥsvabhāvena |
yasya ca dharmasya svabhāvo na vidyate so 'vastukaḥ |
yo 'vastukaḥ so 'pariniṣpannaḥ yo 'pariniṣpannaḥ sa nôtpadyate na nirudhyate |
pe ||
yat triṣv apy adhvasu nôpalabhyate na tac cakṣur nêndriyaṃ kathaṃ tasya vyavahāro jñeyaḥ |
tad yathâpi nāma riktamuṣṭir alīkaḥ |
yāvad eva nāmamātraṃ nô tu khalu paramâ-
[ Cambridge MS f115a ---> ]
rthato riktam upalabhyate na muṣṭiḥ |
evaṃ cakṣuś cêndriyaṃ ca rikte muṣṭisadṛśam alīkam asadbhūtaṃ tucchaṃ mṛṣāmoṣadharme bālôpalāpanaṃ mūrkhasaṃmohanam yāvad eva nāmamātram ||
punar atrâivâha |
svapnântare mahāvṛṣṭir āsravāṇāṃ pravartanā |
darśitā te mahāvīrâsravôtpattipaṇḍitāḥ ||
svapne yathā śiraśchedo dṛṣṭas te āsravakṣayaḥ |

darśitaḥ sarvavijñānāṃ sarvadarśin namo 'stu te ||
atrâiva ca drumeṇa kinnararājena bhagavān pṛṣṭaḥ pratyāha |
yad vadasi śūnyatāṃ ca vyākaraṇaṃ |
câpy ahaṃ na jānāmi |
syād yadi kiṃcid aśūnyaṃ na bhavej jinenâsya vyākaraṇam ||
kiṃkāraṇaṃ |
tathā hi |
sthitaṃ bhavet tat svake bhave |
kūṭasthanirvikāraṃ |
na tasya vṛddhir na parihāṇiḥ |
na kriyā na ca kāraṇaṃ |
yat svabhāvaśūnyam ādarśamaṇḍale supariśuddhe saṃdṛśyate pratibi-
[ Bendall ed p262 ---> ]
mbam |
tathâiva druma jānīhîmān dharmān |
avikāraṃ dharmadhātum imāṃ ca pūjāṃ drumâṅgaśo vicārayasi |
aṅgaśo nirīkṣya pūjāṃ |
katame 'vikāriṇo 'ṅgāḥ ||
yad api ca nirīhakatvaṃ kriyāṃ ca na jānase mayā proktaṃ |
śakaṭâṅga saṃnipātaṃ nirīkṣva śakaṭasya câiva kriyāṃ ||
karma ca me ākhyātaṃ kartā na vidyate daśasu dikṣu |
vātêritād iva taror yathā hi nivartate vahniḥ ||
na ca māruto na ca taruś cetayati hutâśanaṃ ca yajane |
na nivartate vahnis tathâiva karmasya kartāraḥ ||
yad api vadase na ca saṃcaya puṇyasya hi vidyate |
sucaritasya samudāgamaś ca |
bodhis tasyâpi śṛṇu kramanta tvaṃ |
yathā bhaṇasi manuṣyāṇām āyuḥparimāṇaṃ varṣaśataṃ jīvin |
na câsti varṣapuñjī |
ayam api samudāgamas tadvad iti ||
bhagavatyām apy uktaṃ |
kiṃ punar āyuṣman subhūte utpanno dharmôtpadyate utânutpannaḥ |
subhūtir āha |
nâham āyuṣman śāriputrôtpannasya dharmasyôtpattim icchā-
[ Cambridge MS f115b ---> ]
mi na cânutpannasyêti ||
[ Bendall ed p263 ---> ]
dharmasaṃgītyām apy uktaṃ |
tathatā tathatêti kulaputra śūnyatāyâitad adhivacanaṃ |
sā ca śūnyatā nôtpadyate na nirudhyate |

āha |
yady evaṃ dharmāḥ śūnyôktā bhagavatā tasmāt sarvadharmā nôtpatsyante na nirotsyante |
nirārambho bodhisatvaḥ |
āha |
evam eva kulaputra tathā yathâbhisaṃbudhyase sarvadharmā nôtpadyante na nirudhyante |
āha |
yad etad uktaṃ bhagavatā |
saṃskṛtā dharmôtpadyante nirudhyante cêty asya tathāgatabhāṣitasya ko 'bhiprāyaḥ |
āha |
utpādanirodhâbhiniviṣṭaḥ kulaputra lokasaṃniveśaḥ |
