Śikṣāsamuccaya (another edition) · Part 161180
cittapariśuddhaye pariṇāmayati |
buddhadharmaprativedhāya pariṇāmayati |
aprameyaguṇapratipattaye pariṇāmayati |
sarvâbhijñākuśalapariśuddhaye pariṇāmayati |
dharmavimativinivartanāya pariṇāmayati |
yathā buddhaśāsanâvacareṣu pariṇāmayati |
śrāvakapratyekabuddheṣu ca tathā bodhisatvaḥ sarvasatveṣu tatkuśala-
[ Bendall ed p215 ---> ]
mūlaṃ pariṇāmayati ||
yad idaṃ nairayikamārgavinivartanāya pariṇāmayati |
tiryagyonivyavacchedāya pariṇāmayati |
yamalokôpacchedasukhāya pariṇāmayati |
niravaśeṣasarvâpāyagatyupapattivyavacchedāya pariṇāmayati ||
teṣāṃ ca sarvasatvānām anuttarabodhichandavivardhanatāyai pariṇā-
[ Cambridge MS f99b ---> ]
mayati |
adhyāśayasarvajñatācittalābhāya pariṇāmayati |
sarvabuddhadharmâpratikṣepāya pariṇāmayati |
atyantasukhasarvajñatābhūmisaṃvartanāya pariṇāmayati |
atyantasarvasatvaviśuddhaye pariṇāmayati |
sarvasatvānām anantajñānâdhigamāya pariṇāmayati |
pe ||
tasya yat kiñcic cīvarapiṇḍapātaśayanâsanaglānapratyayabhaiṣajyagamanâgamanaśarīrôpasthānaniṣadyâdiniṣevaṇâyatanānāṃ pravartanakarmêryāpathâdhiṣṭhānam īryāpathasyâvikopanaṃ kāyakarma vākkarma manaskarma sacuritaṃ ṣaṇṇām indriyāṇāṃ saṃvaraḥ svaśarīrâchādanamardanasnānakarma |
aśitapītakhāditaṃ saṃmiñjitaprasāritâvalokitavilokitasuptajāgaritasvaśarīragatôpasthānaṃ sarvam etad bodhisatvasya sarvajñatâlambanaprayuktasya na kiñcid apariṇāmitaṃ sarvajñatāyāṃ sarvasatvahitasukhacittasya ||
pe ||sarvajagatparitrāṇamanaso nityôdyuktakuśalamūlasya madapramādavyativṛttasya ||
pe ||sarvakleśaparāṅmukhasya sarvabodhisatvânuśikṣaṇacetasaḥ sarvajñatāmārgâpratihatasya jñānabhūminiṣevaṇasya paṇḍitasaṃvāsâbhiratasya |
pe ||
madhukarêva kuśalamūlasaṃbharaṇasya sarvajagaduccalitasantānasyânabhiniviṣṭasarvasaṃskārasya |
pe ||antaśaḥ śvasv api tad anyeṣv api tiryagyonigateṣv ekâudanônmiñjitam ekâlopaṃ vā parityajati |
sugatāv upapattiṣu tat sarvaṃ teṣām eva hitāya teṣām eva parimocanāya pariṇāmayati |
tasyās tiryagyones tasmād duṣkhârṇavāt tasmād duṣkhôpādānāt tasmād duṣkhaskandhāt tasmād duṣkhāvedanāyāḥ |
tasmād duṣkhôpacayāt tasmād duṣkhâbhisaṃskā-
[ Bendall ed p216 ---> ]
rāt tasmād duṣkhanidānāt tato duṣkhamūlāt tasmād duṣkhâyatanāt teṣāṃ satvānāṃ vinivartanāya pariṇāmayati tadārambaṇena ca sarvasatvârambaṇīkaroti manasikaroti |
tatra kuśalamūle pūrvaṅgamīkaroti |
yad idaṃ sarvajñatāyāṃ pariṇāmayati |
[ Cambridge MS f100a ---> ]
bodhicittôtpādena pratigṛhṇāti |
tatra kuśalamūlam upanayati |
saṃsārakāntārād vinivartayati |
anāvaraṇena buddhasukhenâbhimukhīkaroti |
saṃsārasāgarād unmajjayati |
buddhadharmaprayuktāya maitryā spharatîty ādi ||
imāś ca suvarṇabhāsôktā maitrīkaruṇāgarbhā gāthāḥ sarvâdarataḥ samanvāhṛtya bhāvayitavyântaśo vacasâpi ||
suvarṇabhāsôttamadundubhena śāmyantu duṣkhās trisahasraloke |
apāyaduṣkhā yamalokaduṣkhā dāridryaduṣkhāś cêha triloke ||
anena cô dundubhighoṣanādinā śāmyantu sarvavyasanāni loke |
bhavantu satvā hy abhayâhatā tathā yathâbhayāḥ śāntabhayāḥ munîndrāḥ ||
yathâiva sarvâryaguṇôpapannāḥ saṃsārasarvajñamahāsamudrāḥ |
tathâiva bhontū guṇasāgarāḥ prajāḥ samādhibodhyaṅgaguṇair upetāḥ ||
anena cô dundubhighoṣanādinā bhavantu brahmasvara sarvasatvāḥ |
spṛśantu buddhatvavarâgrabodhiṃ pravartayantū śubhadharmacakram ||
[ Bendall ed p217 ---> ]
tiṣṭhantu kalpāni acintiyāni deśentu dharmaṃ jagato hitāya |
hanantu kleśān vidhamantu duṣkhān samentu rāgaṃ tatha doṣa moham ||
ye satva tiṣṭhanti apāyabhūmau ādīptasaṃprajvalitâsthigātrāḥ |
śṛṇvantu te dundubhisaṃpravāditaṃ namo 'stu buddhāya bhaṇantu vācam ||
jātismarāḥ satvā bhavantu sarve jātīśataṃ jātisahasrakoṭyaḥ |
anusmarantū satataṃ munîndrān śṛṇvantu teṣāṃ vacanaṃ hy udāraṃ ||
anena cô dundubhighoṣanādinā labhantu buddhehi samāgamaṃ sadā |
vivarjayantū khalu pāpakarma carantu kuśalāni śubhakriyāṇi ||sarvatra kṣetreṣu ca sarvaprāṇināṃ sarve ca duṣkhāḥ praśamantu loke |
ye satva vikalêndriyâṅgahīnāḥ te sarvi sakalêndriya bhontu sāṃpratam ||
ye vyādhitā durbalakṣīṇagātrā nistrāṇabhūtāḥ śayitā diśāsu |
te sarvi mucyantu ca vyādhito laghu labhantu cârogya balêndriyāṇi ||
ye rājacaurabhaṭa tarjita vadhyaprāptā nānāvidhair bhayaśatair vyasanôpapannāḥ |
te sa-
[ Cambridge MS f100b ---> ]
rvi satva vyasanâgataduṣkhitā hi mucyantu tair bhayaśataiḥ paramaiḥ sughoraiḥ ||
[ Bendall ed p218 ---> ]
ye tāḍitā bandhanabaddhapīḍitā vividheṣu vyasaneṣu ca saṃsthitāhi |
anekâyāsasahasrâkulā vicitrabhayadāruṇaśokaprāptāḥ || te sarvi mucyantv iha bandhanebhyaḥ saṃtāḍitā mucyiṣu tāḍanebhyaḥ |
vadhyāś ca saṃyujyiṣu jīvitena vyasanâgatā nirbhaya bhontu sarve ||ye satva kṣuttarṣapipāsapīḍitā labhantu te bhojanapānacitram |
andhāś ca paśyantu vicitrarūpāṃ badhirāś ca śṛṇvantu manojñaghoṣān ||nagnāś ca vastrāṇi labhantu citrāṃ daridrasatvāś ca nidhiṃ labhantu |
prabhūtadhanadhānyavicitraratnaiḥ sarve ca satvāḥ sukhino bhavantu ||mā kasyacid bhāvatu duṣkhavedanāḥ saukhyânvitāḥ satva bhavantu sarve |
abhirūpaprāsādikasaumyarūpâneka sukha saṃcita nitya bhontu ||manasânnapānāḥ susamṛddhapuṇyāḥ saha cittamātreṇa bhavantu teṣāṃ |
vīṇā mṛdaṅgāḥ paṇavāḥ sughoṣakāḥ utsā sarāḥ puṣkariṇī taḍāgāḥ ||
suvarṇapadmôtpalapadminīś ca saha cittamātreṇa bhavantu teṣām |
