સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 7

સૌન્દરનન્દે મહાકાવ્યે ભાર્યાવિલાપો નામ ષષ્ટઃ સર્ગહ્ ॥
ચન્તો વિઇ
લિઙ્ગં તતઃ શાસ્તૃવિધિપ્રદિષ્ટં ગાત્રેણ બિભ્રન્ ન તુ ચેતસા તત્ ।
ભાર્યાગતૈર્ એવ મનોવિતકૈર્ જેહ્રીયમાણો ન નનન્દ નન્દઃ

સ પુષ્પમાસસ્ય ચ પુષ્પલક્ષ્મ્યા સર્વાભિસારેણ ચ પુષ્પકેતોઃ ।
યાનીયભાવેન ચ યૌવનસ્ય વિહારસંસ્થો ન શમં જગામ

સ્થિતઃ સ દીનઃ સહકારવીથ્યામ્ આલીનસંમૂર્છિતષત્પદાયામ્ ।
ભૃશં જજૃમ્ભે યુગદીર્ઘબાહુર્ ધ્યાત્વા પ્રિયાં ચાપમ્ ઇવાચકર્ષ

સ પિતક્ષોદમ્ ઇવ પ્રતીચ્છન્ ચૂતદ્રુમ્ભેયસ્ તનુપુષ્પવર્ષમ્ ।
દીર્ઘં નિશશ્વાસ વિચિન્ત્ય ભાર્યાં નવગ્રહો નાગ ઇવાવરુદ્ધઃ

શોકસ્ય હર્તા શરણાગતાનાં શોકસ્ય કર્તા પ્રતિગર્વિતાનામ્ ।
અશોકમ્ આલમ્બ્ય સ જાતશોકઃ પ્રિયાં પ્રિયાશોકવનાં શુશોચ

પ્રિયાં પ્રિયાયાઃ પ્રતનું પ્રિયણ્ગું નિશામ્ય ભીતામ્ ઇવ નિષ્પતન્તિમ્ ।
સસ્માર તામ્ અશ્રુમુખીં સબાષ્પઃ પ્રિયાં પ્રિયઙ્ગુપ્રસવાવદાતામ્

પુષ્પાવનદ્ધે તિલકદ્રુમસ્ય દૃષ્ટ્વાન્યપુષ્ટાં શિખરે નિવિષ્ટામ્ ।
સંકલ્પયામ્ આસ શિખાં પ્રિયાયાઃ શુક્લાંશુકે ઽટ્ટાલમ્ અપાસ્રિતાયાઃ

લતાં પ્રફુલ્લામ્ અતિમુક્તકસ્ય ચૂતસ્ય પાર્શ્વે પરિરભ્ય જાતામ્ ।
નિશામ્ય ચિન્તામ્ અગમત્ તદૈવં શ્લિષ્ટાભવન્ મામ્ અપિ સુન્દરીતિ

પુષ્પોત્કરાલા અપિ નાગવૃક્ષા દાન્તૈઃ સમુદ્ગૈર્ ઇવ હેમગર્ભૈઃ ।
કાન્તારવૃક્ષા ઇવ દુઃખિતસ્ય ન ચક્ષુર્ આચિક્ષિપુર્ અસ્ય તત્ર

ગન્ધં વસન્તો ઽપિ ચ ગન્ધપર્ણા ગન્ધર્વવેષ્યા ઇવ ગન્ધપૂર્ણાઃ ।
તસ્યાન્યચિત્તસ્ય શુગાત્મકસ્ય ઘ્રાણં ન જહ્રુર્ હૃદયં પ્રતેપુઃ

સંરક્તકણ્ઠૈશ્ ચ વિનીલકણ્ઠૈસ્ તુષ્ટૈઃ પ્રહૃષ્ટૈર્ અપિ ચાન્યપુષ્ટૈઃ ।
લેલિહ્યમાનૈશ્ ચ મધુ દ્વિરેપૈઃ સ્વનદ્વનં તસ્ય મનો નુનોદ

સ તત્ર ભાર્યારણિસંભવેન વિતર્કધૂમેન તમઃશિખેન ।
કામાગ્નિનાન્તર્હૃદિ દહ્યમાનો વિહાય ધૈર્યં વિલલાપ તત્ તત્

અદ્યાવગચ્છામિ સુદુષ્કરં તે ચક્રુઃ કરિષ્યન્તિ ચ કુર્વતે ચ ।
ત્યક્ત્વા પ્રિયામ્ અશ્રુમુખીં તપો યે ચેરુશ્ ચરિષ્યન્તિ ચરન્તિ ચૈવ