tatra tathāgato mahākāruṇiko lokasyôttrāsapadaparihārârthaṃ vyavahāravaśād uktavān utpadyante nirudhyante cêti |
na câtra kasyacid dharmasyôtpādo na nirodhêti ||
punar atra evôktaṃ |
tatra bhagavaṃś cakṣūrūpeṣu na raṇati śrotraṃ |
śabdeṣu |
yāvan manodharmeṣu na raṇati |
sa dharmaḥ |
tatra kathaṃ cakṣūrūpeṣu na raṇati |
saṃsargâbhāvāt |
na hi cakṣūrūpeṇa saṃsṛjyate |
yāvan na manodharmeṇa saṃsṛjyate |
yan na saṃsṛjyate tan na raṇati |
advitīyasya bhagavan dharmasya raṇaṃ nâsti |
advitīyāś ca bhagavan sarvadharmāḥ parasparaṃ na jānanti na vijānanti |
na kalpayanti na vikalpayanti |
na saṃbhavanti na visaṃbhavanti |
na hīyante na varddhante |
na rajyanti |
na virajyanti |
na saṃsaranti na parinirvānti nâite kasyacit |
nâiṣāṃ kaścit |
nâite bhagavan dharmôdvijante na saṃkliśyante na vyavadāyante |
evam ahaṃ bhagavan jānāmy evam avabudhye |
yad apy ahaṃ |
bhagavann evaṃ vadāmi |
evam ahaṃ jānāmy evam ahaṃ budhyāmîti |
āyatanānām eṣa vikāraḥ |
na ca bhagavann āyatanānām evaṃ bhavati |
asmākam eṣa vikārêti |
yo hy evaṃ jānāti sa na kenacit sārddhaṃ vivadati |

yan na vivadati tac chramaṇadharmam anusaratîti |
tathā dharmadarśanaṃ-
[ Cambridge MS f116a ---> ]
buddhadarśanaṃ sarvasatvadarśanaṃ sarvasatva-
[ Bendall ed p264 ---> ]
hetupratyayadarśanaṃ śūnyatādarśanaṃ śūnyatādarśanam adarśanaṃ |
adarśanaṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ darśanaṃ samyagdarśanam iti ||
katham anadhiṣṭhānā saṃvṛtir yuktā |
kathaṃ punar ayuktā |
yathâsati sthāṇau puruṣabhrāntiḥ |
kasya punaḥ śūnyatāvādinaḥ paramârthataḥ sthāṇuḥ siddho yadāśrayāt puruṣabhrāntiḥ syād |
amūlâiva ca sarvadharmās tatvato mūlânupapatteḥ ||
tathā côktam āryavimalakīrtinirdeśe |
abhūtaparikalpasya kiṃ mūlaṃ |
āha |
viparyastā saṃjñā mūlaṃ |
āha |
viparyastāyāḥ saṃjñāyāḥ kiṃ mūlaṃ |
apratiṣṭhānaṃ mūlaṃ |
āha |
apratiṣṭhāyāḥ kiṃ mūlaṃ |
āha |
yan mañjuśrīr apratiṣṭhānaṃ na tasya kiñcin mūlam iti hy apratiṣṭhānamūlapratiṣṭhitāḥ sarvadharmêti ||
iyaṃ samāsataḥ prajñāpāramitā cittaśuddhyarthinā bhāvayitavyā |
bhāvayitvā ca kleśaripuraṇakuśalena bhavitavyaṃ |
na svagṛhaśūreṇa ||
yathôktam āryadharmasaṃgītisūtre |
na śūnyatāvādī lokadharmaiḥ saṃhriyate 'niśritatvāt |
na sa lābhena saṃhṛṣyāti |
alābhena na vimanā bhavati |
yaśasā na vismayate 'yaśasā na saṃkucati |
nindayā nâvalīyate |
praśaṃsayā nânunīyate |
sukhena na rajyate duṣkhena na virajyate |
yo hy evaṃ lokadharmair na saṃhriyate sa śūnyatāṃ jānītae iti ||
tathā śūnyatāvādino na kvacid anurāgo na virāgaḥ |
yasmin rajyeta tac chūnyam eva jānīte |
śūnyam eva paśyati |
nâsau śūnyatāṃ jānīte yaḥ kvacid dharme rajyate vā virajyate vā tathā nâsau śūnyatāṃ jānīte yaḥ kenacit sārddhaṃ vigrahaṃ vivādaṃ vā kuryāc chūnyam eva jānīte tac chūnyam eva paśyatîty ādi ||
