Saundarānanda · Chapter 7
Saundaranande mahākāvye bhāryāvilāpo nāma ṣaṣṭaḥ sargah //
CANTO VII
liṅgaṃ tataḥ śāstṛvidhipradiṣṭaṃ gātreṇa bibhran na tu cetasā tat /
bhāryāgatair eva manovitakair jehrīyamāṇo na nananda nandaḥ
sa puṣpamāsasya ca puṣpalakṣmyā sarvābhisāreṇa ca puṣpaketoḥ /
yānīyabhāvena ca yauvanasya vihārasaṃstho na śamaṃ jagāma
sthitaḥ sa dīnaḥ sahakāravīthyām ālīnasaṃmūrchitaṣatpadāyām /
bhṛśaṃ jajṛmbhe yugadīrghabāhur dhyātvā priyāṃ cāpam ivācakarṣa
sa pitakṣodam iva pratīcchan cūtadrumbheyas tanupuṣpavarṣam /
dīrghaṃ niśaśvāsa vicintya bhāryāṃ navagraho nāga ivāvaruddhaḥ
śokasya hartā śaraṇāgatānāṃ śokasya kartā pratigarvitānām /
aśokam ālambya sa jātaśokaḥ priyāṃ priyāśokavanāṃ śuśoca
priyāṃ priyāyāḥ pratanuṃ priyaṇguṃ niśāmya bhītām iva niṣpatantim /
sasmāra tām aśrumukhīṃ sabāṣpaḥ priyāṃ priyaṅguprasavāvadātām
puṣpāvanaddhe tilakadrumasya dṛṣṭvānyapuṣṭāṃ śikhare niviṣṭām /
saṃkalpayām āsa śikhāṃ priyāyāḥ śuklāṃśuke 'ṭṭālam apāsritāyāḥ
latāṃ praphullām atimuktakasya cūtasya pārśve parirabhya jātām /
niśāmya cintām agamat tadaivaṃ śliṣṭābhavan mām api sundarīti
puṣpotkarālā api nāgavṛkṣā dāntaiḥ samudgair iva hemagarbhaiḥ /
kāntāravṛkṣā iva duḥkhitasya na cakṣur ācikṣipur asya tatra
gandhaṃ vasanto 'pi ca gandhaparṇā gandharvaveṣyā iva gandhapūrṇāḥ /
tasyānyacittasya śugātmakasya ghrāṇaṃ na jahrur hṛdayaṃ pratepuḥ
saṃraktakaṇṭhaiś ca vinīlakaṇṭhais tuṣṭaiḥ prahṛṣṭair api cānyapuṣṭaiḥ /
lelihyamānaiś ca madhu dvirepaiḥ svanadvanaṃ tasya mano nunoda
sa tatra bhāryāraṇisaṃbhavena vitarkadhūmena tamaḥśikhena /
kāmāgnināntarhṛdi dahyamāno vihāya dhairyaṃ vilalāpa tat tat
adyāvagacchāmi suduṣkaraṃ te cakruḥ kariṣyanti ca kurvate ca /
tyaktvā priyām aśrumukhīṃ tapo ye ceruś cariṣyanti caranti caiva
tāvad dṛḍhaṃ bandhanam asti loke na dāravaṃ tāntavam āyasaṃ vā /
yāvad dṛḍhaṃ bandhanam etad eva mukhaṃ calśkṣaṃ lalitaṃ ca vākyam
chittvā ca bhittvā ca hi yānti tāni svapauruṣāc caiva suhṛdbalāc ca /
jñānāc ca raukṣyāc ca vinā vimoktuṃ na śakyate snehamayas tu pāśaḥ
jñānaṃ na me tac ca śamāya yat syān na cāsti raukṣyaṃ karuṇātmako 'smi /
kāmātmakaś cāsmi guruś ca buddhaḥ sthito 'ntare cakragater ivāsmi
ahaṃ gṛhītvāpi hi bhikṣuliṅgaṃ bhrātṝṣiṇā dvirguruṇānuśiṣṭaḥ /
sarvāsv avasthāsu labhe na śāntiṃ priyāviyogād iva cakravākaḥ
adyāpi tan me hṛdi vartate ca yad darpaṇe vyākulite mayā sā /