gandhaṃ ca mālyaṃ ca vilepanaṃ ca vāsaś ca cūrṇaṃ kusumaṃ vicitram ||triṣkālavṛkṣebhi pravarṣayantu gṛhṇantu te satva bhavantu hṛṣṭāḥ |
kurvantu pūjāṃ daśasū diśāsu acintiyāṃ sarvatathāgatānām ||
[ Bendall ed p219 ---> ]
sa bodhisatvān atha śrāvakāṇāṃ dharmasya bodhi pratisṛṣṭi tasya |
nīcāṃ gatiṃ satva vivarjayantu bhavantu aṣṭâkṣaṇavītivṛttāḥ ||
āsādayantū jinarājam uttamaṃ labhantu buddhehi samāgamaṃ sadā |
sarvā striyo nitya narā bhavantu śūrāś ca vīrā vidupaṇḍitāś ca ||te sarvi bodhāya carantu nityaṃ carantu te pāramitāsu ṣaṭsu |
paśyantu buddhān daśasū diśāsu ratnadrumêndreṣu sukhôpaviṣṭān |
vaiḍūryaratnâsanasaṃniṣaṇṇān dharmāṃś ca śṛṇvantu prakāśyamānān |
iti ||
eṣā saṃkṣepato maitrī ||
dveṣasamudācārapratipakṣaḥ ||
mohânuśayasya pratītyasamutpādadarśanaṃ pratipakṣaḥ ||
tatra pratītyasamutpādaḥ śālistambasūtre 'bhihitaḥ |
tatrâdhyātmikasya pratītyasamu-
[ Bendall ed p220 ---> ]
tpādasya
[ Cambridge MS f101a ---> ]
hetûpanibandhaḥ katamaḥ |
yad idam avidyāpratyayāḥ saṃskārā yāvaj jātipratyayaṃ jarāmaraṇam iti |
avidyā cen nâbhaviṣyan nâiva saṃskārāḥ prājñāsyanta |
evaṃ yāvad yadi jātir nâbhaviṣyan na jarāmaraṇaṃ prājñāsyata |
atha satyām avidyāyāṃ saṃskārāṇām abhinirvṛttir bhavati |
evaṃ yāvaj jātyāṃ satyāṃ jarāmaraṇasyâbhinirvṛttir bhavati |
tatrâvidyāyā nâivaṃ bhavati |
ahaṃ saṃskārān abhinirvartayāmîti |
saṃskārāṇām apy evaṃ na bhavati |
vayam avidyayâbhinirvṛttêti |
evaṃ yāvaj jātyā nâivaṃ bhavati |
ahaṃ jarāmaraṇam abhinirvartayāmîti |
jarāmaraṇasyâpi nâivaṃ bhavati |
ahaṃ jātyā nirvṛttêti |atha ca satyām avidyāyāṃ saṃskārāṇām abhinirvṛttir bhavati prādurbhāvaḥ |
evaṃ yāvaj jātyāṃ satyāṃ jarāmaraṇasyâbhinirvṛttir bhavati prādurbhāvaḥ ||
evam ādhyātmikasya pratītyasamutpādasya hetûpanibandho draṣṭavyaḥ ||katham ādhyātmikasya pratītyasamutpādasya pratyayôpanibandho draṣṭavyêti |
ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyāt |
katam eṣāṃ ṣaṇṇāṃ dhātūnāṃ samavāyāt |
yad idaṃ pṛthivy-aptejovāyvākāśavijñānadhātūnāṃ samavāyād ādhyātmikasya pratītyasamutpādasya pratyayôpanibandho draṣṭavyaḥ ||tatrâdhyātmikasya pratītyasamutpādasya pṛthivīdhātuḥ katamêti |
yo 'yaṃ kāyasya saṃśleṣataḥ kaṭhinabhāvam abhinirvartayaty ayam ucyate pṛthivīdhātuḥ |
yaḥ kāyasyânuparigrahaṃ kṛtyaṃ karoti ayam ucyate 'bdhātuḥ |
yaḥ kāyasyâśitapītabhakṣitaṃ paripācayati ayam ucyate tejodhātuḥ |
yaḥ kāyasyâśvāsapraśvāsa-
[ Bendall ed p221 ---> ]
kṛtyaṃ karoty ayam ucyate vāyudhātuḥ |
yaḥ kāyasyântaḥsauṣiryabhāvam abhinirvartayaty ayam ucyate ākāśadhātuḥ |
yo nāmarūpam abhinirvartayati naḍakalāpayogena pañcavijñānakāyasaṃprayuktaṃ sâsravaṃ ca manovijñānam ayam ucyate vijñānadhātuḥ ||
asatsu pratyayeṣu kāyasyôtpattir na bhavati |
yadâdhyātmikaḥ pṛthivīdhātur avikalo bhavaty evam aptejovāyvākāśavijñānadhātavaś câvikalā bhavanti |
tataḥ sarveṣāṃ samavāyāt kāyasyôtpattir bhavati ||
tatra pṛthivīdhātor nâivaṃ bhavati |
ahaṃ kāyasya kaṭhinabhāvam abhinirvartayāmîti |
abdhātor nâivaṃ bhavati |
ahaṃ kāyasyânuparigrahakṛtyaṃ karomîti |
tejodhāto-
[ Cambridge MS f101b ---> ]
r nâivaṃ bhavati |
ahaṃ kāyasyâśitapītakhāditaṃ paripācayāmîti |
vāyudhātor nâivaṃ bhavati |
ahaṃ kāyasyâśvāsapraśvāsakṛtyaṃ karomîti |
ākāśadhātor nâivaṃ bhavati |
ahaṃ kāyasyântaḥ saurṣiryaṃ karomîti |
vijñānadhātor nâivaṃ bhavati |
aham ebhiḥ pratyayair janitêti |
atha ca satsv eṣu pratyayeṣu kāyasyôtpattir bhavati |
tatra pṛthivīdhātur nâtmā na satvo na jīvo na jantur na manujo na mānavo na strī na pumān na napuṃsakaṃ |
na câhaṃ |
na mama |
na câpy anyasya kasyacit |
evam abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātur na satvo na jīvo na jantur na manujo na mānavo na strī na pumān na napuṃsakaṃ na câhaṃ na mama na câpy anyasya kasyacit ||tatrâvidyā katamā |
yâiṣv eva ṣaṭsu dhātuṣv ekasaṃjñā piṇḍasaṃjñā nityasaṃjñā dhruvasaṃjñā śāśvatasaṃjñā sukhasaṃjñâtmasaṃjñā satvajīvamanujamānavasaṃjñā |
ahaṃkāramamakāra-
[ Bendall ed p222 ---> ]
saṃjñā |
evamādi vividham ajñānam iyam ucyate 'vidyêti |
evam avidyāyāṃ satyāṃ viṣayeṣu rāgadveṣamohāḥ pravartante |
tatra ye rāgadveṣamohā viṣayeṣv amī ucyante saṃskārêti |
vastuprativijñaptir vijñānaṃ |
vijñānasahajāś catvāro 'rūpiṇôpādānaskandhās tan nāmarūpaṃ |
catvāri ca mahābhūtāni côpādāyôpādāya r ūpam aikadhyam abhisaṃkṣipya tan nāmarūpaṃ |
nāmarūpasaṃniśritānîndriyāṇi ṣaḍāyatanaṃ |
trayāṇāṃ dharmāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ |
sparśânubhavanā vedanā |
vedanâdhyavasānaṃ tṛṣṇā |
tṛṣṇā vaipulyam upādānaṃ |
upādānanirjātaṃ punarbhavajanakaṃ karma |
bhavaḥ |
taddhetukaskandhaprādurbhāvo jātiḥ |
skandhaparipāko jarā vināśo maraṇaṃ |
mriyamāṇasya mūḍhasya svâbhiṣvaṅgasyântardāhaḥ śokaḥ |
lālapyanaṃ paridevaḥ |
pañcavijñānakāyasaṃprayuktam aśātânubhavanaṃ duṣkhaṃ |
manasikārasaṃprayuktaṃ mānasaṃ duṣkhaṃ daurmanasyam |
ye cânyae evamādayôpakleśās tae upāyāsāḥ ||
pe ||
punar aparaṃ tatve 'pratipattiḥ mithyā pratipattiḥ ajñānam avidyā |
evam avidyāyāṃ satyāṃ-
[ Bendall ed p223 ---> ]
trividhāḥ saṃskārāḥ abhinirvartante |
puṇyôpagâpuṇyôpagâniñjya-
[ Cambridge MS f102a ---> ]
upagāś cêmae ucyante 'vidyāpratyayāḥ saṃskārêti |