etat saṃkṣepāc cittaśodhanam ||

[ Bendall ed p265 ---> ]
athâivam api paramaviśuddhir dharmadarśane sati |
iha pañcakaṣāyasaṃkliṣṭasya kalyāṇamitrâvasāditasya vā saṃkṣepeṇa tāvat kutra
[ Cambridge MS f116b ---> ]
yatnaṃ kṛtvā śīghraṃ cittaśuddhir bhavati |
ātmabahumānaparâvajñātyāge 'nayor mūlam ātmasatvadṛṣṭiḥ |
sā câitadabhyāsāt sukaraṃ prahīyatae iti paragauravam ātmâvajñā câivaṃ bhāvanīyā ||
yadi satvo yadi skandhāḥ kṣamatā sarvathā sthitā |
ekasya hi parâtmatvaṃ viruddhaṃ saṃbhavet kathaṃ ||
vinâlambanam apy etad ācaranty eva dehinaḥ |
anādikalyānâbhyāsāt kim abhyāsasya duṣkaram ||
evam abhyāsavaśyatve tulye kasmāt sukhôdayam |
paragauravam utsṛjya svasukhāyān yad iṣyate ||
cintāmaṇir yathôktāś ca santi gauravahetavaḥ |
na tu me gauravāt saukhyam ihâpi janadurbhagāt ||
tasmāt satvântare yadvad rūkṣamatsaramāninaḥ |
ātmasnehavato vṛttir bhāvayet tadviparyayam ||
ātmano bahumāno 'yaṃ stutinindâdisekataḥ |
vardhate nārakavaśāt sekān narakavahnivat ||
[ Bendall ed p266 ---> ]
śabdas tāvad acittatvān māṃ stautîti na saṃbhavaḥ |
paraḥ kila mayi prītêty ayaṃ me matibhramaḥ ||
tattuṣṭyâiva mama prītiḥ sāmānye na sadā astu sā |
tatsukhena na cet kāryaṃ tena tuṣṭena kiṃ mama ||
anyatra mayi vā prītyā kiṃ hi me parakīyayā |
na me pareṇa tuṣṭena kāye saukhyam ihâṇv api ||
evaṃ jñātvā prahātavyā kalpanā nirvibandhanā |
akīrtinindā satkārâivaṃ jñeyāś ca niṣphalāḥ ||
na dharmo nâyur ārogyaṃ na balaṃ vandanâdibhiḥ |
yadvad utprāsyamānasya vikārair anyakāyikaiḥ ||
hṛṣṭasyâtha viṣaṇṇasya lābhâlābhau samôdayau |
vivarjya niṣphalaṃ tasmād bhaveyaṃ śailamānasaḥ ||
saṃstavatyāgāc ca śīghraṃ cittaviśuddhir bhavati |
iti ||
tatrâpi cintyate |
nimittôdgrahasaṃbhūtā pratyabhijñā punaḥ punaḥ |
utpādayaty anunayaṃ jāyate pratigho 'py ataḥ ||
pratighânunayau yasya tasya pāpam avāritam |
abhyākhyānāni citrāṇi mātsaryaṃ cêrṣyayā saha ||
[ Bendall ed p267 ---> ]

lābhâdikāmatā nāmêty ādy āvartate bahu |
tasmāt sarvaprayatnena saṃstavaṃ pra-
[ Cambridge MS f117a ---> ]
haren muniḥ || sādṛśyād anyad apy etad vārisrotovad īkṣyate |
tad evêdam iti bhrāntyā tatve tiṣṭhāmy ato balāt ||
avastu câitat sādṛśyaṃ duṣkhaṃ ca janayiṣyati |
ahaṃ câitac ca sarvaṃ ca na cirān na bhaviṣyati |
iti ||
ātmabhāvapariśuddhiś caturdaśaḥ paricchedaḥ ||
bhogapuṇyaśuddhiḥ pañcadaśaḥ paricchedaḥ ||
śikṣāsamuccayasyâtmaśuddhyanantaraṃ bhogaśuddhiḥ saṃcayâbhāvāt |
pṛthag iha lekhitā |
bhogaśuddhiṃ ca jānīyāt samyagājīvaśodhanāt ||
yathôktam āryôgraparipṛcchāyām |
iha gṛhapate gṛhī bodhisatvo dharmeṇa bhogān paryeṣate nâdharmeṇa |
samena na viṣameṇa |