kṛtānṛtakrodhakam abravīn māṃ kathaṃ kṛto 'sīti śaṭhaṃ hasantī
yathaiṣy anāśyānaviśeṣakāyāṃ mayīti yan mām avadac ca sāśru /
pāriplavākṣeṇa mukhena bālā tan me vaco 'dyāpi mano ruṇaddhi
baddhvāsanaṃ parvatanirjharasthaḥ svastho yathā dhyāyati bhikṣur eṣaḥ /
saktaḥ kva cin nāham ivaiṣa nūnaṃ śāntas tathā tṛpta ivopaviṣṭaḥ
puṃskokilānām avicintya ghoṣaṃ vasantalakṣmyām avicārya cakṣuḥ /
śāstraṃ yathābhyasyati caiṣa yuktaḥ śaṅke priyākarṣati nāsya cetaḥ
asmai namo 'stu sthiraniścayāya nivṛttakautūhalavismayāya /
śāntātmane 'ntargatamānasāya caṅkramyamāṇāya nirutsukāya
nirīkṣamāṇāya jalaṃ sapadmaṃ vanaṃ ca phullaṃ parapuṣṭajuṣṭam /
kasyāsti dhairyaṃ navayauvanasya māse madhau dharmasapatnabhūte
bhāvena garveṇa gatena lakṣmyā smitena kopena madena vāgbhiḥ /
jahruḥ striyo devanṛparṣisaṃghān kasmād dhi nāsmadvidham āṣipeyuḥ
kāmābhibhūto hi hiraṇyaretāḥ svāhāṃ siṣeve maghavān ahalyām /
sattvena sargeña ca tena hīnaḥ strīnirjitaḥ kiṃ bata mānuṣo 'ham
sūryaḥ saraṇyūṃ prati jātarāgas tatprītaye taṣṭa iti śrutaṃ naḥ /
yām aśvabhūto 'śvavadhuṃ sametya yato 'śvinau tau janayāṃ babhūva
strīkāraṇaṃ vairaviṣaktabuddhyor vaivasvatāgnyoś calitātmadhṛtyoḥ /
bahūni varṣāṇi babhūva yuddhaṃ kaḥ strīnimittaṃ na caled ihānyaḥ
bheje śvapākīṃ munir akṣamālāṃ kāmād vaiṣṭhaś ca sa sadvariṣṭaḥ /
yasyāṃ vivasvān iva bhūjalādaḥ sutaḥ prasūto 'sya kapiñjalādaḥ
parāśaḥ śāpaśaras taharṣiḥ kālīṃ siṣeve jhaṣagarbhayonim /
suto 'sya yasyāṃ suṣuve mahātmā dvaipāyano vedavibhāgakartā
dvaipāyano dharmaparāyañaś ca reme samaṃ kāśiṣu veśyavadhva /
yayā hato 'bhūc calanūpureña pādena vidyullatayeva meghaḥ
tathāñgirā rāgaparītacetāḥ sarasvatīṃ brahmasutaḥ siṣeve /
sārasvato yatra suto 'sya jajñe naṣṭasya vedasya punaḥpravaktā
tathā nṛparṣer dilipasya yajñe svargastriyāṃ kāśyapa āgatāsthaḥ /
srucaṃ gṛhītvā sravad ātmatejaś cikṣepa vahnāv asito yato 'bhūt
tathāṅgado 'ntaṃ tapaso 'pi gatvā kāmābhibhūto yamunām agacchat /
dhīmattaraṃ yatra rahītaraṃ sa sāraṅgajuṣṭaṃ janayāṃ babhūva
niśāmya śāntāṃ naradevakanyāṃ vane 'pi śānte 'pi ca vartamānaḥ /
cacāla dhairyān munir ṛṣyaṣṛṅgaḥ śailo mahīkampa ivoccaśṛṅgaḥ
brahmarṣibhāvārtham apāsya rājyaṃ bheje vanaṃ yo viṣayeṣv anāsthaḥ /
sa gādhijaś cāpahṛto ghṛtācyā samā daśaikaṃ divasaṃ viveda
tathaiva kandarpaśarābhimṛṣṭo rambhāṃ prati stuḥilaśirā mumūrcha /
yaḥ kāmaroṣātmatayānapekṣaḥ śaśāpa tām apratigṛhyamāṇaḥ
pramadvarāyāṃ ca ruruḥ priyāyāṃ bhujaṅgamenāpahṛtendriyāyām /
saṃdṛśya saṃdṛśya jaghāna sarpān priyaṃ na roṣeṇa tapo rarakṣa
naptā śaśāṅkasya yaśoguṇāṅko budhasya sūnur vibhudhaprabhāvaḥ /
tathorvaśīm apsarasaṃ vicintya rājarṣir unmādam agacchad aiḍaḥ
rakto girer mūrdhani menakāyāṃ kāmātmakatvāc ca sa tāljaṅghaḥ /
pādena viśvāvasunā saroṣaṃ vajreṇa hintāla ivābhijaghne
nāśaṃ gatāyāṃ paramāṅganāyāṃ gaṅgājale 'naṅgaparītacetāḥ /
jahnuś ca gaṅgāṃ nṛpatir bhujābhyāṃ rurodha maināka ivācalendraḥ
nṛpaś ca gaṅgāvirahāj jughūrṇa gaṅgāmbhasā sāla ivāttamūlaḥ /
kulapradīpaḥ pratipasya sūnuḥ śrīmattanuḥ śantanur asvatantraḥ
hṛtāṃ ca saunandakinānuśocan prāptām invorvīṃ striyam urvaśīṃ tām /
sadvṛttavarmā kila somavarmā babhrāma cittodhavabhinnavarmā
bhāryāṃ mṛtāṃ cānumamāra rājā bhīmaprabhāvo bhuvi bhīmakaḥ saḥ /
balena senāka iti prakāśaḥ senāpatir deva ivāttasenaḥ
svargaṃ gate bhartari śantanau ca kālīṃ jihirṣan janamejayaḥ saḥ /
avāpa bhīṣmāt samavetya mṛtyuṃ na tadgataṃ manmhatham utsasarje
śaptaś ca pāṇḍur madanena nūnaṃ strīṇāṃ vaśaṃ kāmavaśena jagmuḥ /
jagāma mādrīṃ na maharṣiśāpād asevyasevī vimamarśa mṛtyum
evaṃvidhā devanṛparṣisaṅghaḥ strīṇāṃ vaśaṃ kāmavaśena jagmuḥ /
dhiyā ca sāreṇa ca durbalaḥ san priyām apaśyan kimu viklavo 'ham
yāsyāmi tasmād gṛham eva bhūyaḥ kāmaṃ kariṣye vidhivat sakāmam /
na hy anyacittasya calendriyasya liṅgaṃ kṣamaṃ dharmapathāc cyutasya
pāṇau kapālam avadhāya vidhāya mauṇḍyaṃ māna nidhāya vikṛtaṃ paridhāya vāsaḥ /
yasyoyoddhavo na dhṛtir asti na śānti asti citrapradīpa iva so 'sti ca nāsti caiva
yo niḥsṛtaś ca na ca niḥsṛtakāmarāgaḥ kāṣāyam udvahati yo na ca niṣkasāyaḥ /
pātraṃ bibharti ca guṇair na ca pātrabhūto kiṅgaṃ vahann api sa naiva gṛhī na bhikṣuḥ
na nyāyyam anvayavataḥ parigṛhya liṅgaṃ bhūyo vimoktum iti yo 'pi hi me vicāraḥ /
so 'pi praṇaśyati vicintya nṛpapravīrāṃs tān ye tapovanaṃ apāsya gṛhāṇy atīyuḥ
śālvādhipo hi sasuto 'pi tathāmbarīṣo rāmo 'ndhva eva sa ca sāṃkṛtir antidevaḥ /
cīrāṇy apāsya dadhire punar aṃśukāni chittvā jaṭāṣ ca kuṭilā mukuṭāni babhruḥ
tasmād bhikṣārthaṃ mama gurur ito yāvad eva prayātas tyaktvā kāṣāyaṃ gṛham aham itas tāvad eva prayāsye /
pūjyaṃ liṅgaṃ hi skalitamanaso bibhrataḥ kliṣṭabuddher nāmutrārthaḥ syād upahatamater nāpy ayaṃ jīvalokaḥ
Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0