Shiva Gita · Chapter 2

ṛṣaya ūcuḥ /
kimarthamāgato'gastyo rāmacandrasya saṃnidhim /
kathaṃ vā virajāṃ dīkṣāṃ kārayāmāsa rāghavam

tataḥ kimāptavān-rāmaḥ phalaṃ tadvakttumarhasi /
sūta uvāca /
rāvaṇena yadā sītāpahṛtā janakātmajā //
tadā viyogadu:khena vilapannāsa rāghavaḥ

nirnidro nirahaṃkāro nirāhāro divāniśam /
moktumaicchattataḥ prāṇānsānujo raghunandanaḥ

lopāmudrāpatirjñātvā tasya saṃnidhimāgamat //
atha taṃ bodhayāmāsa saṃsārāsāratāṃ muniḥ

kiṃ viṣīdasi rājendra kāntā kasya vicāryatām/
jaḍaḥ kiṃ nu vijānāti deho'yaṃ pāñcabhautikaḥ

nirlepaḥ paripūrṇaśca saccidānandavigrahaḥ /
ātmā na jāyate naiva mriyate na ca duḥkhabhāk

sūryo'sau sarvalokasya cakṣuṣṭvena vyavasthitaḥ /
tathāpi cākṣuṣairdoṣairna kadācidvilipyate

sarvabhūtāntarātmāpi tadvaddu:khairna lipyate /
deho'pi malapiṇḍo'yamuktajīvo jaḍātmakaḥ

dahyate vahninā kāṣṭhaiḥ śavādyairbhakṣyate'pi vā //
tathāpi naiva jānāti virahe tasya kā vyathā

suvarṇagaurī dūrvāyā darlaṃvacchyāmalāpi vā /
pīnottuṅgastanābhogabhugnasūkṣmāvalagnakā

bṛhannitambajaghanā raktapādasaroruhā /
rākācandramukhī bimbapratibimbaradacchadā

nīlendīvaranīkāśanayanadvayaśobhitā /
mattakokilasaṃllāpā mattadviradagāminī

kaṭākṣairanugṛhṇāti māṃ pañceṣuśarottamaiḥ /
iti yāṃ manyate mūrkhaḥ sa ca pañceṣuśāsitaḥ

tasyā vivekaṃ vakṣyāmi śrṛṇuṣvāvahito nṛpa /
naca strī na pumāneṣa na caivāyaṃ napuṃsakaḥ //
amūrtaḥ puruṣaḥ pūrṇo draṣṭā sākṣī sajīvanaḥ

yā tanvaṅgī mṛdurbālā malapiṇḍātmikā jaḍā /
sā na paśyati yatkiṃcinna śṛṇoti na jighrati

carmamātrā tanustasyā buddhyā vīkṣasva rādhava //
yā prāṇādadhikā saiva hanta te syāddhṛṇāspadam

jāyante yadi bhūtebhyo dehinaḥ pāñcabhautikāḥ /
ātmā yadekalasteṣu paripūrṇaḥ sanātanaḥ

kā kāntā tatra kaḥ kāntaḥ sarva eva sahodarāḥ

nirmitāyāṃ gṛhāvalyāṃ tadavacchinnatāṃ gatam /
nabhastasyāṃ tu dagdhāyāṃ na kāṃcitkṣatimṛcchati

tadvadātmāpi deheṣu paripūrṇaḥ sanātanaḥ //
hanyamāneṣu teṣveva svayaṃ naiva vihanyate

hantā cenmanyate hanturhataścenmanyate hatam /
tāvubhau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate

asmānnṛpātiduḥkhena kiṃ khedasyāsti kāraṇam /
'svasvarūpaṃ viditvedaṃ duḥkhaṃ tyaktvā sukhī bhava / २२ //
śrīrāma uvāca /
mune dehasya no duḥkhaṃ naiva cetparamātmanaḥ /
sītāviyogaduḥkhāgnirmāṃ bhasmīkurute katham

sadānubhūyate yo'rthaḥ sa nāstīti tvayeritaḥ /
jāyatāṃ tatra viśvāsaḥ kathaṃ me munipuṃgava

anyo'sti nāsti ko bhoktā yena jantuḥ pratapyate //
sukhasya vāpi duḥkhasya tadbrūhi munisattama

agastya uvāca /
durjñeyā śāṃbhavī māyā tayā saṃmohyate jagat /
māyāṃ tu prakṛtiṃ viddhi māyinaṃ tu maheśvaram //
tasyāvayavabhūtaistu vyāptaṃ sarvamidaṃ jagat

satyajñānātmako'nanto vibhurātmā maheśvaraḥ //
tasyaivāṃśo jīvaloke hṛdaye prāṇināṃ sthitaḥ

visphuliṅgā yathā vahnerjāyante kāṣṭhayogataḥ /
anādikarmasaṃbaddhāstadvadaṃśā maheśituḥ /
anādivāsanāyuktāḥ kṣetrajñā iti te smṛtāḥ

manobuddhirahaṃkāraścittaṃ ceti catuṣṭayam //
antaḥkaraṇamityāhustatra te pratibimbitāḥ

jīvatvaṃ prāpnuyuḥ karmaphalabhoktāra eva te //
tato vaiṣayikaṃ teṣāṃ sukhaṃ vā duḥkhameva vā

ta eva bhuñjate bhogāyatane'smiñcharīrake

sthāvaraṃ jaṃgamaṃ ceti dvividhaṃ vapurucyate /
sthāvarāstatra dehāḥ syuḥ sūkṣmā gulmalatādayaḥ

aṇḍajāḥ svedajāstadvadudbhijjā iti jaṃgamāḥ

yonimanye prapadyante śarīratvātrya dehinaḥ /
sthāṇumanye prapadyante yathākarma yathāśrutam

sukhyahaṃ duḥkhyahaṃ ceti jīva evābhimanyate /
nirlepo'pi paraṃ jyotirmohitaḥ śaṃbhumāyayā

kāmaḥ krodhastathā lobho mado mātsaryameva ca /
mohaścetyariṣaḍvargamahaṃkāragataṃ viduḥ

sa eva badhyate jīvaḥ svapnajāgradavasthayoḥ /
suṣuptau tadabhāvācca jīvaḥ śaṃkaratāṃ gataḥ

sa eva māyayā spṛṣṭaḥ kāraṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ /
śuktau rajatavadviśvaṃ māyayā dṛśyate śive

tato vivekajñānena na ko'pyatrāsti du:khabhāk /
tato virama duḥkhāttvaṃ kiṃ mudhā paritapyase

śrīrāma uvāca /
mune sarvamidaṃ satyaṃ yanmadagre tvayeritam //
tathāpi na jahātyetatprārabdhādṛṣṭamulbaṇam

mattaṃ kuryādyathā madyaṃ naṣṭāvidyamapi dvijam /
tadvatprārabdhabhogo'pi na jahāti vivekinam

tataḥ kiṃ bahunoktena prārabdhaḥ sa śivaḥ smaraḥ //
bādhate māṃ divārātramahaṃkāro'pi tādṛśaḥ

atyantapīḍito jīvaḥ sthūladehaṃ vimuñcati /
tasmājjīvāptaye mahyamupāyaḥ kriyatāṃ dvija