puṇyôpagānāṃ saṃskārāṇāṃ puṇyôpagam eva vijñānaṃ bhavati |
apuṇyôpagānāṃ saṃskārāṇām apuṇyôpagam eva vijñānaṃ bhavati |
āniñjyôpagānāṃ saṃskārāṇām āniñjyôpagam eva vijñānaṃ bhavati |
idam ucyate saṃskārapratyayaṃ vijñānam iti |
evaṃ nāmarūpaṃ |
nāmarūpavivṛddhyā ṣaḍbhir āyatanadvāraiḥ kṛtyakriyāḥ pravartante |
tan nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanam ity ucyate |
ṣaḍbhyâyatanebhyaḥ ṣaṭ sparśakāyāḥ pravartante 'yaṃ ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśêty ucyate |
yajjātīyaḥ sparśo bhavati tajjātīyā vedanā pravartate |
iyaṃ sparśapratyayā vedanêty ucyate |
yas tāṃ vedayati viśeṣeṇâsvādayati |
abhinandaty*adhyavasyaty atyadhitiṣṭhati |
sā vedanāpratyayā tṛṣṇêty ucyate |
āsvādanâbhinandanâdhyavasānaṃ |
mā me priyarūpaśātarūpair viyogo bhavatv iti |
aparityāgo bhūyo bhūyaś ca prārthanā |
idaṃ tṛṣṇāpratyayam upādānam ity ucyate |
evaṃ prārthayamānaḥ punarbhavajanakaṃ karma samutthāpayati kāyena vācā manasā |
ayam upādānapratyayo bhavêty ucyate |
yā karmanirjātānāṃ skandhānām abhinirvṛttiḥ sā bhavapratyayā jātir ity ucyate |
yo jātyabhinirvṛttānāṃ skandhānām upacayaparipākād vināśo bhavati |
tad idaṃ-
[ Bendall ed p224 ---> ]
jātipratyayaṃ jarāmaraṇam ucyate ||
pe ||
evam ayaṃ dvādaśâṅgaḥ pratītyasamutpādo 'nyonyahetuko 'nyonyapratyayato |
nâivânityo na nityo |
na saṃskṛto nâsaṃskṛto |
na vedayitā |
na kṣayadharmo na nirodhadharmo |
na virāgadharmo |
anādikārapravṛtto 'nudbhinno 'nupravartate nadīsrotavat ||
atha cêmāny asya dvādaśâṅgasya pratītyasamutpādasya catvāri aṅgāni saṃghātakriyāyai hetutvena pravartante |
katamāni catvāri |
yad uta |
avidyā tṛṣṇā karma vijñānaṃ ca |
tatra vijñānaṃ bījasvabhāvatvena hetuḥ |
karma kṣetrasvabhāvatvena hetuḥ |
avidyā tṛṣṇā ca kleśasvabhāvatvena hetuḥ |
karmakleśā vijñānabījaṃ saṃjanayanti |
tatra karma vijñānabījasya kṣetrakāryaṃ karoti |
tṛṣṇā vijñānabījaṃ snehayati |
avidyā vijñānabījam avakirati |
asatāṃ yeṣāṃ pratyayānāṃ bījasyâbhinirvṛttir na bhavati ||tatra karmaṇo nâivaṃ bhavati |
ahaṃ vijñānabījasya kṣetrakāryaṃ karomîti |
tṛṣṇāyâpi nâivaṃ bhavati |ahaṃ vijñānabījaṃ snehayāmîti |
avidyāyâpi nâivaṃ bhavati |
ahaṃ vijñānabījam avakirāmîti |
vijñānabījasyâpi nâivaṃ bhavaty aham ebhiḥ pratyayair janitêti |
api tu vijñānabīje karmakṣetrapratiṣṭhite tṛṣṇāsnehâbhiṣyandite 'vidyâvakīrṇe
[ Cambridge MS f102b ---> ]
tatra tatrôtpattyāyatanasandhau mātuḥ kukṣau virohati |
nāma-
[ Bendall ed p225 ---> ]
rūpâṅkurasyâbhinirvṛttir bhavati |
sa ca nāmarūpâṅkuro na svayaṃkṛto na parakṛto nôbhayakṛto nêśvarâdinirmito na kālapariṇāmito na câikakāraṇâdhīno nâpy ahetusamutpannaḥ |
atha ca mātāpitṛsaṃyogād ṛtusamavāyād anyeṣāṃ ca pratyayānāṃ samavāyād āsvādânupraviddhaṃ vijñānabījaṃ mātuḥ kukṣau nāmarūpâṅkurabījam abhinirvartayati |
asvāmikeṣu dharmeṣv amameṣv aparigraheṣv apratyarthikeṣv ākāśasameṣu māyālakṣaṇasvabhāveṣu hetupratyayānām avaikalyāt ||
tad yathā pañcabhiḥ kāraṇaiś cakṣurvijñānam utpadyate |
katamaiḥ pañcabhiḥ ||
cakṣuś ca pratītya rūpaṃ câlokaṃ câkāśaṃ tajjaṃ ca manasikāraṃ ca pratītyôtpadyate cakṣurvijñānaṃ ||
tatra cakṣurvijñānasya cakṣurāśrayakṛtyaṃ karoti |
rūpam ārambaṇakṛtyaṃ karoti |
āloko 'vabhāsakṛtyaṃ karoti |
ākāśam anāvaraṇakṛtyaṃ karoti |
tajjamanasikāraḥ samanvāhārakṛtyaṃ karoti |
asatsv eṣu pratyayeṣu cakṣurvijñānaṃ nôtpadyate ||
yadā cakṣur ādhyātmikam āyatanam avikalaṃ bhavati |
evaṃ rūpâlokâkāśatajjamanasikārāś câvikalā bhavanti |
tataḥ sarvasamavāyāc cakṣurvijñānasyôtpattir bhavati ||
tatra cakṣuṣo nâivaṃ bhavati |
ahaṃ cakṣurvijñānasyâśrayakṛtyaṃ karomîti |
rūpasyâpi nâivaṃ bhavati |
ahaṃ cakṣurvijñānasyârambaṇakṛtyaṃ karomîti |
ālokasyâpi nâivaṃ bhavati |
aham avabhāsakṛtyaṃ karomîti |
ākāśasyâpi nâivaṃ bhavati |
ahaṃ cakṣurvijñānasyânāvaraṇakṛtyaṃ karomîti |
tajjamanasikārasyâpi nâivaṃ bhavati |
ahaṃ cakṣurvijñānasya samanvāhārakṛtyaṃ karomîti |
cakṣurvijñānasyâpi nâivaṃ bhavati |
aham ebhiḥ pratyayair janitêti |
atha ca punaḥ satsv eṣu pratyayeṣu cakṣurvijñānasyôtpattir bhavati prādurbhāvaḥ |
evaṃ śeṣāṇām indriyāṇāṃ yathâyogaṃ kartavyaṃ ||
tatra na kaścid dharmo 'smāl lokāt paraṃ lokaṃ saṃkrāmati |
asti ca karmaphala-
[ Bendall ed p226 ---> ]
prativijñaptiḥ |
hetupratyayānām avaikalyāt |
yathā-
[ Cambridge MS f103a ---> ]
agnir upādānavaikalyān na jvalati |
evam eva karmakleśajanitaṃ vijñānabījaṃ tatra tatrôtpattyāyatanapratisandhau mātuḥ kukṣau nāmarūpâṅkuram abhinirvartayati |
asvāmikeṣu dharmeṣv amameṣv aparigraheṣv apratyarthikeṣv ākāśasameṣu māyālakṣaṇasvabhāveṣu hetupratyayānām avaikalyāt ||
tan nâdhyātmikaḥ pratītyasamutpādaḥ pañcabhiḥ kāraṇair draṣṭavyaḥ ||
katamaiḥ pañcabhiḥ |
na śāśvatato nôcchedato na saṃkrāntitaḥ |
parīttahetuno vipulaphalâbhinirvṛttitas tatsadṛśânuprabandhataś cêti ||
kathaṃ na śāśvatataḥ |
yasmād anye māraṇântikāḥ skandhânyae 'upapattyaṃśikāḥ |
na tu yae eva māraṇântikāḥ skandhās tae evâupapattyaṃśikāḥ skandhā |
api tu māraṇântikāś ca skandhā nirudhyamānâupapattyaṃśikāḥ skandhāś ca prādurbhavanti |
ato na śāśvatataḥ ||
kathaṃ nôcchedataḥ |
na ca niruddheṣu skandheṣu aupapattyaṃśikāḥ skandhāḥ prādurbhavanti nâpy aniruddheṣu |
api tu māraṇântikāś ca skandhā nirudhyante 'upapattyaṃśikāś ca prādurbhavanti |