તાવદ્ દૃઢં બન્ધનમ્ અસ્તિ લોકે ન દારવં તાન્તવમ્ આયસં વા ।
યાવદ્ દૃઢં બન્ધનમ્ એતદ્ એવ મુખં ચલ્શ્ક્ષં લલિતં ચ વાક્યમ્

છિત્ત્વા ચ ભિત્ત્વા ચ હિ યાન્તિ તાનિ સ્વપૌરુષાચ્ ચૈવ સુહૃદ્બલાચ્ ચ ।
જ્ઞાનાચ્ ચ રૌક્ષ્યાચ્ ચ વિના વિમોક્તું ન શક્યતે સ્નેહમયસ્ તુ પાશઃ

જ્ઞાનં ન મે તચ્ ચ શમાય યત્ સ્યાન્ ન ચાસ્તિ રૌક્ષ્યં કરુણાત્મકો ઽસ્મિ ।
કામાત્મકશ્ ચાસ્મિ ગુરુશ્ ચ બુદ્ધઃ સ્થિતો ઽન્તરે ચક્રગતેર્ ઇવાસ્મિ

અહં ગૃહીત્વાપિ હિ ભિક્ષુલિઙ્ગં ભ્રાતૄષિણા દ્વિર્ગુરુણાનુશિષ્ટઃ ।
સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસુ લભે ન શાન્તિં પ્રિયાવિયોગાદ્ ઇવ ચક્રવાકઃ

અદ્યાપિ તન્ મે હૃદિ વર્તતે ચ યદ્ દર્પણે વ્યાકુલિતે મયા સા ।
કૃતાનૃતક્રોધકમ્ અબ્રવીન્ માં કથં કૃતો ઽસીતિ શઠં હસન્તી

યથૈષ્ય્ અનાશ્યાનવિશેષકાયાં મયીતિ યન્ મામ્ અવદચ્ ચ સાશ્રુ ।
પારિપ્લવાક્ષેણ મુખેન બાલા તન્ મે વચો ઽદ્યાપિ મનો રુણદ્ધિ

બદ્ધ્વાસનં પર્વતનિર્ઝરસ્થઃ સ્વસ્થો યથા ધ્યાયતિ ભિક્ષુર્ એષઃ ।
સક્તઃ ક્વ ચિન્ નાહમ્ ઇવૈષ નૂનં શાન્તસ્ તથા તૃપ્ત ઇવોપવિષ્ટઃ

પુંસ્કોકિલાનામ્ અવિચિન્ત્ય ઘોષં વસન્તલક્ષ્મ્યામ્ અવિચાર્ય ચક્ષુઃ ।
શાસ્ત્રં યથાભ્યસ્યતિ ચૈષ યુક્તઃ શઙ્કે પ્રિયાકર્ષતિ નાસ્ય ચેતઃ

અસ્મૈ નમો ઽસ્તુ સ્થિરનિશ્ચયાય નિવૃત્તકૌતૂહલવિસ્મયાય ।
શાન્તાત્મને ઽન્તર્ગતમાનસાય ચઙ્ક્રમ્યમાણાય નિરુત્સુકાય

નિરીક્ષમાણાય જલં સપદ્મં વનં ચ ફુલ્લં પરપુષ્ટજુષ્ટમ્ ।
કસ્યાસ્તિ ધૈર્યં નવયૌવનસ્ય માસે મધૌ ધર્મસપત્નભૂતે

ભાવેન ગર્વેણ ગતેન લક્ષ્મ્યા સ્મિતેન કોપેન મદેન વાગ્ભિઃ ।
જહ્રુઃ સ્ત્રિયો દેવનૃપર્ષિસંઘાન્ કસ્માદ્ ધિ નાસ્મદ્વિધમ્ આષિપેયુઃ

કામાભિભૂતો હિ હિરણ્યરેતાઃ સ્વાહાં સિષેવે મઘવાન્ અહલ્યામ્ ।
સત્ત્વેન સર્ગેઞ ચ તેન હીનઃ સ્ત્રીનિર્જિતઃ કિં બત માનુષો ઽહમ્

સૂર્યઃ સરણ્યૂં પ્રતિ જાતરાગસ્ તત્પ્રીતયે તષ્ટ ઇતિ શ્રુતં નઃ ।
યામ્ અશ્વભૂતો ઽશ્વવધું સમેત્ય યતો ઽશ્વિનૌ તૌ જનયાં બભૂવ