samyagājīvo bhavati na viṣamâjīvêti ||
āryaratnameghe 'py uktaṃ |
na bodhisatvo dāyakaṃ dānapatiṃ dṛṣṭvêryāpatham āracayati |
kathaṃ nêryāpatham āracayati |
na śanair mandaṃ mandaṃ kramān utkṣipati na nikṣipati yugamātraprekṣikayā saviśva-
[ Bendall ed p268 ---> ]
staprekṣikayânābhogaprekṣikayā |
evaṃ kāyakuhanāṃ na karoti |
kathaṃ vākkuhanāṃ na karoti |
na bodhisatvo lābhahetor lābhanidānaṃ mandabhāṇī mṛdubhāṇī na priyabhāṇī bhavati |
nânuvartanavacanāni niścārayati |
pe ||kathaṃ na cittakuhanāṃ kuroti |
bodhisatvo dāyakena dānapatinā vā lābhena pravāryamāṇo vā câlpêcchatāṃ darśayati |
citte na spṛhām utpādayati |
antardāhâiṣa kulaputra yad vācâlpêcchatā cittena lābhakāmatā |
evaṃ hi kulaputra bodhisatvaḥ kuhanalapanalābhâpagato bhavati |
pe |
na bodhisatvo dānapatiṃ vā dṛṣṭvā nimittaṃ karoti |
vighāto me cīvareṇa |
vighāto me pātreṇa |
vighāto me glānabhaiṣajyena |
na ca taṃ dāyakaṃ dānapatiṃ vā kiṃcit prārthayate |
na vācaṃ niścārayati |
evaṃ hi bodhisatvo nimittalābhâpagato bhavati |

yāvan na bodhisatvo dāyakaṃ dānapatiṃ dṛṣṭvâivaṃ vācaṃ niścārayati |
amukenâmu-
[ Cambridge MS f117b ---> ]
kena vā me dānapatinâmukaṃ vastu pratipāditaṃ tasya ca mayâmukôpakāraḥ kṛtaḥ |
tena me śīlavān ayam iti kṛtvêdaṃ cêdaṃ ca dattaṃ bahuśrutêti |
alpêcchêti kṛtvā |
mayā ca tasya kāruṇyacittam upasthāpya parigṛhītaṃ |
pe ||
tatra kāyakṣatir yad uta lābhahetor lābhanidānam ādhāvanaparidhāvanaṃ dauḥśīlyasamudācaraṇaṃ ca |
cittakṣatir yad uta prārthanā |
[ Bendall ed p268 ---> ]
lābhināṃ ca brahmacāriṇām antike vyāpādabahulatā |
evaṃ hi bodhisatvo viṣamaparyeṣṭilābhâpagato bhavati |
pe ||
iha bodhisatvo na tulākūṭena na mānakūṭena na visraṃbhaghātikayā na dhūrtatayā lābham upārjayati |
evaṃ hi bodhisatvo 'dharmalābhâpagato bhavati |
pe |
ye te lābhā staupikasaṃsṛṣṭā vā dhārmikasaṃsṛṣṭā vā sāṃghikasaṃsṛṣṭā vâdattā vânanujñātā vā |
tān na pratīcchati na svīkaroti |
evaṃ hi bodhisatvo 'pariśuddhalābhâpagato bhavati |
yāval labdhā lābhaṃ na mamāyate |
na dhanāyate |
na saṃnidhiṃ karoti |
kālânukālaṃ ca śramaṇabrāhmaṇebhyo dadāti |
mātāpitṛmitrâmātyajñātisālohitebhyaḥ kālânukālam ātmanā paribhuṅkte paribhuñjānaś câraktaḥ paribhuṅkte |
svanadhyavasito na câlabhyamāne lābhe khedacittam utpādayati |
na paritapyati na ca dāyakadānapatīnām antike 'prasādacittam utpādayatîty ādi ||
tatrâiṣâpy asya bodhisatvasya bhogaśuddhir ātmabhāvaśuddhivat parahitāya bhavet ||
yathôktam āryavimalakīrtinirdeśe |
punar aparaṃ bhadanta śāriputra ye praviśantîdaṃ gṛhaṃ teṣāṃ samanantarapraviṣṭānāṃ sarvakleśā na bādhante 'yaṃ dvitīyâścaryâdbhuto dharmaḥ ||
punar atrâivôktaṃ |
atha tato bhojanāt sarvāvatī sā parṣat tṛptā bhūtā |