tulādaṇḍônnāmâvanāmavat |
ato nôcchedataḥ ||
kathaṃ na saṃtrāntitaḥ |
visadṛśāt satvanikāyād dhi sabhāgāḥ skandhā jātyantare 'bhinirvartante |
ato na saṃkrāntitaḥ ||
kathaṃ parīttahetuto vipulaphalâbhinirvṛttitaḥ parīttaṃ karma
[ Bendall ed p227 ---> ]
kriyate |
vipulaḥ phalavipāko 'nubhūyate |
ataḥ parīttahetuto vipulaphalâbhinivṛttiḥ ||
kathaṃ tatsādṛśânuprabandhataḥ |
yathā vedanīyaṃ karma kriyate |
tathā vedanīyo vipāko 'nubhūyate |
atas tatsadṛśânuprabandhataś cêti ||
yaḥ kaścid bhadanta śāriputrêmaṃ pratītyasamutpādaṃ bhagavatā samyakpraṇītam evaṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā satatasamitam ajīvaṃ nirjīvaṃ yathāvad aviparītam ajātam abhūtam akṛtam asaṃskṛtam apratigham anāvaraṇaṃ śivam abhayam ahāryam avyayam avyupaśamam asvabhāvaṃ paśyati |
asatyatas tucchata ṛktato 'sārato 'ghato 'nityato duṣkhataḥ śūnyato 'nātmanaś ca samanupaśyati |
sa na pūrvântaṃ pratisarati |
kim aham abhūvam atīte 'dhvany āho svin nâbhūvam atīte 'dhvani |
ko nv aham abhūvam atīte 'dhvani ||
aparântaṃ vā punar na pratisarati |
kiṃ nu bhaviṣyāmy anāgate 'dhvany āho svin na bhaviṣyāmy anāgate 'dhvani |
ko nu bhaviṣyāmîti |
pratyutpannaṃ vā punar na pratisarati |
kiṃ svid idaṃ kathaṃ svid idaṃ |
ke santaḥ ke bhaviṣyā-
[ Cambridge MS f103b ---> ]
mêti ||
āryadaśabhūmake 'py uktaṃ |
tatrâvidyātṛṣṇôpādānaṃ ca kleśavartmano 'vyavacchedaḥ |
saṃskārā bhavaś ca karmavartmano 'vyavacchedaḥ |
pariśeṣaṃ duṣkhavartmano 'vyavacchedaḥ |
api tu khalu puna-
[ Bendall ed p228 ---> ]
r yad ucyate 'vidyāpratyayāḥ saṃskārêti |
eṣā pūrvântiky- apekṣā ||vijñānaṃ yāvad vedanêti |
eṣā pratyutpannâpekṣā |
tṛṣṇā yāvad bhavêti |
eṣâparântiky- apekṣâta*ūrddhvam asy pravṛttir iti ||
pe ||
tasyâivaṃ bhavati |
saṃyogāt saṃskṛtaṃ pravartate |
visaṃyogān na pravartate |
sāmagryāḥ saṃskṛtaṃ pravartate |
visāmagryā na pravartate |
hanta vayam evaṃ bahudoṣaduṣṭaṃ saṃskṛtaṃ viditvâsya saṃyogasyâsyāś ca sāmagryā vyavacchedaṃ kariṣyāmo |
na câtyantôpaśamaṃ sarvasaṃskārāṇām adhigamiṣyāmaḥ satvaparipācanatāyai |
iti ||
idaṃ saṃkṣepān mohaśodhanaṃ ||
iti śikṣāsamuccaye cittaparikarma paricchedo dvādaśamaḥ ||
smṛtyupasthānaparicchedaḥ trayodaśaḥ |
evaṃ karmaṇyacittaḥ smṛtyupasthānāny avataret ||
tatrâśubhaprastāvena kāyasmṛtyupasthānam uktam ||
tad eva ca bhedaleśena dharmasaṃgītisūtre 'bhihitaṃ |
punar aparaṃ kulaputra bodhisatvâivaṃ kāye smṛtim upasthāpayati |
ayaṃ kāyaḥ pādapādâṅgulijaṅghôrutrikôdaranābhipṛṣṭhavaṃśahṛdayapārśvapārśvakāhastakalācībāhvaṃśagrīvāhanulalāṭaśiraḥkapālamātrasamūhaḥ karmabhavakārakôpacito-
[ Bendall ed p229 ---> ]
nānākleśasaṃkalpavikalpaśatasahasrāṇām āvāsabhūto |
bahūni câtra dravyāṇi samavahitāni |
yad uta |
keśaromanakhadantâsthicarmapiśitavapāsnāyumedovaśālasīkāyakṛnmūtrapurīṣâmâśayarudhirakheṭapittapūyasiṅghāṇakamastakaluṅgāni |
evam bahudravyasamūhaḥ |
tat ko 'tra kāyaḥ |
tasya pratyavekṣamāṇasyâivaṃ bhavati |
ākāśasamo 'yaṃ kāyaḥ |
sâkāśavat kāye smṛtim upasthāpayati |
sarvam etad ākāśam iti paśyati |
tasya kāyaparijñānahetor na bhūyaḥ kvacit smṛtiḥ prasarati |
na visarati |
na pratisaratîti ||
punar uktaṃ |
ayaṃ kāyo na pūrvântād āgato |
na parânte saṃkrānto na pūrvântâparântâvasthito 'nyatrâsadvi-
[ Cambridge MS f104a ---> ]
paryāsasaṃbhūtaḥ kārakavedakarahito nâdyantamadhye pratiṣṭhitamūlaḥ |
asvāmikaḥ |
amamaḥ |
aparigrahaḥ |
āgantukair vyavahārair vyavahriyate kāyêti dehêti bhogêti āśrayêti śarīram iti kuṇapêti āyatanam iti |
asārako 'yaṃ kāyo mātāpitṛśoṇitaśukrasaṃbhūto 'śucipūtidurgandhasvabhāvo rāgadveṣamohabhayaviṣādataskarâkulo nityaṃ śatanapatanabhedanavikiraṇavidhvansanadharmā |
nānāvyādhiśatasahasranītêti ||
āryaratnacūḍe 'py āha |
anityo vatâyaṃ kāyo 'cirasthitiko maraṇaparyavasānêti jñātvā na kāyahetor viṣamayā jīvati |
sāraṃ câivâdatte |
sa trīṇi sārāṇy ādatte |katamāni
[ Bendall ed p230 ---> ]
trīṇi |
kāyasāraṃ bhogasāraṃ jīvitasāraṃ ca |
so 'nityaḥ kāyêti sarvasatvānāṃ dāsatvaśiṣyatvam abhyupagamya kiṅkaraṇīyatāyai utsuko bhavati |
anityaḥ kāyêti sarvakāya doṣavaṅkaśāṭhyakuhanāṃ na karoti |
anityaḥ kāyêti jīvitenâśvāsaprāpto jīvitahetor api pāpaṃ karma na karoti |
anityaḥ kāyêti bhogeṣu tṛṣṇâdhyavasānaṃ na karoti |
sarvasvaparityāgîva bhavatîti ||
punar aparaṃ kulaputra bodhisatvaḥ kāye kāyânudarśanasmṛtyupasthānaṃ bhāvayan sarvasatvakāyāṃs tatra svakāyae upanibadhnāti |
evaṃ câsya bhavati |
sarvasatvakāyā mayā buddhakāyapratiṣṭhānapratiṣṭhitāḥ kartavyāḥ |
yathā ca tathāgatakāye nâśravas tathā svakāyadharmatāṃ pratyavekṣate |
so nâśravadharmatākuśalaḥ sarvasatvakāyān api tallakṣaṇān eva prajānātîty ādi ||
vīradattaparipṛcchāyām apy uktam |
yad utâyaṃ kāyo 'nupūrvasamudāgato 'nupūrvavināśo paramâṇusaṃcayaḥ śuṣirônnāmâvanāmau navavraṇamukharomakūpasrāvī valmīkavadāsīviṣanivāsaḥ [[DOUBT]] |
ajātaśatruḥ |
markaṭavan mitradrohī |
kumitravad visaṃvādanâtmakaḥ |
phenapiṇḍavat prakṛtidurbalaḥ |
udakabudbudavad utpannabhagnavilīnaḥ |
marīcivad vipralambhâtmakaḥ |
kadalīvan nibhujyamānāsārakaḥ |
māyāvad vañcanâtmakaḥ |
rājavad ājñābahulaḥ |
śatruvad avatāraprekṣī |
coravad aviśvasanīyaḥ |
vadhyaghātakavad ananuvītaḥ |
amitravad ahitâiṣī |
vadhakavat prajñājīvitânta-
[ Bendall ed p231 ---> ]
rāyakaraḥ |
śūnyagrāmavad ātmavirahitaḥ |
kulālabhāṇḍavad bhedanaparyantaḥ |
mūtoḍīvan nānâśuciparipūrṇaḥ |
medakasthālīvad aśucisrāvī ||pe ||
vraṇavad ghaṭṭanâsahiṣṇuḥ |
śalyavat tudanâtmakaḥ |
jīrṇagṛhavat pratisaṃskāradhāryaḥ |
jīrṇayānapātravat pratisaṃskāravāhyaḥ |
āmakumbhavad yatnânupālyaḥ ||
pe ||
nadītaṭavṛkṣavac calâcalaḥ |
mahānadīsrotovan maraṇasamudraparyavasānaḥ |
āgantukâgāravat sarvaduṣkhanivāsaḥ |
anāthaśālāvad aparigṛhītaḥ |
cārakapālavad utkocasādhyaḥ ||
pe ||
bāladārakavat satataparipālyaḥ ||
punar āha |
evaṃvidhaṃ kāyam acaukṣarāśiṃ |
rūpâbhimānī bahu manyate yaḥ |
prajñāyamānaḥ sa hi bālabuddhiḥ viṣṭhāghaṭaṃ yāti vahan vicetāḥ ||
pūyaprakāraṃ vahate 'sya nāsā |
vaktraṃ kugandhaṃ vahate sadā ca |
cikkās tathâkṣṇoḥ krimivac ca jantoḥ |
kas tatra rāgo bahumānatā vā ||aṅgāram ādāya yathā hi bālo |
ghṛṣyed ayaṃ yāsyati śuklabhāvam |
yāti kṣayaṃ nâiva tu śuklabhāvaṃ bālasya buddhir vitathâbhimānā ||
evaṃ hi yaḥ caukṣamatir manuṣyaḥ caukṣaṃ kariṣye 'ham idaṃ śarīram |
sûdvartitaṃ tīrthaśatâbhiṣiktaṃ yāti kṣayaṃ mṛtyuvaśād acaukṣam ||
[ Bendall ed p232 ---> ]
tathā prabhaṅguraḥ |
prasravan bodhisatvena kāyaḥ pratyavekṣitavyo nava vraṇamukhair yāvat |
āvāso bodhisatvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ |
aśītikrimikulasahasrāṇām ||
pe ||
parabhojano bodhisatvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ |
vṛkaśṛgālaśvapiśitâśināṃ |
yantrôpamo bodhisatvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ |
asthisnāyuyantrasaṃghātavinibaddhaḥ |
asvâdhīno bodhisatvena kāyaḥ pratyavekṣitavyaḥ annapānasaṃbhūtêti vistaraḥ ||
tatrâiva jñeyaṃ |
vedanā smṛtyupasthānaṃ tu yathā tāvad āryaratnacūḍasūtre |
iha kulaputra bodhisatvo vedanāsu vedanânupaśyanāsmṛtyupasthānaṃ bhāvayan veditasukhâśriteṣu satveṣu mahākaruṇāṃ pratilabhate |
evaṃ ca pratisaṃśikṣate |
tat sukhaṃ yatra veditaṃ nâsti sa sarvasatvaveditaprahāṇāya vedanāsu vedanāsmṛtyupasthānaṃ bhāvayati |
veditanirodhāya ca satvānāṃ saṃnāhaṃ saṃnahyati |
ātmanā ca vedi-
[ Cambridge MS f105a ---> ]
tanirodhaṃ nârpayati |
sa yāṃ kāṃcid vedanāṃ vedayate tāṃ sarvāṃ mahākaruṇāparigṛhītāṃ vedayate |
sa yadā sukhāṃ vedanāṃ vedayate tadā rāgacariteṣu satveṣu mahākaruṇāṃ pratilabhate ātmanaś ca rāgânuśayaṃ pratijahāti |
yadā duṣkhāṃ vedanāṃ vedayate tadā dveṣacariteṣu satveṣu mahākaruṇāṃ pratilabhate ātmanaś ca doṣânuśayaṃ prajahāti |
yadâduṣkhâsukhāṃ vedanāṃ mohacariteṣu satyeṣu mahākaruṇāṃ pratilabhate |
ātmanaś ca mohânuśayaṃ prajahāti |
sa sukhāyāṃ vedanāyāṃ nânunīyate |
anunayasamudghātaṃ cârjayati |
duṣkhāyāṃ vedanāyāṃ na pratihanyate prati-
[ Bendall ed p233 ---> ]
ghasamudghātaṃ cârjayati |
aduṣkhâsukhāyāṃ vedanāyāṃ nâvidyāgato bhavati |
avidyāsamudghātaṃ cârjayati |
sa yāṃ kāñcid vedanāṃ vetti sarvāṃ tām anityaveditāṃ vetti |
sarvāṃ tāṃ duṣkhaveditāṃ vetti |
anātmaveditāṃ vetti |
sa sukhāyāṃ vedanāyām anityavedito bhavati |
duṣkhāyāṃ vedanāyāṃ śalyavedito bhavati |
aduṣkhâsukhāyāṃ vedanāyāṃ śāntivedito bhavati |
iti hi yat sukhaṃ tad anityaṃ yad duṣkhaṃ sukham eva tat |
yad aduṣkhâsukhaṃ tad anātmakam ity ādi ||
āryâkṣayamatisūtre 'py uktaṃ |
duṣkhayā vedanayā spṛṣṭaḥ sarvapāpâkṣaṇôpapanneṣu satveṣu mahākaruṇām utpādayati ||
pe ||api tu khalu punar abhiniveśo vedanā parigraho vedanôpādānaṃ vedanôpalambho vedanā viparyāso vedanā vikalpo vedanêty ādi ||
dharmasaṃgītisūtre 'py uktaṃ ||
vedanânubhavaḥ proktaḥ |
kenâsāv anubhūyate |
vedako vedanād anyaḥ pṛthagbhūto na vidyate ||
evaṃ smṛtir upastheyā vedanāyāṃ vicakṣaṇaiḥ |
yathā bodhis tathā hy eṣā śāntā śuddhā prabhāsvarā ||
etat samāsato vedanāsmṛtyupasthānam ||
cittasmṛtyupasthānaṃ tu yathâryaratnakūṭe |
sâivaṃ cittaṃ parigaveṣate |
katarat tu cittaṃ |
rajyati vā duṣyati vā muhyati vā |
kim atītam anāgataṃ pratyutpannaṃ vêti |
tatra yad atītaṃ-
[ Bendall ed p234 ---> ]
tat kṣīṇaṃ |
yad anāgataṃ tad asaṃprāptaṃ |
pratyutpannasya sthitir nâsti |
cittaṃ hi kāśyapa nâdhyātmaṃ na bahirdhā nôbhayam antareṇôpalabhyate |
cittaṃ hi kāśyapârūpam anidarśanam apratigham avijñaptikam apratiṣṭham
[ Cambridge MS f105b ---> ]
aniketaṃ |
cittaṃ hi kāśyapa sarvabuddhair na dṛṣṭaṃ |
na paśyanti na drakṣyanti yat sarvabuddhair na dṛṣṭaṃ |na paśyanti na drakṣyanti |
kīdṛśas tasya pracāro draṣṭavyaḥ |
anyatra vitathapatitayā saṃjñayā dharmāḥ pravartante |
cittaṃ hi kāśyapa māyāsadṛśam abhūtaparikalpanayā vividhām upapattiṃ parigṛhṇāti ||pe ||
cittaṃ hi kāśyapa nadīsrotaḥsadṛśam anavasthitam utpannabhagnavilīnaṃ |
cittaṃ hi kāśyapa dīpârcciḥsadṛśaṃ hetupratyayatayā pravartate |
cittaṃ hi kāśyapa vidyutsadṛśaṃ kṣaṇabhaṅgânavasthitam |
cittaṃ hi kāśyapâkāśasadṛśam āgantukaiḥ kleśair upakliśyate |
pe ||cittaṃ hi kāśyapa pāpamitrasadṛśaṃ sarvaduṣkhasaṃjananatayā |
pe |
cittaṃ hi kāśyapa matsyabaḍiśasadṛśaṃ duṣkhe sukhasaṃjñayā |
tathā nīlamakṣikāsadṛśam aśucau śucisaṃjñayā |
cittaṃ hi kāśyapa pratyarthikasadṛśaṃ vividhakāraṇâkaraṇatayā |
cittaṃ hi ojohārayakṣasadṛśaṃ sadā vivaragaveṣaṇatayā |
evaṃ corasadṛśaṃ sarvakuśalamūlamuṣaṇatayā |
cittaṃ hi kāśyapa rūpârāmaṃ pataṅganetrasadṛśaṃ |
cittaṃ hi kāśyapa śabdârāmaṃ saṃgrāmabherīsadṛśaṃ |
cittaṃ hi kāśyapa gandhârāmaṃ varāhêvâśucimadhye |
cittaṃ hi kāśyapa rasârāmaṃ rathâvaśeṣabhoktṛceṭīsadṛśaṃ |
cittaṃ hi kāśyapa sparśârāmaṃ makṣikêva tailapātre |
cittaṃ hi kāśyapa parigaveṣyamāṇaṃ na labhyate |
yan na labhyate tan nôpalabhyate |
yan nôpalabhyate tan nâivâtītaṃ nânāgataṃ na pratyutpannaṃ |
yan nâivâtītaṃ nânāgataṃ na pratyutpannaṃ tat tryadhvasamatikrāntaṃ |
yat tryadhvasamatikrāntaṃ tan nêvâsti na nâstîty ādi ||
[ Bendall ed p235 ---> ]
āryaratnacūḍasūtre 'py āha | sa cittaṃ parigaveṣamāṇo nâdhyātmaṃ cittaṃ samanupaśyati |
na bahirdhā cittaṃ samanupaśyati |na skandheṣu cittaṃ samanupaśyati |
na dhātuṣu cittaṃ samanupaśyati |
nâyataneṣu cittaṃ samanupaśyati |
sa cittam asamanupaśyaṃś cittadhārāṃ paryeṣate |
kutaḥ cittasyôtpattir iti |
tasyâivaṃ bhavati ālambane sati cittam utpadyate |
tat kim anyad ālambanam |
atha yad evâlambanaṃ tad eva cittaṃ |
yadi tāvad anyad ālambanam anyac cittaṃ |
tad dvicittatā bhaviṣyati |
atha yad evâlambanaṃ tad eva cittaṃ |
tat kathaṃ cittaṃ cittaṃ samanupaśyati |
na hi cittaṃ cittaṃ samanupaśyati |
tad yathā na tayâivâsidhārayā
[ Cambridge MS f106a ---> ]
sâivâsidhārā śakyate chettum |
na tenâivâṅguly-agreṇa tad evâṅguly-agraṃ spraṣṭuṃ śakyate |
nâiva cittena tad eva cittaṃ śakyate draṣṭum ||
pe ||punar aparaṃ kulaputra yad upadrutapradrutânavasthitapracārasya vānaramārutasadṛśasya |
pe |
dūraṃgamacāriṇo 'śarīrasya laghuparivartino viṣayalolasya ṣaḍāyatanagocarasyâparâparasaṃprayuktasya cittasyâvasthānām ekâgratâśaraṇam aviśaraṇaṃ śamathâikâgratâvikṣepêty ucyate cittasya smṛtir iti ||
[ Bendall ed p236 ---> ]
āryâkṣayamatisūtre 'py uktaṃ |viṭhapanāyāṃ mayā yogaḥ karaṇīyaḥ |
iyaṃ ca cittadharmatā na vihātavyā |
tatra katamā cittadharmatā |
katamā viṭhapanā |
māyôpamaṃ cittam iyam ucyate cittadharmatā |
yat punaḥ sarvasvaṃ parityajya sarvabuddhakṣetrapariśuddhaye pariṇāmayatîtîyam ucyate viṭhapanêty ādi ||
dharmasmṛtyupasthānaṃ tu ||yathā tāvad atrâha |
dharme dharmânudarśī viharan bodhisatvo na kañcid dharmaṃ samanupaśyati |
yato na buddhadharmā yato na bodhiḥ |
yato na mārgo yato na niḥsaraṇaṃ |
sa sarvadharmâniḥsaraṇam iti viditvânāvaraṇaṃ nāma mahākaruṇāsamādhiṃ samāpadyate |
sa sarvadharmeṣu sarvakleśeṣu ca kṛtrimasaṃjñāṃ pratilabhate |
niḥkleśâite dharmā |
nâite sakleśāḥ |
tat kasya hetoḥ |
tathā hy ete nītârthe samavasaranti |
nâsti kleśānāṃ saṃcayo |
na rāśībhāvaḥ |
na rāgabhāvo na dveṣabhāvo na mohabhāva |
eṣām eva kleśānām avabodhād bodhiḥ |
yat svabhāvāś ca kleśās tat svabhāvā bodhir ity evaṃ smṛtim upasthāpayatîti ||āryaratnacūḍe 'py uktam |
iha kulaputra bodhisatvasya dharme dharmânupaśyanā smṛtyupasthānena viharatâivaṃ bhavati |
dharmâivôtpadyamānôtpadyante |
dharmâiva nirudhymānā nirudhyante ||
na punar atra kaścid ātmabhāve satvo vā jīvo vā jantur vā poṣo vā puruṣo vā pudgalo vā manujo vā yo jāyate vā jīryate vā cyavate vôtpadyate vā |
eṣā dharmāṇāṃ dharmatā |
yadi samudānīyante |
samudāgacchanti |
atha na samudānīyante na samudāgacchanti |
yādṛśāḥ samudānī-
[ Bendall ed p237 ---> ]
yante tādṛśāḥ samudāgacchanti kuśalā vâkuśalā vā
[ Cambridge MS f106b ---> ]
aniñjyā vā |
nâsti dharmāṇāṃ samudānetā |
na câhetukānāṃ dharmāṇāṃ kācid utpattir ity ādi ||
tatrâivâha |
sa kiyadgambhīrān api dharmān pratyavekṣamāṇas tāṃ sarvajñatābodhicittânusmṛtiṃ na vijahāti ||āryalalitavistarasūtre 'py uktam |
saṃskārânityâdhruvâmakumbhôpamabhedanâtmakāḥ |
parakelikayācitôpamāḥ pāṃśunagarôpamatā ca kālikā ||
saṃskāra pralopa dharmime varṣakāli calitaṃ vilepanaṃ |
nadikūlêva savālukaṃ pratyayâdhīna svabhāvadurbalāḥ ||
[ Bendall ed p237 ---> ]
saṃskāra pradīpârcivat kṣiprôtpatti nirodhadharmakāḥ |
anavasthitamārutôpamāḥ phenapiṇḍāvad asāradurbalāḥ ||saṃskāra nirīha śūnyakāḥ kadalīskandhasamā nirīkṣataḥ |
māyôpama cittamohanā bālôllāpanariktamuṣṭivat ||
hetūbhi ca pratyayebhi vā sarva saṃskāragataṃ pravartate |
anyonyapratītyahetutaḥ tad idaṃ bālajano na budhyate ||
yathā muñja pratītya balbajaṃ rajju vyāyāmabalena vartitā |
ghaṭiyantra sacakra vartate teṣv ekâikaśu nâsti vartanā ||
tatha sarvabhavâṅgavartanī anyonyôpacayena niḥśritā |
ekâikaśu teṣu vartanī pūrvâparântato nôpalabhyate ||bījasya sato yathâṅkuro na ca yo bīja sa câivâṅkuro |
na cânya tato na câiva tat |
evam anucchedâśāśvata dharmatā ||
[ Bendall ed p239 ---> ]
saṃskārâvidyapratyayāḥ te ca saṃskāra na santi tatvataḥ |
saṃskārâvidya câiva hi śūnyâite prakṛtī nirīhakāḥ ||
mudrāt pratimudra dṛśyate mudrasaṃkrānti na côpalabhyate |
na ca tatra na câiva sānyato evaṃ saṃskāranucchedaśāśvatāḥ ||
cakṣuś ca pratītya rūpataḥ cakṣu vijñānam ihôpajāyate |
na ca cakṣuṣi rūpaniśritaṃ rūpasaṃkrānti na câiva cakṣuṣi ||
nairātmyaśubhāś ca dharmime te punar ātmêti śubhāś ca kalpitāḥ |
viparītam asadvikalpitaṃ cakṣuvijñāna tato upajāyate ||
vijñāna nirodhasaṃbhavaṃ vijñôtpādavyayaṃ vipaśyati |
akahiñci gatam anāgataṃ śūnya māyôpama yogi paśyati ||
[ Bendall ed p240 ---> ]
araṇiṃ yatha
[ Cambridge MS f107a ---> ]
côttarâraṇiṃ hastavyāyāmatrayebhi saṃgatiṃ |
iti pratyayato 'gni jāyate jātu kṛtukāryu laghū nirudhyate ||
atha paṇḍitu kaści mārgate kuta yam āgatu kutra yāti vā |
vidiśo diśi sarva mārgato na gatir nâpy agatiś ca labhyate ||
