Language

ENहिગુ
Scripture Library

Saundarānanda · Chapter 8

8.1

Saundarananda mahākāvye nandivlāpo nāma saptamaḥ sargaḥ /
CANTO VIII
atha nandam adhīralocanaṃ gṛhayānotsukam utsukotuskam /
abhigamya śivena cakṣuṣā śramaṇaḥ kaś cid uvāca maitrayā

8.2

kim idaṃ mukham aśrudurinaṃ hṛdayasthaṃ vivṛṇoti te tamaḥ /
dhṛtim ehi niyaccha vikriyāṃ na hi bāṣpaś ca śamaś ca śobhate

8.3

dvividhā samudeti vedanā niyataṃ cetasi deha eva ca /
śrutavidhyupacārakovidā dvividhā eva tayoś cikitsakāḥ

8.4

tad iyaṃ yadi kāyikī rujā bhiṣaje tūrṇam anūnam ucyatām /
viniguhya hi rogam āturo nacirāt tīvram anartham ṛcchati

8.5

atha duḥkham idaṃ manomayaṃ vada vakṣyāmi yad atra bheṣajam /
manaso hi rajastamasvino bhiṣajo 'dhyātmavidaḥ parīkṣakāḥ

8.6

nikhilena ca satyam ucyatāṃ yadi vācyaṃ mayi saumya manyaste /
gatayo vividhā hi cetasāṃ bahuguhyāni madākulāni ca

8.7

iti tena sa coditas tadā vyavasāyaṃ pravivakṣur ātmanaḥ /
avalambya kare kareṇa taṃ pravivakṣur ātmanaḥ

8.8

atha tatra śucau latāgṛhe kusumodgāriṇi tau niṣedatuḥ /
mṛdubhir mṛdumāruteritair upagūdhāv iva bālapallavaiḥ

8.9

sa jagāda tataś cikīṣitam ghananiśvāsagṛhītam antarā /
śrutavāgviśadāya bhikṣave viduṣā pravrajitena durvacam

8.10

sadṛśaṃ yadi dharmacāriṇaḥ satataṃ prāṇiṣu maitracetasaḥ /
adhṛtau yad iyaṃ hitaiṣitā mayi te syāt karuṇātmanaḥ sataḥ

8.11

ata eva ca me viśeṣataḥ pravivakṣā kṣamavādini tvayi /
na hi bhāvam imaṃ calātmane kathayeyaṃ bruvate 'py asādhave

8.12

tad idaṃ śṛṇu me samāsato na rame dharavidhāv ṛte priyām /
girisānuṣu kāminīm ṛte kṛtaretā iva kiṃnaraś caran

8.13

vanavāsasukhāt parāṅmukhaḥ prayiyāsā gṛham eva yena me /
na hi śarma labhe tayā vinā nṛpatir hīna ivottamaśriyā

8.14

atha tasya niśamya tadvacaḥ priyabhāryābhimukhasya śocataḥ /
śramaṇaḥ sa śiraḥ prakampayan nijagādātmagataṃ śanair idam

8.15

kṛpaṇaṃ bata yūthalālaso mahato vyādhabhayād viniḥsṛtaḥ /
pravivikṣati vāgurāṃ mṛgaś capalo gītaraveṇa vañcitaḥ

8.16

vihagaḥ khalu jālasaṃvṛto hitakāmena janena mokṣitaḥ /
vicaran phalapuṣpavadvanaṃ pravivikṣuḥ svayam eva pañjaram

8.17

kalabhaḥ kariṇā khalūddhṛto bahupaṅkād viṣamān nadītalāt /
jalatarṣavaśena tāṃ punaḥ saritaṃ grāhavatī titīrṣati

8.18

śaraṇe sabhujaṅgame svapan pratibuddhena pareña bodhitaḥ /
taruṇaḥ khalu jātavibhramaḥ svayam ugraṃ bhujagaṃ jighṛkṣati

8.19

mahatā khalu jātavedasā jvalitād utpatito vanadrumāt /
punar icchati nīḍatṛṣṇayā patituṃ tatra gatavyatho dvijaḥ

8.20

avaśaḥ khalu kāmamūrchayā priyayā śyenabhayād vinākṛtaḥ /
na dhṛtiṃ samupaiti na hriyaṃ karuṇaṃ jīvati jīvajīvakaḥ

8.21

akṛtātmatayā tṛṣānvito ghṛṇayā caiva dhiyā ca varjitaḥ /
aśanaṃ khalu vāntam ātmanā kṛpañaḥ śvā punar attum icchati

