Saundarānanda · Chapter 8
Saundarananda mahākāvye nandivlāpo nāma saptamaḥ sargaḥ /
CANTO VIII
atha nandam adhīralocanaṃ gṛhayānotsukam utsukotuskam /
abhigamya śivena cakṣuṣā śramaṇaḥ kaś cid uvāca maitrayā
kim idaṃ mukham aśrudurinaṃ hṛdayasthaṃ vivṛṇoti te tamaḥ /
dhṛtim ehi niyaccha vikriyāṃ na hi bāṣpaś ca śamaś ca śobhate
dvividhā samudeti vedanā niyataṃ cetasi deha eva ca /
śrutavidhyupacārakovidā dvividhā eva tayoś cikitsakāḥ
tad iyaṃ yadi kāyikī rujā bhiṣaje tūrṇam anūnam ucyatām /
viniguhya hi rogam āturo nacirāt tīvram anartham ṛcchati
atha duḥkham idaṃ manomayaṃ vada vakṣyāmi yad atra bheṣajam /
manaso hi rajastamasvino bhiṣajo 'dhyātmavidaḥ parīkṣakāḥ
nikhilena ca satyam ucyatāṃ yadi vācyaṃ mayi saumya manyaste /
gatayo vividhā hi cetasāṃ bahuguhyāni madākulāni ca
iti tena sa coditas tadā vyavasāyaṃ pravivakṣur ātmanaḥ /
avalambya kare kareṇa taṃ pravivakṣur ātmanaḥ
atha tatra śucau latāgṛhe kusumodgāriṇi tau niṣedatuḥ /
mṛdubhir mṛdumāruteritair upagūdhāv iva bālapallavaiḥ
sa jagāda tataś cikīṣitam ghananiśvāsagṛhītam antarā /
śrutavāgviśadāya bhikṣave viduṣā pravrajitena durvacam
sadṛśaṃ yadi dharmacāriṇaḥ satataṃ prāṇiṣu maitracetasaḥ /
adhṛtau yad iyaṃ hitaiṣitā mayi te syāt karuṇātmanaḥ sataḥ
ata eva ca me viśeṣataḥ pravivakṣā kṣamavādini tvayi /
na hi bhāvam imaṃ calātmane kathayeyaṃ bruvate 'py asādhave
tad idaṃ śṛṇu me samāsato na rame dharavidhāv ṛte priyām /
girisānuṣu kāminīm ṛte kṛtaretā iva kiṃnaraś caran
vanavāsasukhāt parāṅmukhaḥ prayiyāsā gṛham eva yena me /
na hi śarma labhe tayā vinā nṛpatir hīna ivottamaśriyā
atha tasya niśamya tadvacaḥ priyabhāryābhimukhasya śocataḥ /
śramaṇaḥ sa śiraḥ prakampayan nijagādātmagataṃ śanair idam
kṛpaṇaṃ bata yūthalālaso mahato vyādhabhayād viniḥsṛtaḥ /
pravivikṣati vāgurāṃ mṛgaś capalo gītaraveṇa vañcitaḥ
vihagaḥ khalu jālasaṃvṛto hitakāmena janena mokṣitaḥ /
vicaran phalapuṣpavadvanaṃ pravivikṣuḥ svayam eva pañjaram
kalabhaḥ kariṇā khalūddhṛto bahupaṅkād viṣamān nadītalāt /
jalatarṣavaśena tāṃ punaḥ saritaṃ grāhavatī titīrṣati
śaraṇe sabhujaṅgame svapan pratibuddhena pareña bodhitaḥ /
taruṇaḥ khalu jātavibhramaḥ svayam ugraṃ bhujagaṃ jighṛkṣati
mahatā khalu jātavedasā jvalitād utpatito vanadrumāt /
punar icchati nīḍatṛṣṇayā patituṃ tatra gatavyatho dvijaḥ
avaśaḥ khalu kāmamūrchayā priyayā śyenabhayād vinākṛtaḥ /
na dhṛtiṃ samupaiti na hriyaṃ karuṇaṃ jīvati jīvajīvakaḥ
akṛtātmatayā tṛṣānvito ghṛṇayā caiva dhiyā ca varjitaḥ /
aśanaṃ khalu vāntam ātmanā kṛpañaḥ śvā punar attum icchati
iti manmathaśokakarṣitaṃ tam anudhyāya muhur nirīkṣya ca /
śramaṇaḥ sa hitābhikāṅkṣayā guṇavadvākyam uvāca vipriyam
avicārayataḥ śubhāśubhaṃ viṣayeṣv eva niviṣṭacetasaḥ /
upapannam alabdhacakusuṣo na ratiḥ śreyasi ced bhavet tava
śravaṇe grahaṇe 'tha dhāraṇe paramārthāvagame manaḥśame /
aviṣaktamateś calātmano na hi dharme 'bhiratir vidhīyate
viṣayeṣu tu doṣadarśinaḥ parituṣṭasya śucer amāninaḥ /
śamakarmasu yuktacetasaḥ kṛtabuddher na ratir na vidyate
ramate tṛṣito dhanaśriyā ramate kāmasukhen bāliśaḥ /
ramate praśamena sajjanaḥ paribhogān paribhūya vidyayā
api ca prathitasya dhīmataḥ kulajasyārcitaliṅgadhāriṇaḥ /
sadṛśī na gṛhāya cetanā praṇatir vāyuvaśād girer iva
spṛhyet parasaṃśritāya yaḥ paribhūyātmavaśāṃ svatantratām /
upaśāntipathe śive sthitaḥ spṛhayed doṣavate gṛhāya saḥ
vyasanābhihato yathā viśet parmuktaḥ punar eva bandhanam /
samupetya vanaṃ tathā punar gṛhasaṃjñaṃ mṛgayeta bandhanam
puruṣaś ca vihāya yaḥ kaliṃ punar icchet kalim eva sevitum /
sa vihāya bhajeta bāliṣaḥ kalibhūtām ajitendriyaḥ priyām
saviṣā iva saṃśritā latāḥ parimṛṣṭā iva soragā guhāḥ /
vivṛtā iva cāsayo dhṛtā vyasanāntā hi bhavanti yoṣitaḥ
pramadāḥ samadā madapradāḥ pramadā vītamadā bhayapradāḥ /
iti doṣabhayāvahāś ca tāḥ katham arhanti niṣevanaṃ nu tāḥ
svajanaḥ svajanena bhidyate suhṛdaś cāpi suhṛjjanena yat /
paradoṣavikṣaṇāḥ śaṭhās tadanāryāḥ pracaranti yoṣitaḥ
kulajāḥ kṛpaṇībhavanti yad yad ayuktaṃ pracaranti sāhasam /
praviśanti ca yac camūmukhaṃ rabhasās tatra nimittam aṅganāḥ
vacanena haranati valgunā niśitena praharanti cetasā /
madhu tiṣṭhati vāci yoṣitāṃ hṛdaye hālahalaṃ mahadviṣam
pradahan dahano 'pi gṛhyate viśarīraḥ pavano 'pi gṛhyate /
kupito bhujago 'pi gṛhyate pradānāṃ tu mano na gṛhyate
na vapur vimṛśanti na śriyaṃ na matiṃ nāpi kulaṃ na vikramam /
praharanty aviśeṣataḥ striyaḥ sarito grāhakulākulā iva
na vaco madhuraṃ na lālanaṃ smarati strī na ca suahṛdaṃ kva cit /
kalitā vanitaiva cañcalā tad ihāriṣv iva nāvalambyate
adadatsu bhavanti narmadāḥ pradadatsu praviśanti vibhramam /
praṇateṣu bhavanti garvitāḥ pramadās tṛptatarāś ca māniṣu
guṇavatsu caranti bhartṛvad guṇahīneṣu caranti putravat /
dhanavatsu caranti tṛṣṇayā dhanahīneṣu caranty avajñayā
viṣayād viṣayāntaraṃ gatā pracaraty eva yathā hṛtāpi gauḥ /
anavekṣitapūrvasauhṛdā ramate 'nyatra gatā tathāṅganā
praviśanty api hi striyaś citām anubhadhnanty api muktajīvtāḥ /
api bibhrati naiva yantraṇā na tu bhāvena vahanti sāhṛdam
ramayanti patīn kathaṃ cana pramadā yāḥ patidevatāḥ kva cit /
calacittatayā sahasraśo ramayante hṛdayaṃ svan eva tāḥ
śvapacaṃ kila senajitsutā cakame mīnaripuṃ kumudvatī /
mṛgarājam atho bṛhadrathā pramadānām agatir na vidyate
