સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 8

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્યે નન્દિવ્લાપો નામ સપ્તમઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો વિઇઇ
અથ નન્દમ્ અધીરલોચનં ગૃહયાનોત્સુકમ્ ઉત્સુકોતુસ્કમ્ ।
અભિગમ્ય શિવેન ચક્ષુષા શ્રમણઃ કશ્ ચિદ્ ઉવાચ મૈત્રયા

કિમ્ ઇદં મુખમ્ અશ્રુદુરિનં હૃદયસ્થં વિવૃણોતિ તે તમઃ ।
ધૃતિમ્ એહિ નિયચ્છ વિક્રિયાં ન હિ બાષ્પશ્ ચ શમશ્ ચ શોભતે

દ્વિવિધા સમુદેતિ વેદના નિયતં ચેતસિ દેહ એવ ચ ।
શ્રુતવિધ્યુપચારકોવિદા દ્વિવિધા એવ તયોશ્ ચિકિત્સકાઃ

તદ્ ઇયં યદિ કાયિકી રુજા ભિષજે તૂર્ણમ્ અનૂનમ્ ઉચ્યતામ્ ।
વિનિગુહ્ય હિ રોગમ્ આતુરો નચિરાત્ તીવ્રમ્ અનર્થમ્ ઋચ્છતિ

અથ દુઃખમ્ ઇદં મનોમયં વદ વક્ષ્યામિ યદ્ અત્ર ભેષજમ્ ।
મનસો હિ રજસ્તમસ્વિનો ભિષજો ઽધ્યાત્મવિદઃ પરીક્ષકાઃ

નિખિલેન ચ સત્યમ્ ઉચ્યતાં યદિ વાચ્યં મયિ સૌમ્ય મન્યસ્તે ।
ગતયો વિવિધા હિ ચેતસાં બહુગુહ્યાનિ મદાકુલાનિ ચ

ઇતિ તેન સ ચોદિતસ્ તદા વ્યવસાયં પ્રવિવક્ષુર્ આત્મનઃ ।
અવલમ્બ્ય કરે કરેણ તં પ્રવિવક્ષુર્ આત્મનઃ

અથ તત્ર શુચૌ લતાગૃહે કુસુમોદ્ગારિણિ તૌ નિષેદતુઃ ।
મૃદુભિર્ મૃદુમારુતેરિતૈર્ ઉપગૂધાવ્ ઇવ બાલપલ્લવૈઃ

સ જગાદ તતશ્ ચિકીષિતમ્ ઘનનિશ્વાસગૃહીતમ્ અન્તરા ।
શ્રુતવાગ્વિશદાય ભિક્ષવે વિદુષા પ્રવ્રજિતેન દુર્વચમ્

સદૃશં યદિ ધર્મચારિણઃ સતતં પ્રાણિષુ મૈત્રચેતસઃ ।
અધૃતૌ યદ્ ઇયં હિતૈષિતા મયિ તે સ્યાત્ કરુણાત્મનઃ સતઃ

અત એવ ચ મે વિશેષતઃ પ્રવિવક્ષા ક્ષમવાદિનિ ત્વયિ ।
ન હિ ભાવમ્ ઇમં ચલાત્મને કથયેયં બ્રુવતે ઽપ્ય્ અસાધવે

તદ્ ઇદં શૃણુ મે સમાસતો ન રમે ધરવિધાવ્ ઋતે પ્રિયામ્ ।
ગિરિસાનુષુ કામિનીમ્ ઋતે કૃતરેતા ઇવ કિંનરશ્ ચરન્

વનવાસસુખાત્ પરાઙ્મુખઃ પ્રયિયાસા ગૃહમ્ એવ યેન મે ।
ન હિ શર્મ લભે તયા વિના નૃપતિર્ હીન ઇવોત્તમશ્રિયા

અથ તસ્ય નિશમ્ય તદ્વચઃ પ્રિયભાર્યાભિમુખસ્ય શોચતઃ ।
શ્રમણઃ સ શિરઃ પ્રકમ્પયન્ નિજગાદાત્મગતં શનૈર્ ઇદમ્

કૃપણં બત યૂથલાલસો મહતો વ્યાધભયાદ્ વિનિઃસૃતઃ ।
પ્રવિવિક્ષતિ વાગુરાં મૃગશ્ ચપલો ગીતરવેણ વઞ્ચિતઃ

વિહગઃ ખલુ જાલસંવૃતો હિતકામેન જનેન મોક્ષિતઃ ।
વિચરન્ ફલપુષ્પવદ્વનં પ્રવિવિક્ષુઃ સ્વયમ્ એવ પઞ્જરમ્

