Saundarānanda · Chapter 2

Saundaranada mahākāvye kapilavāstuvarṇano nāma prathamaḥ sargaḥ /
CANTO II
tataḥ kadā cit kālena tad avāpa kulakramāt /
rāja śuddhodhano nāma śuddhakarmā jitendriyaḥ

yaḥ sasañje na kāmeṣu śrīpāptau na visismiye /
nāvamene parānṛddhyā parebhyo nāpi vivyathe

balīyān sattvasaṃpannaḥ śrutavān buddhimān api /
vikrānto nayvāṃś caiva dhīraḥ sumukha eva ca

vapuṣmāṃś ca na ca stabdho dakṣiṇo na ca nārajavaḥ /
tejasvī na ca na kṣāntaḥ kartā ca na ca vismitaḥ

ākṣiptaḥ śatrubhiḥ saṃkhye suhṛdbhiś ca vyapāśritaḥ /
abhavad yo na vimukhas tejasā ditsayaiva ca

yaḥ pūrvai rājabhir yātāṃ yiyāsur dharmapaddhatim /
rājyaṃ dīkṣām iva vahan vṛttetānvagamat pitṝn

yasya suvyahārāc ca rakṣanāc ca sukhaṃ prajāḥ /
śiśyire vigatodvegāḥ pitur aṅkagatā iva

kṛtaśāstraḥ kṛtāstro vā jāto vā vipule kule /
akṛtārtho na dadṛśe yasya darśanameyivān

hitaṃ vipriyam apy ukto yaḥ śuśrāva na cukṣubhe /
duṣkṛtaṃ bahv api tyaktvā sasmāra kṛtam aṇv api

praṇatān anujagrāha vijagrāha kuladviṣaḥ /
āpannān parijagrāha nijagrāhāsthitān pathi

prāyeṇa viṣaye yasya tacchīlam anuvartinaḥ /
arjayanto dadṛśire dhanānīva guṇān api

adhyaiṣṭa yaḥ paraṃ brahma na vyaiṣṭa satataṃ dhṛteḥ /
dānān yadita pātrebhyaḥ pāpaṃ nākṛta kiṃ cana

dhṛtyāvākṣīt pratijñāṃ sa sadvājivodyatāṃ dhuram /
na hy avānchīc eyutaḥ satyān muhūrtam api jīvitam

viduṣaḥ paryupāsiṣṭa vyakāśiṣṭātmavattayā /
vyarociṣta ca śiṣṭebhyo māsīṣe candramā iva

avedīd buddhiśāstrābhyām iha cāmutra ca kṣamam /
arakṣīd dhairyavīryābhyām indriyāṇy api ca prajāḥ

ahārṣīd duḥkham ārtānāṃ dviṣatāṃ corjitaṃ yaśaḥ /
acaiṣte ca nayair bhūmiṃ bhūyasā yaśasaiva ca

apy āsīd duḥkhitān paśyan prakṛtyā karuṇātmakaḥ /
nāhauṣte ca yaśo lobhād anyāyādhigatair dhanaiḥ

sauhārdaṛḍhabhaktitvān maitreṣu viguṇeṣv api /
nādidāsīdaditsīt tu saumukhvāt svaṃ svam arthavat

anivedyāgram arhadbhyo nālikṣat hiṃ cid aplutaḥ /
gām adharmeṇa nādhukṣat kṣīratarṣeṇa gām iva

nāsṛkṣad balim aprāptaṃ nārukṣan mānam aiśvaram /
āgamair buddhim āhikṣad dharmāya na tu kīrtaye

kleśārhān api kāṃś ci tu nākliṣṭa kliṣṭakarmaṇaḥ /
āryabhāvāc ca nāghukṣad dviṣato 'pi sato guṇān

ākṛṣad vapuṣā dṛṣṭīḥ prajānāṃ candramā iva /
parasvaṃ bhuvi nāmṛkṣan mahāviṣam ivoragam

nākrukṣad viṣaye tasya kaś cit kaiś cit kva cit kṣataḥ /
adikṣat tasya hastastham ārtebhyo hy abhayaṃ dhanuḥ

kṛtāgaso 'pi praṇatān prāg eva priyakāriṇaḥ /
adarśat snighayā dṛṣṭyā ślakṣṇena vacasāsicat

bahvīr adhyagamad vidyā viṣayeṣv akutūhalaḥ /
adarśat kārtayuge dharme dharmāt kṛcchre 'pi nāsrasat

avardhiṣṭa guñaiḥ śaśvad avṛdhan mitrasaṃpadā /
avartiṣṭa ca vṛddheṣu nāvṛtad garhite pathi

śarair aśīśam acchatrūn guṇair bandhūn arīramat /
randhrair nācūcudad bhṛtyān karair nāpīpiḍat prajāḥ

rakṣaṇāc caiva śauryāc ca nikhilāṃ gām avīvapat /
spaṣṭayā daṇḍanītyā ca rātrisattrān avīvapat

kulaṃ rājarṣivṛttena yaśogandham avīvapat /
dīptyā tama ivādityas tejasārīn avīvapat

apaprathat pitṝṃś caiva satputradaṛśair guṇaiḥ /
salileneva cāmbhodo vṛttenājihṇadat prajāḥ

dānair ajasravipulaiḥ somaṃ viprān asūṣavat /
rājadharmasthiatvāc ca kāle sasyam asūṣavat

adharmiṣṭhām acakathan na kathām akathaṅkataḥ /
cakravartīva ca parān dharmāyābhyudasīṣahat

rāṣṭram anyatra ca baler na sa kiṅ cid dadīdapat /
bhṛtyair eva ca sodyogaṃ dviṣaddarpam adīdapat

svair evādīdapac cāpi bhūyo bhūyo guṇaiḥ kulam /
prajā nādīdapac caiva sarvadharmavyavasthayā

aśrāntaḥ samaye yajvā vajñabhūmim amīmapat /
pālanāc ca cvijān brahma nirduvignān amīmapat

gurubhir vidhivatkāle saumyaḥ somam amīmapat /
tapasā tejasā caiva dviṣatsainyam amīmapat

prajāḥ paramadharmjñaḥ sūkṣmaṃ dharmam avīvasat /
darśanāc caiva dharmasya kāle svargam avīvasat

vyaktam apy arthakṛcchreṣu nādharmiṣṭham atiṣṭhipat /
priya ity eva cāśaktaṃ na saṃrāgād avīvṛdhat

tejasā ca tviṣā caiva ripūn dṛptān abhībhasat /
yaśodīpena dīptena pṛthivīṃ ca vyabhībhasat

ānṛśaṃsyān na yaśase tenādāyi sadārthine /
dravyaṃ mahad api tyaktvā na caivākīrti kiṃ cana

tenārir āpi duḥkhārto nātyāji śaraṇāgataḥ /
jitvā dṛptān api ripūn na tenākāri vismayaḥ

na tenābhedi māryādā kāmād dveṣād bhayād api /
tena satsv api bhogeṣu nāsevīndriyavṛttitā

na tenārdarśi viṣamaṃ kāryaṅ kva cana kiṃ cana /
vipriyapriyayoḥ kṛtye na tenāgāmi nikriyāḥ

tenāpāyi yathākalpaṃ somaś ca yaśa eva ca /
vedaś cāmnāyi satataṃ vedokto dharma eva ca

evamādibhir atyakto babhūvāsulabhair guṇaiḥ /
aśakyaśakyasāmantaḥ śākyarājaḥ sa śakravat

atha tasmin tathā kāle dharmakāmā divaukasaḥ /
vicerur diśi lokasya dharmacaryā didṛkṣavaḥ

dharmātmānaś carantas te dharmajijñāsayā jagat /
dadṛśus taṃ viśeṣeṇa dharmātmānaṃ narādhipam

devebhyas tuṣitebhyo 'tha bodhisattvaḥ kṣitiṃ vrajan /
upapattiṃ praṇidadhe kule tasya mahīpateḥ

tasya devī nṛdevasya māyā nāma tadābhavat /
vītakrodhatamomāyā māyeva divi devatā

svapne 'tha samaye garbham āviśantaṃ dadarśa sā /
ṣaḍdantaṃ vāraṇaṃ śvetam airāvatam ivaujasā

taṃ vinirdidiṣuḥ śrutvā svapnaṃ svapnavido dvijāḥ /
tasya janma kumārasya lakṣmīdharmayaśobhṛtaḥ

tasya sattvaviśeṣasya jātau jātikṣayaiṣinaḥ /
sācalā pracacālorvī taraṅgābhihateva nauḥ

sūryaraśmibhir akliṣṭaṃ puṣpavarṣaṃ papāta khāt /
digvāraṇakarādhūtād vanāc caitrarathād iva

divi dundubhayo nedur dīvyatāṃ marutām iva /
didīpe 'bhyadhiaṃ sūryaḥ śivaś ca pavano vavau

tutuṣus tuṣitāś caiva śuddhāvāsāś ca devatāḥ /
saddharmabahumānena sattvānāṃ cānukampayā

samāyayau yaśaḥketuṃ śreyaḥketukaraḥ paraḥ /
babhrāje śāntayā lakṣmyā dharmo vigrahavān iva

devyām api yavīyasyām araṇyām iva pāvakaḥ /
nando nāma suto jajñe nityānandakaraḥ kule

dīrghabāhur mahāvakṣāḥ siṃhāṃso vṛsabhekṣanaḥ /
vapuṣāgryeṇa yo nāma sundaropapadaṃ dadhe

madhumāsa iva prāptaś candro naa ivoditaḥ /
aṅgavān iva cānaṅgaḥ sa babhau kāntayā śriyā

sa tau saṃvardhayāmāsa narendraḥ parayā mudā /
arthaḥ sajjanahastastho dharmakāmau mahān iva

tasya kālena satputrau vavṛdhāte bhavāya tau /
āryasyārambhamahato darmārthāv iva bhūtaye

tayoḥ satputrayor madhye śākyarājo rarāja saḥ /
madhyadeśa iva vyakto himavatpāripātrayoḥ

tatas tayoḥ saṃskṛtayoḥ krameṇa narendrasūnvoḥ kṛtavidyayoś ca /
kāmeṣv ajasraṅ pramamāda nandaḥ sarvārthasiddhas tu na saṃrarañja

sa prekśyaiva hi jīrṇam āturaṅ ca mṛtaṅ ca vimṛśan jagadanbhijñam ārtacittaḥ /
hṛdayagataparaghṛṇo na viṣayaratim agamaj jananamaraṇabhayam abhito vijighāṃsuḥ

udvegād apunarbhave manaḥ praṇidhāya sa yayau śayitavarāṅganādanāsthaḥ /
niśi nṛpatinilayanād vanagamankṛtmanāḥ sarasa iva mathitanalināt kalahaṃsaḥ