na ca tat bhojanaṃ kṣīyate |
yaiś ca bodhisatvaiḥ śrāvakaiś ca śakrabrahmalokapālais tad anyaiś ca satvais tad bhojanaṃ bhuktaṃ teṣāṃ tā-
[ Bendall ed p270 ---> ]
dṛśaṃ sukhaṃ kāye 'vakrāntaṃ yādṛśaṃ sarva-
[ Cambridge MS f118a ---> ]
sukhamaṇḍitāyāṃ lokadhātau bodhisatvānāṃ sukhaṃ |
sarvaromakūpebhyaś ca teṣāṃ tādṛśo gandhaḥ pravāti |
tad yathâpi nāma tasyām eva sarvagandhasugandhāyāṃ lokadhātau vṛkṣāṇāṃ gandhaḥ ||

punaś côktaṃ |
yaiś ca bhadantânanda bhikṣubhir anavakrāntaniyāmair etad bhojanaṃ bhuktaṃ teṣām evâvakrāntaniyamānāṃ pariṇaṃsyati |
pe |
yair anutpāditabodhicittaiḥ satvaiḥ paribhuktaṃ teṣām utpāditabodhicittānāṃ pariṇaṃsyati |
yair utpāditabodhicittair bhuktaṃ teṣāṃ nâpratilabdhakṣāntikānāṃ pariṇaṃsyatîti vistaraḥ ||
śūnyatākaruṇā garbhaceṣṭitāt puṇyaśodhanam ||
uktaṃ hy āryagaganagañjasūtre |
yad utâhaṃkāraviśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti |
mamakāraviśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti |
hetuviśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti |
dṛṣṭiviśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti |
nimittaviśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti |
nānātvaviśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti |
vipākapratikāṅkṣaṇāviśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti |
yathā gaganaṃ samaviśuddhaṃ tad dānaṃ dadāti ||
pe |
yathā gaganam aparyantam evam aparyantīkṛtena cittena tad dānaṃ dadāti |
yathā gaganaṃ vistīrṇam anāvaraṇam evaṃ bodhipariṇāmitaṃ tad dānaṃ dadāti |
yathā gaganam arūpi evaṃ sarvarūpâniśritaṃ tad dānaṃ dadāti |
yathā gaganam avedayitṛ |
evaṃ sarvaveditapratiprasrabdhaṃ dānaṃ dadāti |
evam asaṃjñi asaṃskṛtam avijñaptilakṣaṇam evam apratijñānaṃ tad dānaṃ dadāti |
yathā gaganaṃ sarvabuddhakṣetraspharaṇam evaṃ sarvasatvamaitrīspharaṇaṃ tad dānaṃ dadāti |
pe |
yathā gaganaṃ sadāprakāśam evaṃ cittaprakṛtiviśuddhaṃ tad dānaṃ dada-ti |
yathā gaganaṃ sarvasatvâvakāśaṃ evaṃ sarvasatvôpajīvyaṃ tad dānaṃ dadāti |
yāvad yathā nirmito nirmitāya dadāti nirvikalpo 'nābhogaḥ |
cittamanovijñānavigataḥ sarvadharmaniḥpratikāṅkṣī |
evaṃ dvayavigamatayā māyālakṣa-
[ Bendall ed p271 ---> ]
ṇasvabhāvaviśuddhaṃ bodhisatvas tad dānaṃ dadāti |
yasyêdṛśo dānaparityāgaḥ prajñājñānena ca sarvasatva-
[ Cambridge MS f118b ---> ]
kleśaparityāgaḥ |
upāyajñānena ca satvâparityāgaḥ |
evaṃ tyāgacittaḥ kulaputra bodhisatvo gaganasamadāno bhavati ||
āryâkṣayamatisūtre 'py uktaṃ |
nâsti satvôtpīḍanādānam |
yāvan nâsti yathôkte ūnadānaṃ |
yāvan nâsti sarvasatveṣu dakṣiṇīyâvamanyanādānaṃ |

pe |
nâsti nikrandadānaṃ yāvan nâsti yācanakeṣûpataptadānaṃ nâsty uccagghana*ullāpanadānaṃ nâsti parāṅmukhadānaṃ nâsty apaviddhadānaṃ nâsty asvahastadānaṃ |