કલભઃ કરિણા ખલૂદ્ધૃતો બહુપઙ્કાદ્ વિષમાન્ નદીતલાત્ ।
જલતર્ષવશેન તાં પુનઃ સરિતં ગ્રાહવતી તિતીર્ષતિ

શરણે સભુજઙ્ગમે સ્વપન્ પ્રતિબુદ્ધેન પરેઞ બોધિતઃ ।
તરુણઃ ખલુ જાતવિભ્રમઃ સ્વયમ્ ઉગ્રં ભુજગં જિઘૃક્ષતિ

મહતા ખલુ જાતવેદસા જ્વલિતાદ્ ઉત્પતિતો વનદ્રુમાત્ ।
પુનર્ ઇચ્છતિ નીડતૃષ્ણયા પતિતું તત્ર ગતવ્યથો દ્વિજઃ

અવશઃ ખલુ કામમૂર્છયા પ્રિયયા શ્યેનભયાદ્ વિનાકૃતઃ ।
ન ધૃતિં સમુપૈતિ ન હ્રિયં કરુણં જીવતિ જીવજીવકઃ

અકૃતાત્મતયા તૃષાન્વિતો ઘૃણયા ચૈવ ધિયા ચ વર્જિતઃ ।
અશનં ખલુ વાન્તમ્ આત્મના કૃપઞઃ શ્વા પુનર્ અત્તુમ્ ઇચ્છતિ

ઇતિ મન્મથશોકકર્ષિતં તમ્ અનુધ્યાય મુહુર્ નિરીક્ષ્ય ચ ।
શ્રમણઃ સ હિતાભિકાઙ્ક્ષયા ગુણવદ્વાક્યમ્ ઉવાચ વિપ્રિયમ્

અવિચારયતઃ શુભાશુભં વિષયેષ્વ્ એવ નિવિષ્ટચેતસઃ ।
ઉપપન્નમ્ અલબ્ધચકુસુષો ન રતિઃ શ્રેયસિ ચેદ્ ભવેત્ તવ

શ્રવણે ગ્રહણે ઽથ ધારણે પરમાર્થાવગમે મનઃશમે ।
અવિષક્તમતેશ્ ચલાત્મનો ન હિ ધર્મે ઽભિરતિર્ વિધીયતે

વિષયેષુ તુ દોષદર્શિનઃ પરિતુષ્ટસ્ય શુચેર્ અમાનિનઃ ।
શમકર્મસુ યુક્તચેતસઃ કૃતબુદ્ધેર્ ન રતિર્ ન વિદ્યતે

રમતે તૃષિતો ધનશ્રિયા રમતે કામસુખેન્ બાલિશઃ ।
રમતે પ્રશમેન સજ્જનઃ પરિભોગાન્ પરિભૂય વિદ્યયા

અપિ ચ પ્રથિતસ્ય ધીમતઃ કુલજસ્યાર્ચિતલિઙ્ગધારિણઃ ।
સદૃશી ન ગૃહાય ચેતના પ્રણતિર્ વાયુવશાદ્ ગિરેર્ ઇવ

સ્પૃહ્યેત્ પરસંશ્રિતાય યઃ પરિભૂયાત્મવશાં સ્વતન્ત્રતામ્ ।
ઉપશાન્તિપથે શિવે સ્થિતઃ સ્પૃહયેદ્ દોષવતે ગૃહાય સઃ

વ્યસનાભિહતો યથા વિશેત્ પર્મુક્તઃ પુનર્ એવ બન્ધનમ્ ।
સમુપેત્ય વનં તથા પુનર્ ગૃહસંજ્ઞં મૃગયેત બન્ધનમ્

પુરુષશ્ ચ વિહાય યઃ કલિં પુનર્ ઇચ્છેત્ કલિમ્ એવ સેવિતુમ્ ।
સ વિહાય ભજેત બાલિષઃ કલિભૂતામ્ અજિતેન્દ્રિયઃ પ્રિયામ્

સવિષા ઇવ સંશ્રિતા લતાઃ પરિમૃષ્ટા ઇવ સોરગા ગુહાઃ ।
વિવૃતા ઇવ ચાસયો ધૃતા વ્યસનાન્તા હિ ભવન્તિ યોષિતઃ

પ્રમદાઃ સમદા મદપ્રદાઃ પ્રમદા વીતમદા ભયપ્રદાઃ ।
ઇતિ દોષભયાવહાશ્ ચ તાઃ કથમ્ અર્હન્તિ નિષેવનં નુ તાઃ

સ્વજનઃ સ્વજનેન ભિદ્યતે સુહૃદશ્ ચાપિ સુહૃજ્જનેન યત્ ।
પરદોષવિક્ષણાઃ શઠાસ્ તદનાર્યાઃ પ્રચરન્તિ યોષિતઃ