skandhâyatanāni dhātavaḥ tṛṣṇâvidyêti karmapratyayāḥ |
sāmagri tu satvasūcanā sā ca paramârthatu nôpalabhyate ||
kaṇṭhâuṣṭha pratītya tālukaṃ jihva parivartir avarti akṣarā |
na ca kaṇṭhagatā na tālukaiḥ akṣarâikâika tu nôpalabhyate ||
sāmagripratītyaś ca sā vācam anubudhivaśena niścarī |
manavācâdṛśyarūpiṇī bāhyato 'bhyantari nôpalabhyate ||
utpādavyayaṃ vipaśyato vācarutaghoṣasvarasya paṇḍitāḥ |
kṣaṇikāṃ vaśikāṃ tad īdṛśīṃ sarvavācaḥ pratiśrutakôpamāḥ ||
[ Bendall ed p241 ---> ]
yatha tantri pratītya dāru ca hastavyāyāmatrayebhi saṃgatim |
tuṇavīṇasughoṣakâdibhiḥ śabdo niścarate tadudbhavaḥ ||
atha paṇḍitu kaści mārgate kuto 'yam āgatu kutra yāti vā |
vidiśo diśa sarvamārgataḥ śabdam anāgamanaṃ na labhyate ||
tatha hetubhi pratyayebhi ca sarvasaṃskāragataṃ pravartate |
yogī puna bhūtadarśanāt śūnya saṃskāra nirīha paśyati ||
skandhâyatanāni dhātavaḥ śūnyâdhyātmika śūnyabāhyakāḥ |
satvâtmaviviktanâlayāḥ dharmâkāśasvabhāvalakṣaṇāḥ ||
lokanāthavyākaraṇe 'py uktam ||
śūnyânāmakā dharmāḥ nāma kiṃ paripṛcchasi |
śūnyatā na kvacid devā na nāgā nâpi rākṣasāḥ ||
manuṣyā vâmanuṣyā vā sarve tu eṣa vidyate |
nāmnā hi nāmatā śūnyā nāmni nāma na vidyate ||
anāmakāḥ sarve dharmāḥ nāmnā tu paridīpitāḥ ||
yo hi svabhāvo nāmno vai na sa dṛṣṭo na ca śrutaḥ |
na côtpanno niruddho vā kasya nāmêha pṛcchasi ||
vyavahārakṛtaṃ nāma prajñaptir nāmadarśitā |
ratnacitro hy ayaṃ nāmnā ratnôttamaparêti ||
iti śikṣāsamuccaye smṛtyupasthānaparicchedas trayodaśaḥ ||
ātmabhāvapariśuddhiḥ paricchedaś caturdaśaḥ ||
uktāni smṛtyupasthānāni |
evaṃ yogyacitto daśasu dikṣu śeṣa-
[ Cambridge MS f107b ---> ]
sya jagato duṣkhasāgarôddharaṇâbhisaṃbodhyupāyo vyomaparyantatraikālyasarvadharmavaśavartitvāyâiva tu punaḥ sarvadharmaśūnyatām avataret |
evaṃ hi pudgalaśūnyatā siddhā bhavati |
tataś ca chinnamūlatvāt kleśā na samudācaranti ||
yathôktam āryatathāgataguhyasūtre |
tad yathâpi nāma śāntamate vṛkṣasya mūlachinnasya sarvaśākhā*patrapalāśāḥ śuṣyanti |
evam eva śāntamate satkāyadṛṣṭyupaśamāt sarvakleśôpaśāmyantîti ||śūnyatābhāvanânuśaṃsās tv aparyantāḥ ||
yathā tāvac candrapradīpasūtre |
so 'sau śikṣa na jātu traśatī sugatānāṃ |
so 'sau śūru na jātu istriṇāṃ vaśam etī |
[ Bendall ed p243 ---> ]
so 'sau sāsani prīti vindate sugatānāṃ |
yo 'sau dharmasvabhāva jānatī supraśāntaṃ ||
so 'sau nêha cireṇa bheṣyate dvipadêndraḥ |
so 'sau vaidyabhiṣak bheṣyate sukhadātā |
so 'saûddhari śalya sarvaśo dukhitānāṃ |yo 'sau dharmasvabhāva jānatī supraśāntaṃ ||
so 'sau kṣāntibalenôdgato naracandraḥ |
so 'sau loṣṭakadaṇḍa tāḍito na ca kupyī |
so 'sau chidyati aṅgam aṅgaśo na ca kṣubhyo |
yo 'sau dharmasvabhāva jānatī supraśāntaṃ ||
nâsau durgatiṣū patiṣyatī anuvyañjana |
nityaṃ lakṣaṇadhāri bheṣyatī abhirūpaḥ |
pañcyo tasyâbhijña bhāvitêma nityaṃ |
purataḥ so sugatāna sthāsyatī sa ca śūra |
ity ādi ||
bhagavatyām apy uktaṃ |
punar aparaṃ śāriputra bodhisatvena mahāsatvena buddhakāyaṃ niṣpādayi-
[ Bendall ed p244 ---> ]
tukāmena dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītiṃ cânuvyañjanāni pratilabdhukāmena sarvatra jātau jātismaratāṃ bodhicittâvipraṇāśatāṃ bodhisatvacaryâsaṃpramoṣatāṃ pratilabdhukāmena sarvapāpamitrapāpasahāyān vivarjayitukāmena sarvabuddhabodhisatvakalyāṇamitrāṇy ārāgayitukāmena sarvamāramārakāyikadevatānirjetukāmena sarvâvaraṇī
yāni śodhayitukāmena sarvadharmânāvaraṇatāṃ pratilabdhukāmena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ |
punar aparaṃ śāriputra bodhisatvena mahāsatvena ye daśasu dikṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti te me varṇaṃ bhāṣera-
[ Cambridge MS f108a ---> ]
nn iti prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ |
punar aparaṃ śāriputra bodhisatvena mahāsatvenâikacittôtpādena pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukôpamān lokadhātūn samatikramitukāmena |
pe |
evaṃ sarvadikṣu prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam ity ādy iti [[DOUBT]] vistaraḥ ||
tatra yathā nirātmānaś ca sarvadharmāḥ |
karmaphalasaṃbandhâvirodhaś ca niḥsvabhāvatā ca yathādṛṣṭasarvadharmâvirodhaś ca |
tathā pitṛputrasamāgame darśitam |
ṣaḍdhātur ayaṃ mahārāja puruṣaḥ ṣaṭsparśâyatanaḥ |
aṣṭādaśamanôpavicāraḥ |
ṣaḍdhātur ayaṃ mahārāja puruṣêti |
na khalu punar etad yuktaṃ |
kiṃ vâitad pratītyôktaṃ ṣaḍ ime mahārāja dhātavaḥ |
katame ṣaṭ |
tad yathā pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātuś ca |
ime mahārāja ṣaḍ dhātavaḥ ||yāvat ṣaḍ imāni mahārāja sparśâyatanāni |
katamāni ṣaṭ |
cakṣuḥ sparśâyatanaṃ rūpāṇāṃ darśanāya |
śrotraṃ sparśâyatanaṃ śabdānāṃ śravaṇāya |
ghrāṇaṃ sparśâyatanaṃ gandhârāmâghrāṇāya |
jihvā sparśâyatanaṃ rasānām āsvādanāya |
kāyasparśâyatanaṃ spraṣṭavyānāṃ sparśanāya |
manaḥsparśâyatanaṃ dharmāṇāṃ vijñānāya |
imāni ca mahārāja ṣaṭ sparśâyatanāni ||
pe ||aṣṭādaśême mahārāja manôpavicārāḥ |
katame 'ṣṭādaśa |
iha puruṣaś cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā |
saumanasyadaurmanasyôpekṣāsthānīyāny upavicarati |
evaṃ śrotrâdiṣu vācyaṃ |
tena pratyekam indriyaṣaṭkena saumanasyâditrayāṇāṃ-
[ Bendall ed p245 ---> ]
bhedād aṣṭādaśa manôpavicārā bhavanti |
pe |
katamaś ca mahārājâdhyātmikaḥ pṛthivīdhātuḥ |