pe |
nâsty akalpikadānaṃ |
nâsty akāladānaṃ nâsti viṣaśastradānaṃ nâsti satvaviheṭhanādānam iti ||
yat tarhy ugraparipṛcchāyām uktaṃ |
dānapāramitākālo 'yaṃ yasya yenârthas tasya tatpradānakālaḥ |
api tu tathâhaṃ kariṣyāmi |
madyapebhyâiva madyapānaṃ dāsyāmi |
tāṃs tān smṛtisaṃprajanye samādāpayiṣyāmîti ||
madyapānād api nairāśyakṛte bodhisatve pratigho garīyān |
satvasaṃgrahahāniś câto 'nyaprasādanôpāyâsaṃbhave madyaṃ deyam ity abhiprāyaḥ |
śastrâdiṣv api yady anubadhagurulâdyavavicārād dānam āpadyeta |
nâivâpattir ity atâiva gamyate |
sūtreṣu tu sāmānyena pratiṣedha |
ity uktā dānaviśuddhidik ||
śīlaviśuddhir āryagaganagañjasūtre evâbhihitā |
avirahitabodhicittatā cittaviśuddhyai apagataśrāvakapratyekabuddhacittatā prāmāṇikaviśuddhyaîty ādi ||
[ Bendall ed p272 ---> ]
punar aparā śīlaviśuddhiḥ |
śuddhaṃ gaganaṃ śuddhaṃ tacchīlaṃ |vimalaṃ gaganaṃ vimalaṃ tacchīlaṃ |
śāntaṃ gaganaṃ śāntaṃ tacchīlaṃ |
anunnataṃ gaganam anunnataṃ tacchīlaṃ |
anunītaṃ gaganam anunītaṃ tacchīlam |
yāvad achedyâbhedyaṃ gaganam achedyâbhedyaṃ tacchīlam ity ādi ||
apratihataṃ gaganaṃ sarvasatvâpratighacittasya kṣāntipariśuddhiḥ |
samaprayogaṃ gaganaṃ sarvasatvasamacittasya kṣāntipariśuddhir ity ādi ||
tad yathâpi syān mahāśālavanaṃ |
tasmi-
[ Cambridge MS f119a ---> ]
n kaścid evâgatya śālaṃ chindyāt |
tatra teṣām avaśiṣṭānāṃ nâivaṃ bhavati |
eṣa chinno vayam acchinnêti |
na teṣām anunayo na pratighaḥ |
na kalpo na vikalpo na parikalpaḥ ||
yâivaṃ kṣāntir iyaṃ bodhisatvasya paramā gaganasamā kṣāntir |
iti ||
āryaratnacūḍasūtre vistaram uktvâha |
idam ucyate vīryaṃ |
tasya kāyapariśuddhiḥ |

yat kāyasya pratibhāsapratibimbajñānaṃ vāco 'nabhilāpyajñānaṃ |
cittasyâtyantôpaśamajñānaṃ |
tathā maitrīsaṃnāhasaṃnaddho mahākaruṇâdhiṣṭhānapratiṣṭhitaḥ |
sarvâkāravarôpetaṃ śūnyatâkārâbhinirhṛtaṃ dhyānaṃ dhyāyati |
tatra katamā sarvâkāravarôpetā śūnyatā |
yā na dānavikalā |
yāvan nôpāyavikalā |
na mahāmaitrīmuditôpekṣāvikalā |
na satyajñānâvatāravikalā |
na bodhicittasatvâpekṣāvikalā |
nâśayâdhyāśayaprayogavikalā |
na dānapriyavadyatârthakriyā samānârthatāvikalā |
na smṛtisaṃprajanyavikalā |
na smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādêndriyabalabodhyaṅgâṣṭâṅgamārgavikalā na śamathavipaśyanāvikalā |
pe |
upaśāntā ca svabhāvena |
[ Bendall ed p273 ---> ]
anupaśāntā ca karmakleśeṣu |
upekṣikā ca sarvadharmāṇāṃ |
avekṣikā ca buddhadharmāṇāṃ |
jahā ca svalakṣaṇena |
vikrāntā câdhiṣṭhānakāryatayā |
avyāpṛtā ca svarasena |
sadā vyāpṛtā ca buddhakāryeṣu |
śītībhūtā côpaśamena |
sadôjjvalitā ca satvaparipāke |