8.22

iti manmathaśokakarṣitaṃ tam anudhyāya muhur nirīkṣya ca /
śramaṇaḥ sa hitābhikāṅkṣayā guṇavadvākyam uvāca vipriyam

8.23

avicārayataḥ śubhāśubhaṃ viṣayeṣv eva niviṣṭacetasaḥ /
upapannam alabdhacakusuṣo na ratiḥ śreyasi ced bhavet tava

8.24

śravaṇe grahaṇe 'tha dhāraṇe paramārthāvagame manaḥśame /
aviṣaktamateś calātmano na hi dharme 'bhiratir vidhīyate

8.25

viṣayeṣu tu doṣadarśinaḥ parituṣṭasya śucer amāninaḥ /
śamakarmasu yuktacetasaḥ kṛtabuddher na ratir na vidyate

8.26

ramate tṛṣito dhanaśriyā ramate kāmasukhen bāliśaḥ /
ramate praśamena sajjanaḥ paribhogān paribhūya vidyayā

8.27

api ca prathitasya dhīmataḥ kulajasyārcitaliṅgadhāriṇaḥ /
sadṛśī na gṛhāya cetanā praṇatir vāyuvaśād girer iva

8.28

spṛhyet parasaṃśritāya yaḥ paribhūyātmavaśāṃ svatantratām /
upaśāntipathe śive sthitaḥ spṛhayed doṣavate gṛhāya saḥ

8.29

vyasanābhihato yathā viśet parmuktaḥ punar eva bandhanam /
samupetya vanaṃ tathā punar gṛhasaṃjñaṃ mṛgayeta bandhanam

8.30

puruṣaś ca vihāya yaḥ kaliṃ punar icchet kalim eva sevitum /
sa vihāya bhajeta bāliṣaḥ kalibhūtām ajitendriyaḥ priyām

8.31

saviṣā iva saṃśritā latāḥ parimṛṣṭā iva soragā guhāḥ /
vivṛtā iva cāsayo dhṛtā vyasanāntā hi bhavanti yoṣitaḥ

8.32

pramadāḥ samadā madapradāḥ pramadā vītamadā bhayapradāḥ /
iti doṣabhayāvahāś ca tāḥ katham arhanti niṣevanaṃ nu tāḥ

8.33

svajanaḥ svajanena bhidyate suhṛdaś cāpi suhṛjjanena yat /
paradoṣavikṣaṇāḥ śaṭhās tadanāryāḥ pracaranti yoṣitaḥ

8.34

kulajāḥ kṛpaṇībhavanti yad yad ayuktaṃ pracaranti sāhasam /
praviśanti ca yac camūmukhaṃ rabhasās tatra nimittam aṅganāḥ

8.35

vacanena haranati valgunā niśitena praharanti cetasā /
madhu tiṣṭhati vāci yoṣitāṃ hṛdaye hālahalaṃ mahadviṣam

8.36

pradahan dahano 'pi gṛhyate viśarīraḥ pavano 'pi gṛhyate /
kupito bhujago 'pi gṛhyate pradānāṃ tu mano na gṛhyate

8.37

na vapur vimṛśanti na śriyaṃ na matiṃ nāpi kulaṃ na vikramam /
praharanty aviśeṣataḥ striyaḥ sarito grāhakulākulā iva

8.38

na vaco madhuraṃ na lālanaṃ smarati strī na ca suahṛdaṃ kva cit /
kalitā vanitaiva cañcalā tad ihāriṣv iva nāvalambyate

8.39

adadatsu bhavanti narmadāḥ pradadatsu praviśanti vibhramam /
praṇateṣu bhavanti garvitāḥ pramadās tṛptatarāś ca māniṣu

8.40

guṇavatsu caranti bhartṛvad guṇahīneṣu caranti putravat /
dhanavatsu caranti tṛṣṇayā dhanahīneṣu caranty avajñayā

8.41

viṣayād viṣayāntaraṃ gatā pracaraty eva yathā hṛtāpi gauḥ /
anavekṣitapūrvasauhṛdā ramate 'nyatra gatā tathāṅganā

8.42

praviśanty api hi striyaś citām anubhadhnanty api muktajīvtāḥ /
api bibhrati naiva yantraṇā na tu bhāvena vahanti sāhṛdam

8.43

ramayanti patīn kathaṃ cana pramadā yāḥ patidevatāḥ kva cit /
calacittatayā sahasraśo ramayante hṛdayaṃ svan eva tāḥ

8.44

śvapacaṃ kila senajitsutā cakame mīnaripuṃ kumudvatī /
mṛgarājam atho bṛhadrathā pramadānām agatir na vidyate

