Saundarānanda · Chapter 9
Sundaranande mahākāvye strīvighāto nāmāṣṭamaḥ sargaḥ /
CANTO IX
athaivam ukto 'pi sa tena bhiṣuṇā jagāma naivopaśamaṃ priyāṃ prati /
tathā hi tām eva tadā sa cintayan na tasya śuśrāva visaṃjñavad vacaḥ
yathā hi vaidyasya cikīrṣataḥ śivaṃ vaco na gṛhnāti mumūrṣur āturaḥ /
tathaiva matto balarūpayauvanair hitaṃ na jagrādha sa tasya tadvacaḥ
na cātra citraṃ yadi rāgapāpmanā mano 'bhibhūyeta tamovṛtāmanaḥ /
narasya pāpmā hi tadā nivartate yadā bhavaty antagataṃ tamas tanu
tatas tathākṣiptam avekṣya taṃ tadā balena rūpeṇa ca yauvanena ca /
gṛhaprayāṇaṃ prati ca vyavasthitaṃ śaśāsa nandaṃ śramaṇaḥ sa śantaye
balaṃ ca rūpaṃ ca navaṃ ca yauvanaṃ tathāvagacchāmi yathāvagacchasi /
ahaṃ iv idaṃ te trayam avyavastitaṃ yathāvabuddho na tathāvabudhyase
idaṃ hi rogāyatanaṃ jarāvaśaṃ nadītaṭānokahavac calācalam /
na vetsi dehaṃ jalaphenadurbalaṃ balasthatām ātmani yena manyase
yadānnapānāsanayānakarmaṇām asevanād apy atisevanād api /
śarīram āsannavipatti dṛśyate bale 'bhimānas tava kena hetunā
himātapavyādhijarākṣudādibhir yadāpy anarthair upamīyate jagat /
jalaṃ śucau māsa ivārkaraśmibhiḥ kṣayaṃ vrajan kiṃ baladṛpta manyase
tvagasthimāṃsakṣatajātmakaṃ yada śarīram āhāravaśena tiṣṭhati /
ajasram ārtaṃ satatapratikriyaṃ balānvito 'smīti kathaṃ vihanyase
yathā ghaṭaṃ mṛnmayam āmam āśrito naras titīrṣet kṣubhitaṃ mahārṇavam /
samucchrayaṃ tadvad asāram udvahan balaṃ vyavasyed viṣayārtham udyataḥ
śariram āmād api mṛnmayam āmam āśrito naras titīrṣet kṣubhitaṃ mahārṇavam /
citraṃ hi tiṣṭhed vidhivaddhṛto ghaṭād idaṃ nu niḥsāratmaṃ mataṃ mama
yadāmbubhūvāyvanalāś ca dhātavaḥ sadā viruddhā viṣamā ivoragāḥ /
bhavanty anarthāya śarīram āśritāḥ kathaṃ balaṃ rogavidho vyavasyasi
prāyanti mantraiḥ praśamaṃ bhujaṅgamā na mantrasādhyās tu bhavanti dhātavaḥ /
kva cic ca kiṃ cic ca daśanti pannagāḥ sadā ca sarvaṃ ca tudanti dhātavaḥ
idaṃ hi śayyāsanapānabhojanair guṇaiḥ śariraṃ ciram apy avekṣitam /
na marṣayaty ekam api vytikramaṃ yato mahāśiviṣavat prakupyati
yadā himārto jvalanaṃ niṣevate himaṃ nidāghābhihato 'bhikāṅkṣati /
kṣudhānivto 'nnaṃ salilaṃ tṛṣānvito balaṃ kutaḥ kiṃ ca kathaṃ ca kasya ca
tad evam ajñāya śarīram āturaṃ balānvito 'smīti na mantum arhasi /
asāram asvantam aniścitaṃ jagaj jagaty anitye balam avyavasthitam
kva kārtavīryasya balābhimāninaḥ shasrabāhor balam arjunasya tat /
cakarta bāhūn yudhi yasya bhārgavo mahānti śṛṅgāṇy aśanir girer iva
kva tadbalaṃ kaṃsavikarṣiṇo hares turaṅgarājasya puṭāvabhedinaḥ /
yam ekabāṇena nijaghinvān jarāḥ kramāgatā rūpam ivottamaṃ jarā
diteḥ sutasyāmararoṣakāriṇaś camūrucer vā namuceḥ kva tadbalam /
yam āhave kruddham ivāntakaṃ sthitaṃ jaghāna phenāvayavena vāsavaḥ
balaṃ kurūṇāṃ kva ca tat tadābhavad yudhi jvalitvā tarasaujasā ca ye /
samitsammidhā jvalanā ivādhvare hatāsavo bhasmani paryavasthitāḥ
ato viditvā balvīryamānināṃ balānvitānām avamarditaṃ balam /
jagaj jarāmṛtyuvaśaṃ vicārayan bale 'bhimānaṃ na vidhātum arhasi
balaṃ mahad vā yadi vā na manyase kuruṣva yuddhaṃ saha tāvad indriyaiḥ /
jayaś ca te 'trāsti mahac ca te balaṃ parājayaś ced vitathaṃ ca te balam
tathā matā vīratarā manīṣiṇo jayanti lohāni ṣaśindriyāṇi ye
ahaṃ vapuṣmān iti yac ca manyase vicakṣaṇaṃ naitad idaṃ ca gṛhyatām /
kva tad vapuḥ sā ca vapuṣmatī tanur gadasya sāmyasya ca sāraṇasya ca
yathā mayūraś calacitracandrako bibharti rūpaṃ guṇavat svabhāvataḥ /
śarīrasaṃskāraguṇād ṛte tathā bibharṣi rūpaṃ yadi rūpavān asi