iyam ucyate sarvâkāravarôpetā śūnyatā ||
yāvad iyaṃ kulaputra dhyānapāramitā caryāpariśuddhir iti ||
etena prajñāpariśuddhir veditavyā |
evaṃ sarvapuṇyeṣv iti ||
tathâryavimalakīrtinirdeśe 'py uktaṃ |saddharmacakrapravartanamahāparinirvāṇasaṃdarśanagocaraś ca bodhisatvacaryâtyajanagocaraś câyam api bodhisatvasya gocara |
iti ||bhogapuṇyaśuddhiḥ pañcadaśaḥ paricchedaḥ ||
bhadracaryāvidhiḥ ṣoḍaśaḥ paricchedaḥ ||
idānīṃ trayāṇām api vṛddhir vā-
[ Cambridge MS f119a ---> ]
cyā ||
kim arthaṃ |
grahītāraḥ subahavaḥ svalpaṃ cêdam anena kiṃ |
na câtitṛptijanakaṃ vardhanīyam idaṃ tataḥ ||atitṛpti buddhatvaṃ |
tan na śrāvakasādhāraṇena śuddhimātreṇa satvānāṃ janyatae ity arthaḥ |

ātmabhāvasya kā vṛddhir balânālasya vardhanaṃ ||
[ Bendall ed p274 ---> ]
tatrâryaratnameghe balam uktaṃ |na sa satvaḥ satvanikāye saṃvidyate yo bodhisatvasya balena balaṃ mardayed ity ādi ||
tasya kathaṃ vardhanam |
yad uktam āryatathāgataguhyasūtre āryavajrapāṇer baladarśanavismitâjātaśatrupṛṣṭena bhagavatā |
daśabhir mahārāja dharmaiḥ samanvāgato bodhisatvâivaṃrūpāṃ balavattāṃ pratilabhate |katamair daśabhiḥ |
iha mahārāja bodhisatvaḥ kāyaṃ jīvitaṃ ca parityajati |
na ca punaḥ saddharmaṃ parityajati |
sarvasatvānāṃ câvanamati na ca punar mānaṃ bṛṃhayati |
durbalānāṃ ca satvānāṃ kṣamate |
na pratighaṃ karoti |
jighatsitānāṃ ca satvānām agraṃ varabhojanaṃ dadāti |
bhītānāṃ ca satvānām abhayaṃ dadāti |
glānānāṃ ca satvānāṃ bhūtacikitsāyai utsuko bhavati |
daridrāṃś ca satvān bhogaiḥ saṃtarpayati |
tathāgatacaitye ca sudhāpiṇḍalepanaṃ karoti |
ānandavacanaṃ satvānāṃ śrāvayati |
daridraduṣkhitānāṃ ca satvānāṃ bhogasaṃvibhāgaṃ karoti |
śrāntaklāntānāṃ ca satvānāṃ bhāraṃ vahati |
ebhir mahārāja daśabhir iti ||
[ Bendall ed p275 ---> ]
anālasyavardhanaṃ katamat |
yad vīryavardhanaṃ |
yathôktaṃ sāgaramatisūtre |
ārabdhavīryeṇa sāgaramate bodhisatvena bhavitavyaṃ sadā dṛḍhaparākrameṇa |
tīvracchandena bodhisatvena bhavitavyam anikṣiptadhureṇa |
ārabdhavīryāṇāṃ hi sāgaramate bodhisatvānāṃ na durlabhā bhavaty anuttarā samyaksaṃbodhiḥ |
tat kasya hetoḥ |
yatra sāgaramate vīryaṃ tatra bodhiḥ |
kusīdānāṃ punaḥ sudūravidūre bodhiḥ |
nâsti kusīdasya dānaṃ yāvan nâsti prajñā
[ Cambridge MS f120a ---> ]
nâsti kusīdasya parârthêti ||
candrapradīpasūtre 'py āha |
utpalaṃ vārimadhye vā so 'nupūrveṇa vardhatae |ity ādi ||
iyaṃ saṃkṣepād ātmabhāvavṛddhiḥ ||
śūnyatā karuṇāgarbhād dānād bhogasya vardhanaṃ ||
yathôktaṃ vajracchedikāyāṃ |
yo bodhisatvo 'pratiṣṭhito dānaṃ dadāti |
tasya puṇyaskandhasya na sukaraṃ pramāṇam udgrahītum iti ||

Original text: Śikṣāsamuccaya · Data entry Jens Braarvig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc