શિવ ગીતા · અધ્યાય 2

ઋષય ઊચુઃ ।
કિમર્થમાગતોઽગસ્ત્યો રામચન્દ્રસ્ય સંનિધિમ્ ।
કથં વા વિરજાં દીક્ષાં કારયામાસ રાઘવમ્

તતઃ કિમાપ્તવાન્-રામઃ ફલં તદ્વક્ત્તુમર્હસિ ।
સૂત ઉવાચ ।
રાવણેન યદા સીતાપહૃતા જનકાત્મજા ॥
તદા વિયોગદુ:ખેન વિલપન્નાસ રાઘવઃ

નિર્નિદ્રો નિરહંકારો નિરાહારો દિવાનિશમ્ ।
મોક્તુમૈચ્છત્તતઃ પ્રાણાન્સાનુજો રઘુનન્દનઃ

લોપામુદ્રાપતિર્જ્ઞાત્વા તસ્ય સંનિધિમાગમત્ ॥
અથ તં બોધયામાસ સંસારાસારતાં મુનિઃ

કિં વિષીદસિ રાજેન્દ્ર કાન્તા કસ્ય વિચાર્યતામ્।
જડઃ કિં નુ વિજાનાતિ દેહોઽયં પાઞ્ચભૌતિકઃ

નિર્લેપઃ પરિપૂર્ણશ્ચ સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહઃ ।
આત્મા ન જાયતે નૈવ મ્રિયતે ન ચ દુઃખભાક્

સૂર્યોઽસૌ સર્વલોકસ્ય ચક્ષુષ્ટ્વેન વ્યવસ્થિતઃ ।
તથાપિ ચાક્ષુષૈર્દોષૈર્ન કદાચિદ્વિલિપ્યતે

સર્વભૂતાન્તરાત્માપિ તદ્વદ્દુ:ખૈર્ન લિપ્યતે ।
દેહોઽપિ મલપિણ્ડોઽયમુક્તજીવો જડાત્મકઃ

દહ્યતે વહ્નિના કાષ્ઠૈઃ શવાદ્યૈર્ભક્ષ્યતેઽપિ વા ॥
તથાપિ નૈવ જાનાતિ વિરહે તસ્ય કા વ્યથા

સુવર્ણગૌરી દૂર્વાયા દર્લંવચ્છ્યામલાપિ વા ।
પીનોત્તુઙ્ગસ્તનાભોગભુગ્નસૂક્ષ્માવલગ્નકા

બૃહન્નિતમ્બજઘના રક્તપાદસરોરુહા ।
રાકાચન્દ્રમુખી બિમ્બપ્રતિબિમ્બરદચ્છદા

નીલેન્દીવરનીકાશનયનદ્વયશોભિતા ।
મત્તકોકિલસંલ્લાપા મત્તદ્વિરદગામિની

કટાક્ષૈરનુગૃહ્ણાતિ માં પઞ્ચેષુશરોત્તમૈઃ ।
ઇતિ યાં મન્યતે મૂર્ખઃ સ ચ પઞ્ચેષુશાસિતઃ

તસ્યા વિવેકં વક્ષ્યામિ શ્રૃણુષ્વાવહિતો નૃપ ।
નચ સ્ત્રી ન પુમાનેષ ન ચૈવાયં નપુંસકઃ ॥
અમૂર્તઃ પુરુષઃ પૂર્ણો દ્રષ્ટા સાક્ષી સજીવનઃ

યા તન્વઙ્ગી મૃદુર્બાલા મલપિણ્ડાત્મિકા જડા ।
સા ન પશ્યતિ યત્કિંચિન્ન શૃણોતિ ન જિઘ્રતિ

ચર્મમાત્રા તનુસ્તસ્યા બુદ્ધ્યા વીક્ષસ્વ રાધવ ॥
યા પ્રાણાદધિકા સૈવ હન્ત તે સ્યાદ્ધૃણાસ્પદમ્

જાયન્તે યદિ ભૂતેભ્યો દેહિનઃ પાઞ્ચભૌતિકાઃ ।
આત્મા યદેકલસ્તેષુ પરિપૂર્ણઃ સનાતનઃ

કા કાન્તા તત્ર કઃ કાન્તઃ સર્વ એવ સહોદરાઃ

નિર્મિતાયાં ગૃહાવલ્યાં તદવચ્છિન્નતાં ગતમ્ ।
નભસ્તસ્યાં તુ દગ્ધાયાં ન કાંચિત્ક્ષતિમૃચ્છતિ

તદ્વદાત્માપિ દેહેષુ પરિપૂર્ણઃ સનાતનઃ ॥
હન્યમાનેષુ તેષ્વેવ સ્વયં નૈવ વિહન્યતે

હન્તા ચેન્મન્યતે હન્તુર્હતશ્ચેન્મન્યતે હતમ્ ।
તાવુભૌ ન વિજાનીતો નાયં હન્તિ ન હન્યતે

અસ્માન્નૃપાતિદુઃખેન કિં ખેદસ્યાસ્તિ કારણમ્ ।
ઽસ્વસ્વરૂપં વિદિત્વેદં દુઃખં ત્યક્ત્વા સુખી ભવ । ૨૨ ॥
શ્રીરામ ઉવાચ ।
મુને દેહસ્ય નો દુઃખં નૈવ ચેત્પરમાત્મનઃ ।
સીતાવિયોગદુઃખાગ્નિર્માં ભસ્મીકુરુતે કથમ્

સદાનુભૂયતે યોઽર્થઃ સ નાસ્તીતિ ત્વયેરિતઃ ।
જાયતાં તત્ર વિશ્વાસઃ કથં મે મુનિપુંગવ

અન્યોઽસ્તિ નાસ્તિ કો ભોક્તા યેન જન્તુઃ પ્રતપ્યતે ॥
સુખસ્ય વાપિ દુઃખસ્ય તદ્બ્રૂહિ મુનિસત્તમ

અગસ્ત્ય ઉવાચ ।
દુર્જ્ઞેયા શાંભવી માયા તયા સંમોહ્યતે જગત્ ।
માયાં તુ પ્રકૃતિં વિદ્ધિ માયિનં તુ મહેશ્વરમ્ ॥
તસ્યાવયવભૂતૈસ્તુ વ્યાપ્તં સર્વમિદં જગત્

સત્યજ્ઞાનાત્મકોઽનન્તો વિભુરાત્મા મહેશ્વરઃ ॥
તસ્યૈવાંશો જીવલોકે હૃદયે પ્રાણિનાં સ્થિતઃ

વિસ્ફુલિઙ્ગા યથા વહ્નેર્જાયન્તે કાષ્ઠયોગતઃ ।
અનાદિકર્મસંબદ્ધાસ્તદ્વદંશા મહેશિતુઃ ।
અનાદિવાસનાયુક્તાઃ ક્ષેત્રજ્ઞા ઇતિ તે સ્મૃતાઃ

મનોબુદ્ધિરહંકારશ્ચિત્તં ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ॥
અન્તઃકરણમિત્યાહુસ્તત્ર તે પ્રતિબિમ્બિતાઃ

જીવત્વં પ્રાપ્નુયુઃ કર્મફલભોક્તાર એવ તે ॥
તતો વૈષયિકં તેષાં સુખં વા દુઃખમેવ વા

ત એવ ભુઞ્જતે ભોગાયતનેઽસ્મિઞ્છરીરકે

સ્થાવરં જંગમં ચેતિ દ્વિવિધં વપુરુચ્યતે ।
સ્થાવરાસ્તત્ર દેહાઃ સ્યુઃ સૂક્ષ્મા ગુલ્મલતાદયઃ

અણ્ડજાઃ સ્વેદજાસ્તદ્વદુદ્ભિજ્જા ઇતિ જંગમાઃ

યોનિમન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાત્ર્ય દેહિનઃ ।
સ્થાણુમન્યે પ્રપદ્યન્તે યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્

સુખ્યહં દુઃખ્યહં ચેતિ જીવ એવાભિમન્યતે ।
નિર્લેપોઽપિ પરં જ્યોતિર્મોહિતઃ શંભુમાયયા

કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભો મદો માત્સર્યમેવ ચ ।
મોહશ્ચેત્યરિષડ્વર્ગમહંકારગતં વિદુઃ

સ એવ બધ્યતે જીવઃ સ્વપ્નજાગ્રદવસ્થયોઃ ।
સુષુપ્તૌ તદભાવાચ્ચ જીવઃ શંકરતાં ગતઃ

સ એવ માયયા સ્પૃષ્ટઃ કારણં સુખદુઃખયોઃ ।
શુક્તૌ રજતવદ્વિશ્વં માયયા દૃશ્યતે શિવે

તતો વિવેકજ્ઞાનેન ન કોઽપ્યત્રાસ્તિ દુ:ખભાક્ ।
તતો વિરમ દુઃખાત્ત્વં કિં મુધા પરિતપ્યસે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
મુને સર્વમિદં સત્યં યન્મદગ્રે ત્વયેરિતમ્ ॥
તથાપિ ન જહાત્યેતત્પ્રારબ્ધાદૃષ્ટમુલ્બણમ્

મત્તં કુર્યાદ્યથા મદ્યં નષ્ટાવિદ્યમપિ દ્વિજમ્ ।
તદ્વત્પ્રારબ્ધભોગોઽપિ ન જહાતિ વિવેકિનમ્

તતઃ કિં બહુનોક્તેન પ્રારબ્ધઃ સ શિવઃ સ્મરઃ ॥
બાધતે માં દિવારાત્રમહંકારોઽપિ તાદૃશઃ

અત્યન્તપીડિતો જીવઃ સ્થૂલદેહં વિમુઞ્ચતિ ।
તસ્માજ્જીવાપ્તયે મહ્યમુપાયઃ ક્રિયતાં દ્વિજ