yadi pratīpaṃ vṛṇuyān na vāsasā na śaucakāle yadi saṃspṛśed apaḥ /
mṛjāviśeṣaṃ yadi nādadīta vā vapur vapuṣman vada kīdṛśaṃ bhavet
navaṃ vayaś cātmagataṃ niśāmya yad gṛhonmukhaṃ te viṣayāptaye manaḥ /
niyaccha tac chailanadīrayopamaṃ drutaṃ hi gacchaty anvirati yauvanam
ṛtur vyatītaḥ parivartate punaḥ kṣayaṅ prayātaḥ punar eti candramāḥ /
gataṃ gataṃ naiva tu saṃnivartate jalaṃ nadīnāṃ ca nṛṇāṃ ca yauvanam
vivarṇitaśmaśru valīvikuñcitaṃ viśīrṇadantaṃ śithilabhru niṣprabham /
yadā mukhaṃ drakṣyasi jarjaraṃ tadā jarābhibhūto vimado bhaviṣyasi
niṣevya pānaṃ madanīyam uttamaṃ niśāvivāseṣu cirād vimādyati /
naras tu matto balarūpayauvanair na kaś cid aprāpya jarāṃ vimādyati
yathekṣur atyantarasaprapīḍito bhuvi praviddho dahanāya śuṣyate /
tathā jarāyantraniīḍitā tanur nipītasārā maraṇāya tiṣṭhati
yathā hi nṛbhyāṃ karapattram īritaṃ samucchritaṃ dāru bhinatty anekadhā /
tathocchritāṃ pātayati prajām imām aharniśābhyām upasaṃhitā jarā
smṛteḥ pramoṣo vapuṣaḥ parābhavo rateḥ kṣayo vācchruticakṣuṣāṃ grahaḥ /
śramasya yonir balvīryayor vadho jarāsamo nāsti śarīriṇāṃ ripuḥ
idaṃ viditvā nidhanasya daiśikaṃ jarābhidahānaṃ jagato mahadbhayam /
ahaṃ vapuṣmān balavān yuveti vā na mānam āroḍhum anāryam arhasi
ahaṃ mamety eva ca raktacetasāṃ śarīrasaṃjñā tava yaḥ kalau grahaḥ /
tam utsṛjaivaṃ yadi śāmyatā bhaved bhayaṃ hy ahaṃ ceti mameti cārchati
yadā śarīre na vaśo 'sti kasya cin nirasyamāne vividhair upaplavaiḥ /
kathaṃ kṣamaṃ vettum ahaṃ mameti vā śarīrasaṃjñaṃ gṛham āpadām idam
sapannage yaḥ kugṛhe sadāśucau rameta nityaṃ pratisaṃskṛte 'bale /
sa duṣṭadhātāv aśucau calācale rameta kāye viparītdarśanaḥ
yathā prarohanti tṛṇāny ayatnataḥ kṣitau prayatnāt tu bhavnti śālayaḥ /
tathaiva duḥkhāni tṛñāny ayatnataḥ kṣitau pryatnāt tu bhavanti vā na vā
śarīram ārtaṃ parikarṣataś calaṃ na cāsti kiṃ cit paramārthataḥ sukham /
sukhaṃ hi duḥkhapratikārasevayā sthite ca duḥkhe tanuni vyasvasyati
yathānapekṣyāgryam apīsitaṃ sukhaṃ prabādhate duḥkham upetam aṇv api /
tathānapekṣyātmani duḥkham āgataṃ na vidyate kiṃ cana kasya cit sukham
śarīram īdṛgbhahuduḥkham adhruvaṃ phalānurodhāh atha nāvagacchasi /
dravat phalebhyo dhṛtiraśmibhir mano nigṛhyatāṃ gaur iva śasyalālasā
na kāmabhogā hi bhavanti tṛptaye havīṃṣi dīptasya vibhāvasor iva /
yathā yathā kāmasukheṣu vartate tathā tathecchā viṣayeṣu vardhate
yathā ca kuṣṭhavyasanena duḥkhitaḥ pratāpanān naiva śamaṃ nigacchati /
tathendriyārtheṣv ajitendriyaś caran na kāmabhogair upaśāntim ṛcchati
yathā hi bhaiṣajyasukhābhikāṅkṣayā bhajeta rogān na bhajeta tatkṣamam /
tathā śarīre bahuduḥkhabhājane rameta mohād viṣayābhikāṅkṣayā
anarthakāmaḥ puruṣasya yo janaḥ sa tasya śatruḥ kila tena karmaṇā /
anarthamūlā viṣayāś ca kevalā nanu praheyā viṣamā yathārayaḥ
ihaiva bhūtvā ripavo vadhātmakāḥ prayānti kāle puruṣasya mitratām /
paratra caiveha ca duḥkhahetavo bhavanti kāmā na tu kasya cic chivāḥ
yathopayuktaṃ rasavarṇagandhavad vadhāya kiṃpākaphalaṃ na puṣṭaye /
niṣevyamāṇā viṣayāś calātmano bhavanty anarthāya tathā na bhūtaye
tat etad ājñāya vipāpmanātmanā vimokṣadharmādyupasaṃhitaṃ hitam /
juṣasva me sajjanasaṃmataṃ mataṃ pracakṣva vā niścayam udgiran giram
iti hitam api bahv apīdam uktaḥ śrutamahatā śramaṇena tena nandaḥ /
na dhṛtim upayayau na śarma lebhe dvirada ivātimado madāndhacetāḥ
nandasya bhāvam avagamya tataḥ sa bhikṣuḥ pāriplavaṃ gṛhasukhābhimukhaṃ na dharme /
sattvāśayānuśayabhāvaparkṣakāya buddhāya tattvadiuṣe kathayāṃ cakāra
Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0