કુલજાઃ કૃપણીભવન્તિ યદ્ યદ્ અયુક્તં પ્રચરન્તિ સાહસમ્ ।
પ્રવિશન્તિ ચ યચ્ ચમૂમુખં રભસાસ્ તત્ર નિમિત્તમ્ અઙ્ગનાઃ

વચનેન હરનતિ વલ્ગુના નિશિતેન પ્રહરન્તિ ચેતસા ।
મધુ તિષ્ઠતિ વાચિ યોષિતાં હૃદયે હાલહલં મહદ્વિષમ્

પ્રદહન્ દહનો ઽપિ ગૃહ્યતે વિશરીરઃ પવનો ઽપિ ગૃહ્યતે ।
કુપિતો ભુજગો ઽપિ ગૃહ્યતે પ્રદાનાં તુ મનો ન ગૃહ્યતે

ન વપુર્ વિમૃશન્તિ ન શ્રિયં ન મતિં નાપિ કુલં ન વિક્રમમ્ ।
પ્રહરન્ત્ય્ અવિશેષતઃ સ્ત્રિયઃ સરિતો ગ્રાહકુલાકુલા ઇવ

ન વચો મધુરં ન લાલનં સ્મરતિ સ્ત્રી ન ચ સુઅહૃદં ક્વ ચિત્ ।
કલિતા વનિતૈવ ચઞ્ચલા તદ્ ઇહારિષ્વ્ ઇવ નાવલમ્બ્યતે

અદદત્સુ ભવન્તિ નર્મદાઃ પ્રદદત્સુ પ્રવિશન્તિ વિભ્રમમ્ ।
પ્રણતેષુ ભવન્તિ ગર્વિતાઃ પ્રમદાસ્ તૃપ્તતરાશ્ ચ માનિષુ

ગુણવત્સુ ચરન્તિ ભર્તૃવદ્ ગુણહીનેષુ ચરન્તિ પુત્રવત્ ।
ધનવત્સુ ચરન્તિ તૃષ્ણયા ધનહીનેષુ ચરન્ત્ય્ અવજ્ઞયા

વિષયાદ્ વિષયાન્તરં ગતા પ્રચરત્ય્ એવ યથા હૃતાપિ ગૌઃ ।
અનવેક્ષિતપૂર્વસૌહૃદા રમતે ઽન્યત્ર ગતા તથાઙ્ગના

પ્રવિશન્ત્ય્ અપિ હિ સ્ત્રિયશ્ ચિતામ્ અનુભધ્નન્ત્ય્ અપિ મુક્તજીવ્તાઃ ।
અપિ બિભ્રતિ નૈવ યન્ત્રણા ન તુ ભાવેન વહન્તિ સાહૃદમ્

રમયન્તિ પતીન્ કથં ચન પ્રમદા યાઃ પતિદેવતાઃ ક્વ ચિત્ ।
ચલચિત્તતયા સહસ્રશો રમયન્તે હૃદયં સ્વન્ એવ તાઃ

શ્વપચં કિલ સેનજિત્સુતા ચકમે મીનરિપું કુમુદ્વતી ।
મૃગરાજમ્ અથો બૃહદ્રથા પ્રમદાનામ્ અગતિર્ ન વિદ્યતે

કુરુહૈહયવૃષ્ણિવંશજા બહુમાયાકવચો ઽથ શમ્બરઃ ।
મુનિર્ ઉગ્રતપાશ્ ચ ગૌતમઃ સમવાપુર્ વનિતોદ્ધતં રજઃ

અકૃતજ્ઞમ્ અનાર્યમ્ અસ્થિરં વનિતાનામ્ ઇદ ઈદૃશં મનઃ ।
કથમ્ અર્હતિ તાસુ પણ્ડિતો હૃદયં સઞ્જયિતું ચલાત્મસુ

અથ સૂક્ષ્મમતિ દ્વયાશિવં લઘુ તાસાં હૃદયં ન પશ્યસિ ।
કિમુ કાયમ્ અસદ્ગૃહં સ્રવદ્ વૈન્તાનામ્ અશુચિં ન પશ્યસિ

અનુલેપનમ્ અઞ્જનં સ્રજો મણિમુક્તાતપનીયમ્ અંશુકમ્ ।
યદ્ અહન્ય્ અહનિ પ્રધાવનૈર્ વસનૈશ્ ચાભરણૈશ્ ચ સંસ્કૃતમ્ ।
અશુભં તમસાવૃતેક્ષણઃ શુભતો ગચ્છસિ નાવગચ્છસિ