સ્ત્રીકારણં વૈરવિષક્તબુદ્ધ્યોર્ વૈવસ્વતાગ્ન્યોશ્ ચલિતાત્મધૃત્યોઃ ।
બહૂનિ વર્ષાણિ બભૂવ યુદ્ધં કઃ સ્ત્રીનિમિત્તં ન ચલેદ્ ઇહાન્યઃ

ભેજે શ્વપાકીં મુનિર્ અક્ષમાલાં કામાદ્ વૈષ્ઠશ્ ચ સ સદ્વરિષ્ટઃ ।
યસ્યાં વિવસ્વાન્ ઇવ ભૂજલાદઃ સુતઃ પ્રસૂતો ઽસ્ય કપિઞ્જલાદઃ

પરાશઃ શાપશરસ્ તહર્ષિઃ કાલીં સિષેવે ઝષગર્ભયોનિમ્ ।
સુતો ઽસ્ય યસ્યાં સુષુવે મહાત્મા દ્વૈપાયનો વેદવિભાગકર્તા

દ્વૈપાયનો ધર્મપરાયઞશ્ ચ રેમે સમં કાશિષુ વેશ્યવધ્વ ।
યયા હતો ઽભૂચ્ ચલનૂપુરેઞ પાદેન વિદ્યુલ્લતયેવ મેઘઃ

તથાઞ્ગિરા રાગપરીતચેતાઃ સરસ્વતીં બ્રહ્મસુતઃ સિષેવે ।
સારસ્વતો યત્ર સુતો ઽસ્ય જજ્ઞે નષ્ટસ્ય વેદસ્ય પુનઃપ્રવક્તા

તથા નૃપર્ષેર્ દિલિપસ્ય યજ્ઞે સ્વર્ગસ્ત્રિયાં કાશ્યપ આગતાસ્થઃ ।
સ્રુચં ગૃહીત્વા સ્રવદ્ આત્મતેજશ્ ચિક્ષેપ વહ્નાવ્ અસિતો યતો ઽભૂત્

તથાઙ્ગદો ઽન્તં તપસો ઽપિ ગત્વા કામાભિભૂતો યમુનામ્ અગચ્છત્ ।
ધીમત્તરં યત્ર રહીતરં સ સારઙ્ગજુષ્ટં જનયાં બભૂવ

નિશામ્ય શાન્તાં નરદેવકન્યાં વને ઽપિ શાન્તે ઽપિ ચ વર્તમાનઃ ।
ચચાલ ધૈર્યાન્ મુનિર્ ઋષ્યષૃઙ્ગઃ શૈલો મહીકમ્પ ઇવોચ્ચશૃઙ્ગઃ

બ્રહ્મર્ષિભાવાર્થમ્ અપાસ્ય રાજ્યં ભેજે વનં યો વિષયેષ્વ્ અનાસ્થઃ ।
સ ગાધિજશ્ ચાપહૃતો ઘૃતાચ્યા સમા દશૈકં દિવસં વિવેદ

તથૈવ કન્દર્પશરાભિમૃષ્ટો રમ્ભાં પ્રતિ સ્તુઃઇલશિરા મુમૂર્છ ।
યઃ કામરોષાત્મતયાનપેક્ષઃ શશાપ તામ્ અપ્રતિગૃહ્યમાણઃ

પ્રમદ્વરાયાં ચ રુરુઃ પ્રિયાયાં ભુજઙ્ગમેનાપહૃતેન્દ્રિયાયામ્ ।
સંદૃશ્ય સંદૃશ્ય જઘાન સર્પાન્ પ્રિયં ન રોષેણ તપો રરક્ષ

નપ્તા શશાઙ્કસ્ય યશોગુણાઙ્કો બુધસ્ય સૂનુર્ વિભુધપ્રભાવઃ ।
તથોર્વશીમ્ અપ્સરસં વિચિન્ત્ય રાજર્ષિર્ ઉન્માદમ્ અગચ્છદ્ ઐડઃ

રક્તો ગિરેર્ મૂર્ધનિ મેનકાયાં કામાત્મકત્વાચ્ ચ સ તાલ્જઙ્ઘઃ ।
પાદેન વિશ્વાવસુના સરોષં વજ્રેણ હિન્તાલ ઇવાભિજઘ્ને

નાશં ગતાયાં પરમાઙ્ગનાયાં ગઙ્ગાજલે ઽનઙ્ગપરીતચેતાઃ ।
જહ્નુશ્ ચ ગઙ્ગાં નૃપતિર્ ભુજાભ્યાં રુરોધ મૈનાક ઇવાચલેન્દ્રઃ

નૃપશ્ ચ ગઙ્ગાવિરહાજ્ જુઘૂર્ણ ગઙ્ગામ્ભસા સાલ ઇવાત્તમૂલઃ ।
કુલપ્રદીપઃ પ્રતિપસ્ય સૂનુઃ શ્રીમત્તનુઃ શન્તનુર્ અસ્વતન્ત્રઃ

હૃતાં ચ સૌનન્દકિનાનુશોચન્ પ્રાપ્તામ્ ઇન્વોર્વીં સ્ત્રિયમ્ ઉર્વશીં તામ્ ।
સદ્વૃત્તવર્મા કિલ સોમવર્મા બભ્રામ ચિત્તોધવભિન્નવર્મા

ભાર્યાં મૃતાં ચાનુમમાર રાજા ભીમપ્રભાવો ભુવિ ભીમકઃ સઃ ।
બલેન સેનાક ઇતિ પ્રકાશઃ સેનાપતિર્ દેવ ઇવાત્તસેનઃ

સ્વર્ગં ગતે ભર્તરિ શન્તનૌ ચ કાલીં જિહિર્ષન્ જનમેજયઃ સઃ ।
અવાપ ભીષ્માત્ સમવેત્ય મૃત્યું ન તદ્ગતં મન્મ્હથમ્ ઉત્સસર્જે

શપ્તશ્ ચ પાણ્ડુર્ મદનેન નૂનં સ્ત્રીણાં વશં કામવશેન જગ્મુઃ ।
જગામ માદ્રીં ન મહર્ષિશાપાદ્ અસેવ્યસેવી વિમમર્શ મૃત્યુમ્

એવંવિધા દેવનૃપર્ષિસઙ્ઘઃ સ્ત્રીણાં વશં કામવશેન જગ્મુઃ ।
ધિયા ચ સારેણ ચ દુર્બલઃ સન્ પ્રિયામ્ અપશ્યન્ કિમુ વિક્લવો ઽહમ્

યાસ્યામિ તસ્માદ્ ગૃહમ્ એવ ભૂયઃ કામં કરિષ્યે વિધિવત્ સકામમ્ ।
ન હ્ય્ અન્યચિત્તસ્ય ચલેન્દ્રિયસ્ય લિઙ્ગં ક્ષમં ધર્મપથાચ્ ચ્યુતસ્ય

પાણૌ કપાલમ્ અવધાય વિધાય મૌણ્ડ્યં માન નિધાય વિકૃતં પરિધાય વાસઃ ।
યસ્યોયોદ્ધવો ન ધૃતિર્ અસ્તિ ન શાન્તિ અસ્તિ ચિત્રપ્રદીપ ઇવ સો ઽસ્તિ ચ નાસ્તિ ચૈવ

યો નિઃસૃતશ્ ચ ન ચ નિઃસૃતકામરાગઃ કાષાયમ્ ઉદ્વહતિ યો ન ચ નિષ્કસાયઃ ।
પાત્રં બિભર્તિ ચ ગુણૈર્ ન ચ પાત્રભૂતો કિઙ્ગં વહન્ન્ અપિ સ નૈવ ગૃહી ન ભિક્ષુઃ

ન ન્યાય્યમ્ અન્વયવતઃ પરિગૃહ્ય લિઙ્ગં ભૂયો વિમોક્તુમ્ ઇતિ યો ઽપિ હિ મે વિચારઃ ।
સો ઽપિ પ્રણશ્યતિ વિચિન્ત્ય નૃપપ્રવીરાંસ્ તાન્ યે તપોવનં અપાસ્ય ગૃહાણ્ય્ અતીયુઃ

શાલ્વાધિપો હિ સસુતો ઽપિ તથામ્બરીષો રામો ઽન્ધ્વ એવ સ ચ સાંકૃતિર્ અન્તિદેવઃ ।
ચીરાણ્ય્ અપાસ્ય દધિરે પુનર્ અંશુકાનિ છિત્ત્વા જટાષ્ ચ કુટિલા મુકુટાનિ બભ્રુઃ

તસ્માદ્ ભિક્ષાર્થં મમ ગુરુર્ ઇતો યાવદ્ એવ પ્રયાતસ્ ત્યક્ત્વા કાષાયં ગૃહમ્ અહમ્ ઇતસ્ તાવદ્ એવ પ્રયાસ્યે ।
પૂજ્યં લિઙ્ગં હિ સ્કલિતમનસો બિભ્રતઃ ક્લિષ્ટબુદ્ધેર્ નામુત્રાર્થઃ સ્યાદ્ ઉપહતમતેર્ નાપ્ય્ અયં જીવલોકઃ