kuruhaihayavṛṣṇivaṃśajā bahumāyākavaco 'tha śambaraḥ /
munir ugratapāś ca gautamaḥ samavāpur vanitoddhataṃ rajaḥ
akṛtajñam anāryam asthiraṃ vanitānām ida īdṛśaṃ manaḥ /
katham arhati tāsu paṇḍito hṛdayaṃ sañjayituṃ calātmasu
atha sūkṣmamati dvayāśivaṃ laghu tāsāṃ hṛdayaṃ na paśyasi /
kimu kāyam asadgṛhaṃ sravad vaintānām aśuciṃ na paśyasi
anulepanam añjanaṃ srajo maṇimuktātapanīyam aṃśukam /
yad ahany ahani pradhāvanair vasanaiś cābharaṇaiś ca saṃskṛtam /
aśubhaṃ tamasāvṛtekṣaṇaḥ śubhato gacchasi nāvagacchasi
atha vā samavaiṣi tattanūm aśubhāṃ tvaṃ na tu saṃvid asti te /
surabhiṃ vidadhāsi hi kriyām aśuces tatprabhavasya śāntaye
malapañkadharā digambarā prakṛtisthair nakhadantaromabhiḥ /
yadi sādhu kim atra yoṣitāṃ sahajaṃ tāsu vicīyatāṃ śuci
malapaṅkadharā digambarā prakṛtisthair nakhadantaromabhiḥ /
yadi sā tava sundarī bhaven niyataṃ te 'dya na sundarī bhavet
sravatīm aśuciṃ spṛśec ca kaḥ saghuṇo jarjarabhāṇḍavat striyam /
yadi kevalayā tvacāvṛtā na bhaven makṣikapattramātrayā
tvacaveṣṭhitam astipañjaraṃ yadi kāyaṃ samavaiṣi yoṣitām /
madanena ca kṛṣyase balād aghṛṇaḥ kāyaṃ samvaiṣi yoṣitām
śubhatām aśubheṣu kalpayan nakhadantatvacakeśaromasu /
avicakṣaṇa kiṃ na paśyasi prakṛtiṃ ca prabhavaṃ ca yoṣitām
tad avetya manaḥśarīrayor vanitā doṣavatīr viśeṣataḥ /
capalaṃ bhavanotsukaṃ manaḥ pratisaṃkhyānabalena vāryatām
śrutavān matimān kulodgataḥ paramasya praśamasya bhājanam /
upagamya yathā tathā punar na hi behttuṃ niyamaṃ tvam arhasi
abhijanamahato manasvinaḥ priyayaśaso bahumānam icchataḥ /
nidhanam api varaṃ sthirātmanaś cyutavinayasya na caiva jīvitam
baddhvā yathā hi kavacaṃ pragṛhītacāpo nindyo bhavaty apasṛtaḥ samarād rathasthaḥ /
bhaikṣākam abhyupagataḥ parigṛhya liṅgaṃ nindyas tathā bhavati kāmarhṛtendriyāśvaḥ
hāsyo yathā ca paramābharaṇāmbarasrag bhaikṣaṃ caran dhṛtadhanuś calacitramauliḥ /
vairūpyam abhyupagataḥ paraiṇḍabhojī hāsyas tathā gṛhasukhābhimukhaḥ satṛṣṇaḥ
yathā svannaṃ bhuktvā paramaśyanīye 'pi śayito varāho nirmuktaḥ punar aśuci dhāvet paricitam /
tathā śreyaḥ śṛṇvan praśamasukham āsvādya guṇavad vanaṃ śāntaṃ hitvā gṛham abhilaṣet kāmatṛṣitaḥ
yatholkā hastasthā dahati pavanapreritaśikhā yathā pādākrānto daśati bhujagaḥ krodharabhasaḥ /
yathā hanti vyāghraḥ śiśur api gṛhīto gṛhagataḥ tathā strīsaṃsargo bhuvidham anarthāya bhavati
tad vijñāya manaḥśarīraniyatān nāriṣu doṣān imān matvā kāmasukhaṃ nadījalacalaṃ kleśāya śokāya ca /
dṛṣṭvā durbalam āmapatrasadṛśaṃ mṛtyūpasṛṣṭaṃ jagan nirmokṣāya kuruṣva buddhim atulām utkaṇṭhituṃ nārhasi
Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0