અથ વા સમવૈષિ તત્તનૂમ્ અશુભાં ત્વં ન તુ સંવિદ્ અસ્તિ તે ।
સુરભિં વિદધાસિ હિ ક્રિયામ્ અશુચેસ્ તત્પ્રભવસ્ય શાન્તયે

મલપઞ્કધરા દિગમ્બરા પ્રકૃતિસ્થૈર્ નખદન્તરોમભિઃ ।
યદિ સાધુ કિમ્ અત્ર યોષિતાં સહજં તાસુ વિચીયતાં શુચિ

મલપઙ્કધરા દિગમ્બરા પ્રકૃતિસ્થૈર્ નખદન્તરોમભિઃ ।
યદિ સા તવ સુન્દરી ભવેન્ નિયતં તે ઽદ્ય ન સુન્દરી ભવેત્

સ્રવતીમ્ અશુચિં સ્પૃશેચ્ ચ કઃ સઘુણો જર્જરભાણ્ડવત્ સ્ત્રિયમ્ ।
યદિ કેવલયા ત્વચાવૃતા ન ભવેન્ મક્ષિકપત્ત્રમાત્રયા

ત્વચવેષ્ઠિતમ્ અસ્તિપઞ્જરં યદિ કાયં સમવૈષિ યોષિતામ્ ।
મદનેન ચ કૃષ્યસે બલાદ્ અઘૃણઃ કાયં સમ્વૈષિ યોષિતામ્

શુભતામ્ અશુભેષુ કલ્પયન્ નખદન્તત્વચકેશરોમસુ ।
અવિચક્ષણ કિં ન પશ્યસિ પ્રકૃતિં ચ પ્રભવં ચ યોષિતામ્

તદ્ અવેત્ય મનઃશરીરયોર્ વનિતા દોષવતીર્ વિશેષતઃ ।
ચપલં ભવનોત્સુકં મનઃ પ્રતિસંખ્યાનબલેન વાર્યતામ્

શ્રુતવાન્ મતિમાન્ કુલોદ્ગતઃ પરમસ્ય પ્રશમસ્ય ભાજનમ્ ।
ઉપગમ્ય યથા તથા પુનર્ ન હિ બેહ્ત્તું નિયમં ત્વમ્ અર્હસિ

અભિજનમહતો મનસ્વિનઃ પ્રિયયશસો બહુમાનમ્ ઇચ્છતઃ ।
નિધનમ્ અપિ વરં સ્થિરાત્મનશ્ ચ્યુતવિનયસ્ય ન ચૈવ જીવિતમ્

બદ્ધ્વા યથા હિ કવચં પ્રગૃહીતચાપો નિન્દ્યો ભવત્ય્ અપસૃતઃ સમરાદ્ રથસ્થઃ ।
ભૈક્ષાકમ્ અભ્યુપગતઃ પરિગૃહ્ય લિઙ્ગં નિન્દ્યસ્ તથા ભવતિ કામર્હૃતેન્દ્રિયાશ્વઃ

હાસ્યો યથા ચ પરમાભરણામ્બરસ્રગ્ ભૈક્ષં ચરન્ ધૃતધનુશ્ ચલચિત્રમૌલિઃ ।
વૈરૂપ્યમ્ અભ્યુપગતઃ પરૈણ્ડભોજી હાસ્યસ્ તથા ગૃહસુખાભિમુખઃ સતૃષ્ણઃ

યથા સ્વન્નં ભુક્ત્વા પરમશ્યનીયે ઽપિ શયિતો વરાહો નિર્મુક્તઃ પુનર્ અશુચિ ધાવેત્ પરિચિતમ્ ।
તથા શ્રેયઃ શૃણ્વન્ પ્રશમસુખમ્ આસ્વાદ્ય ગુણવદ્ વનં શાન્તં હિત્વા ગૃહમ્ અભિલષેત્ કામતૃષિતઃ

યથોલ્કા હસ્તસ્થા દહતિ પવનપ્રેરિતશિખા યથા પાદાક્રાન્તો દશતિ ભુજગઃ ક્રોધરભસઃ ।
યથા હન્તિ વ્યાઘ્રઃ શિશુર્ અપિ ગૃહીતો ગૃહગતઃ તથા સ્ત્રીસંસર્ગો ભુવિધમ્ અનર્થાય ભવતિ

તદ્ વિજ્ઞાય મનઃશરીરનિયતાન્ નારિષુ દોષાન્ ઇમાન્ મત્વા કામસુખં નદીજલચલં ક્લેશાય શોકાય ચ ।
દૃષ્ટ્વા દુર્બલમ્ આમપત્રસદૃશં મૃત્યૂપસૃષ્ટં જગન્ નિર્મોક્ષાય કુરુષ્વ બુદ્ધિમ્ અતુલામ્ ઉત્કણ્ઠિતું નાર્હસિ