yat kiñcid asmin kāye 'dhyātmaṃ kakkhaṭatvaṃ kharagatam upāttaṃ |
tat punaḥ katamat |
tad yathā |
keśā romāṇi nakhā dantêty ādi |
ayam ucyate ādhyātmikaḥ pṛthivīdhātuḥ ||
katamaś ca mahārāja bāhyaḥ pṛthivīdhātuḥ |
yat kiñcid bāhyaṃ kakkhaṭvaṃ kharagatam anupāttam ayam ucyate bāhyaḥ pṛthivīdhātuḥ |
tatra mahārājâdhyātmikaḥ pṛthivīdhātur utpadyamāno na kutaścid āgacchati nirudhyamāno*na kvacit saṃnicayaṃ gacchati |
bhavati mahārāja sa samayo
[ Cambridge MS f108b ---> ]
yat strī adhyātmam ahaṃ strîti kalpayati |
sâdhyātmam ahaṃ strîti kalpayitvā bahirdhā puruṣaṃ puruṣêti kalpayati |
sā bahirdhā puruṣaṃ puruṣêti kalpayitvā saṃraktā satī bahirdhā puruṣeṇa sārdhaṃ saṃyogam ākāṅkṣate |
puruṣo 'dhyātmaṃ puruṣo 'smîti kalpayatîti pūrvavat |
tayoḥ saṃyogâkāṅkṣayā saṃyogo bhavati |
saṃyogapratyayāt kalalaṃ jāyate |
tatra mahārāja yaś ca saṃkalpo yaś ca saṃkalpayitā |
ubhayam etan na saṃvidyate |
striyāṃ strī na saṃvidyate |
puruṣe puruṣo na saṃvidyate |
iti hy asann asadbhūtaḥ saṃkalpo jātaḥ |
so 'pi saṃkalpāsvabhāvena na saṃvidyate |
yathā saṃkalpas tathā saṃyogo 'pi kalalam api svabhāvena na saṃvidyate |
yaś ca svabhāvato na saṃvidyate tat kathaṃ kakkhaṭatvaṃ janayiṣyati |
iti hi mahārāja saṃkalpaṃ jñātvā kakkhaṭatvaṃ veditavyaṃ yathā kakkhaṭatvam utpadyamānaṃ na kutaścid āgacchati |
nirudhyamānaṃ na kvacit saṃnicayaṃ gacchatîti |
bhavati mahā-
[ Bendall ed p246 ---> ]
rāja samayo yad ayaṃ kāyaḥ śmaśānaparyavasāno bhavati |
tasya tat kakkhaṭatvaṃ saṃklidyamānaṃ nirudhyamānaṃ na pūrvāṃ diśaṃ gacchati |
na dakṣiṇāṃ |
na paścimāṃ |
nôttarāṃ |
nôrdhvaṃ |
nâdho |
na tu vidiśaṃ gacchati |
evaṃ mahārājâdhyātmikaḥ pṛthivŌā̃dhātur draṣṭavyaḥ |
bhavati mahārāja sa samayo*yadâkāśībhūte lokasaṃniveśe brāhmaṃ vimānaṃ saṃtiṣṭhate mahāratnamayaṃ |
tan mahārāja kakkhaṭatvam utpadyamānaṃ na kutaścid āgacchati |
cakravāḍamahācakravāḍāḥ saṃtiṣṭhante dṛḍhāḥ sārâikaghanā vajramayās teṣām api kakkhaṭatvam utpadyamānaṃ na kutaścid āgacchati |
sumeravaḥ parvatarājāno yugaṃdharā nimiṃdharêśādharā yāvat kālaparvatāḥ saṃtiṣṭhante |
sarvaś ca trisāhasramahāsāhasro lokadhātuḥ saṃtiṣṭhate |
caturaśītir yojanasahasrāṇy udvedhena |
madhye câṣṭaṣaṣṭiṃ yojanaśatasahasraṃ mahāpṛthivī saṃtiṣṭhate |
tad api mahārāja kakkhaṭatvaṃ samudāgacchat kutaścid āgacchati |
bhavati mahārāja sa samayo yadâyaṃ lokaḥ saṃvartate |
tadêyaṃ mahāpṛthivī
[ Cambridge MS f109a ---> ]
agninā vā dahyate 'dbhir vā klidyate vāyunā vā vikīryate |
tasyâgninā dahyamānāyā maṣir api na prajāyate tad yathâpi nāma sarpiṣo vā tailasya vâgninā dahyamānasya na maṣir na chāyikā prajñāyate evam evâsyās trisāhasramahāsāhasrāyā lokadhātor agninā dahyamānāyā nâiva maṣir na chāyikâvaśiṣṭā prajñāyate |
evam adbhir lavaṇavilayavad vāyunā vairambhavātâbhihataśakuntavat pṛthivyāṃ na kiñcid avaśiṣṭaṃ prajñāyatae iti paṭhyate |
tatra mahārāja pṛthivīdhātor utpādo 'pi śūnyaḥ vyayo 'pi śūnyôtpanno 'pi pṛthivīdhātuḥ svabhāvaśūnya |
iti hi mahārāja pṛthivīdhātuḥ pṛthivīdhātutvena nôpalabhyate 'nyatra vyavahārāt |
so 'pi vyavahāro na strī na puruṣaḥ |
evam evâitan mahārāja yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ |
tatra katamo 'bdhātuḥ |
yad idam asmin kāye 'dhyātmaṃ pratyātmam āpaḥ |
abgataṃ |
aptvaṃ snehaḥ |
snehagataṃ snehatvaṃ dravatvam upagatam upāttaṃ ||
tat punaḥ katamat |
tad yathā |
aśru svedaḥ kheṭaḥ siṅghāṇakaṃ-
[ Bendall ed p247 ---> ]
vaśā lasikā majjā medaḥ pittaṃ śleṣmā pūyaḥ śoṇitaṃ kṣīraṃ prasrāvêty ādir ayam ucyante ādhyātmiko 'bdhātuḥ |
pe ||bhavati mahārāja sa samayo yat priyaṃ dṛṣṭvâśru pravartate |
duṣkhena câbhyāhatasya dharmasaṃvegena vâśru pravartate |
vātena vâkṣi prasyandate |
yāvat sa mahārājâbdhātur na kutaścid āgacchati |
bhavati mahārāja sa samayo yadâdhyātmiko 'bdhātuḥ pariśuṣyati |
sa pariśuṣyan nirudhyamāno*na kvacid gacchati |
pe |
vivartamāne khalu punar loke samantād dvātriṃśat paṭalâbhraghanāḥ saṃtiṣṭhante saṃsthāya sarvāvantaḥ |
trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ chādayanti |
yataḥ pañcântarakalpān īṣādhāro devo varṣati |
evaṃ pañca gajaprameho devo varṣati |
pañcâcchinnadhāraḥ |pañca sthūlabindukaḥ |
tatêyaṃ mahāpṛthivī yāvad brahmalokād udakena sphuṭā bhavati |
sa mahārāja tāvan mahān abdhātur utpadyamāno na kutaścid āgacchati |
bhavati mahārāja sa samayo yad ayaṃ lokaḥ saṃvartate |
saṃvartamāne khalu punar loke dvitīyasya sūryasya prādurbhāvo bhavati |
dvitīyasya sū-
[ Cambridge MS f109b ---> ]
ryasa loke prādurbhāvād utsāḥ sarāṃsi kunadyaś ca śuṣyanti |
evaṃ tṛtīyasya mahôtsā mahānadyaḥ |
caturthasyânavataptaṃ mahāsaraḥ sarveṇa sarvam ucchuṣyati |
caturthasya sūryasya prādurbhāvān mahāsamudrasya yojanikam apy udakaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchati |
dviyojanikam api tricatuḥpañcadaśaviṃśatitriṃśaccatvāriṃśatpañcāśadyojanikam api yāvac catvāriṃśadyojanasahasram udakam avaśiṣṭaṃ bhavati |
yāvad dvitālamātraṃ |yāvat kaṇṭhamātraṃ |
yāvad goṣpadamātram udakam avaśiṣṭaṃ bhavati |
bhavati mahārāja sa samayo yan mahāsamudre pṛthitapṛthitāny avaśiṣṭāni bhavanti |
Original text: Śikṣāsamuccaya · Data entry Jens Braarvig · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0