8.45

kuruhaihayavṛṣṇivaṃśajā bahumāyākavaco 'tha śambaraḥ /
munir ugratapāś ca gautamaḥ samavāpur vanitoddhataṃ rajaḥ

8.46

akṛtajñam anāryam asthiraṃ vanitānām ida īdṛśaṃ manaḥ /
katham arhati tāsu paṇḍito hṛdayaṃ sañjayituṃ calātmasu

8.47

atha sūkṣmamati dvayāśivaṃ laghu tāsāṃ hṛdayaṃ na paśyasi /
kimu kāyam asadgṛhaṃ sravad vaintānām aśuciṃ na paśyasi

8.48

anulepanam añjanaṃ srajo maṇimuktātapanīyam aṃśukam /
yad ahany ahani pradhāvanair vasanaiś cābharaṇaiś ca saṃskṛtam /
aśubhaṃ tamasāvṛtekṣaṇaḥ śubhato gacchasi nāvagacchasi

8.49

atha vā samavaiṣi tattanūm aśubhāṃ tvaṃ na tu saṃvid asti te /
surabhiṃ vidadhāsi hi kriyām aśuces tatprabhavasya śāntaye

8.50

malapañkadharā digambarā prakṛtisthair nakhadantaromabhiḥ /
yadi sādhu kim atra yoṣitāṃ sahajaṃ tāsu vicīyatāṃ śuci

8.51

malapaṅkadharā digambarā prakṛtisthair nakhadantaromabhiḥ /
yadi sā tava sundarī bhaven niyataṃ te 'dya na sundarī bhavet

8.52

sravatīm aśuciṃ spṛśec ca kaḥ saghuṇo jarjarabhāṇḍavat striyam /
yadi kevalayā tvacāvṛtā na bhaven makṣikapattramātrayā

8.53

tvacaveṣṭhitam astipañjaraṃ yadi kāyaṃ samavaiṣi yoṣitām /
madanena ca kṛṣyase balād aghṛṇaḥ kāyaṃ samvaiṣi yoṣitām

8.54

śubhatām aśubheṣu kalpayan nakhadantatvacakeśaromasu /
avicakṣaṇa kiṃ na paśyasi prakṛtiṃ ca prabhavaṃ ca yoṣitām

8.55

tad avetya manaḥśarīrayor vanitā doṣavatīr viśeṣataḥ /
capalaṃ bhavanotsukaṃ manaḥ pratisaṃkhyānabalena vāryatām

8.56

śrutavān matimān kulodgataḥ paramasya praśamasya bhājanam /
upagamya yathā tathā punar na hi behttuṃ niyamaṃ tvam arhasi

8.57

abhijanamahato manasvinaḥ priyayaśaso bahumānam icchataḥ /
nidhanam api varaṃ sthirātmanaś cyutavinayasya na caiva jīvitam

8.58

baddhvā yathā hi kavacaṃ pragṛhītacāpo nindyo bhavaty apasṛtaḥ samarād rathasthaḥ /
bhaikṣākam abhyupagataḥ parigṛhya liṅgaṃ nindyas tathā bhavati kāmarhṛtendriyāśvaḥ

8.59

hāsyo yathā ca paramābharaṇāmbarasrag bhaikṣaṃ caran dhṛtadhanuś calacitramauliḥ /
vairūpyam abhyupagataḥ paraiṇḍabhojī hāsyas tathā gṛhasukhābhimukhaḥ satṛṣṇaḥ

8.60

yathā svannaṃ bhuktvā paramaśyanīye 'pi śayito varāho nirmuktaḥ punar aśuci dhāvet paricitam /
tathā śreyaḥ śṛṇvan praśamasukham āsvādya guṇavad vanaṃ śāntaṃ hitvā gṛham abhilaṣet kāmatṛṣitaḥ

8.61

yatholkā hastasthā dahati pavanapreritaśikhā yathā pādākrānto daśati bhujagaḥ krodharabhasaḥ /
yathā hanti vyāghraḥ śiśur api gṛhīto gṛhagataḥ tathā strīsaṃsargo bhuvidham anarthāya bhavati

8.62

tad vijñāya manaḥśarīraniyatān nāriṣu doṣān imān matvā kāmasukhaṃ nadījalacalaṃ kleśāya śokāya ca /
dṛṣṭvā durbalam āmapatrasadṛśaṃ mṛtyūpasṛṣṭaṃ jagan nirmokṣāya kuruṣva buddhim atulām utkaṇṭhituṃ nārhasi

Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc