Saundarānanda · Chapter 1
CANTO I
oṃ namo buddhāya //
CANTO I
gautamaḥ kapilo nāma muni dharmabhṛtāṃ varaḥ /
babhūva tapasi śrāntaḥ kākṣīvān iva gautamaḥ
aśiśriyad yaḥ satataṃ dīptaṃ kāśyapavat tapaḥ /
āśiśrāya ca tadvṛddhau siddhim kāśyapavat parām
haviḥṣu yaś ca svātmārthaṃ gām adhukṣad vasiṣṭhavat /
tapaḥśiṣṭeṣu ca śiṣyeṣu gām adhukṣad vasiṣṭhavat /
māhātmyād dīrghatapaso yo dvitīya ivābhavat
tṛtīya iva yaś cābhūt kāyāṅgirasayor dhiyā
tasya vistīrṇatapasaḥ pārśve himavataḥ śubhe /
kṣetraṃ cāyatanaṃ caiva tapasām āśramo 'bhavat
cāruvīruttaruvanaḥ prasnigdhamṛduśādvalaḥ /
havirdhūmavitānena yaḥ sadābhra ivābabhau
mṛdubhiḥ saikataiḥ snigdhaiḥ kesarātarapāṇḍubhiḥ /
bhūmibhāgair asaṃkīrṇaiḥ sāṅgarāga ivābhavat
śucibhis tīrthasaṃkhyātaiḥ pāvanair bhāvanair api /
bandhumān iva yas tasthau sarobhiḥ sasaraoruhaiḥ
paryāptaphalapuṣpābhiḥ sarvato vanarājibhiḥ /
śuśubhe vavṛdhe caiva naraḥ sādhanavān iva
nīvāraphalasaṃtuṣṭaiḥ svasthaiḥ śāntair anutsukaiḥ /
akīrṇo 'pi tapobhṛdhibhiḥ śūnyaśūnya ivābhavat
agnīnāṃ hūyamānānāṃ śikhinā kūjatām api /
tīrthānāṃ cābhiṣekeṣu śuśruve yatra nisvanaḥ
virejur hariṇā yatra suptā medhyāsu vediṣu /
salājair mādhavīpuṣpair upahārāḥ kṛtā iva
api kṣudramṛgā yatra sāntāś ceruḥ samaṃ mṛgaiḥ /
śarañyebhyas tapasvibhyo vinayaṅ śikṣitā iva
saṃdigdhe 'py apunarbhāve vidudhheṣv āgameṣv api /
pratyakṣiṇa ivākurvaṃs tapo yatra tapodhanāḥ
yatra sma mīyate brahma kaiś cit kaiś cin na mīyate /
kāle nimīyate somo na cākāle pramīyate
nirapekṣāḥ śarireṣu dharme yatra svabhuddhayaḥ /
saṃhṛṣṭā iva yatnena tāpasās te pire tapaḥ // Saund_1.16
śrāmyanto munayo yatra svargāyodyuktacetasaḥ /
taporāgeṇa dharmasya vilopam iva cakrire
atha tejavisadanaṃ tapaḥkṣetraṃ tam āśramam /
kecid ikṣvākavo jagmū rājaputrā vivatsavaḥ
suvarṇastambhavarṣmāṇaḥ siṃhoraskā mahābhujāḥ /
pātraṃ śabdasya mahataḥ śriyāṃ ca vinayasya ca
arharūpā hy anarhasya mahātmānaś calātmanaḥ /
prājñāḥ prajñāvimuktasya bhrātṛyasya yavīyasaḥ
mātṛśulkād upagatāṃ te śriyaṃ na viṣehire /
rarakṣuś ca pituḥ kautsās te bhavanti sma gautamāḥ
ekapitror yathā bhrātroḥ pṛthagguruparigrahāt /
rāma evābhavad gārgyo vāsubhadro 'pi gautamaḥ
śākravṛkṣapraticchannaṃ vāsaṃ yasmāc ca cakrire /
tasmād ikṣvākuvaṃśyās te bhuvi śākya iti smṛtāḥ
sa teṣāṃ gautamaś cakre svavaṃśasadṛśīḥ kriyāḥ /
munir ūrdhvaṃ kumārasya sagarasyeva bhārgavaḥ
kaṇvaḥ śākuntalasyeva bharatasya tarasviaḥ /
vālmīkir iva dhīmāṃś ca dhīmator maithileyayoḥ
tadvanaṃ muninā tena taiś ca kṣatriyapuṅgavaiḥ /
śāntāṃ guptāṃ ca yugapad brahmakṣatraśriyaṃ dadhe
athodakalaśaṃ gṛhya teṣā vṛddhicikīrṣayā /
muniḥ sa viyad utpatya tān uvāca nṛpātmajān
yā patet kalaśād asmād akṣayyasalilān mahīm /
dhārā tām anatikramya mām anveta yathākramam
tataḥ paramam ity uktvā śirobhiḥ praṇipatya ca /
rathān āruruhuḥ sarve śīghravāhān alaṅkrṛtān
tataḥ sa tair anugataḥ syandanasthair nabhogataḥ /
tadāśramamahīprāntaṃ paricikṣepa vāriṇā
aṣṭāpadam ivālikhya nimittaiḥ surbhīkṛtam /
tān uvāca muniḥ sthitvā bhūmipālasutān idam
asmin dhārāparikṣipte nemicihnitalakṣaṇe /
nirmimīdhvaṃ puraṃ yūyaṃ mayi yāte triviṣṭapam
tataḥ kadācit te vīrās tasmin pratigate munau /
babhramur yauvanoddāmā gajā iva niraṅkuśāḥ
baddhagodhāṅgulītrāṇā hastaviṣṭhitakārmukāḥ /
śarādhmātamahātūṇā vyāyatābaddhavāsasaḥ
jijñāsamānā nāgeṣu kauśalaṃ śvāpadeṣu ca /
anucakrur vanasthasya dauṣmanter devakramaṇaḥ
tān dṛṣṭvā prakṛtiṃ yātān vṛddhān vyāghraśiśūn iva /
tāpasās tadvanarh hitvā himavantarh siṣevire
tatas tadāśramasthānaṃ śūnyarh taiḥ śūnyacetasaḥ /
paśyanto tadāśramasthānarṃ śūnyaṃ taiḥ niśaśvasuḥ
atha te puṇyakarmāṇaḥ pratyupasthiravṛddhayaḥ /
tatra tajjñair upākhyātān avāpur mahato nidhīn
alaṃ dharmārthakāmānāṃ nikhilānām svāptaye /
nidhayo naikavidhayo bhūrayas te gatārayaḥ
tatas tatpratilambhāc ca pariṇāmāc ca karmaṇaḥ /
tasmin vāstuni vāstujñāḥ puraṃ śrīman nyaveśayan
saridvistīrṇaparikhaṃ spaṣṭāñcitamahāpatham /
śailakalpamahāvapraṃ givirajam ivāparam
pāṇḍurāṭṭālasumukhaṃ suvibhaktāntarāpaṇam /
harmyamālāparikṣiptaṃ kukṣiṃ himagirer iva
vedavedāṅgaviduṣas tasthuṣaḥ ṣaṭsu karmasu /
śāntaye vṛddhaye caiva yatra viprān ajītjapan
tadbhūmer abhiyoktṝṇāṃ prayuktān vinivṛttaye /
yatra svena prabhāvena bhṛtyadaṇḍān ajītjapan
cāritradhansaṃpannān salajjān dīrghadarśinaḥ /
arhato 'tiṣṭhipan yatra śūrān dakṣān kuṭumbinaḥ
vyastais tais tair guñair yuktān mativāgvikramādibhiḥ /
karmasu patirūpeṣu saicāṃs tān nyayūyujan
vasumadbhir avibhrāntair alaṃvidyair avismitaiḥ /
yad babhāse naraiḥ kīrṇaṃ mandaraḥ kinnarair iva
yatra te hṛṣṭamanasaḥ pauraprītickīrṣayā /
śrīmanty udyānasaṃjñāni yaśodhāmāny acīkaran
śvāḥ puṣkariṇīś caiva paramāgryaguṇāmbhasaḥ /
nājñāyā cetanotkarṣād dikṣu sarvāsv acīkhanan
manojñāḥ śrīmatiḥ praśṭhīḥ pathiṣūpavaneṣu ca /
sabhāḥ kūpavatīś caiva samantāt pratyatiṣṭhipan
hastyaśvarathasakīrṇam asaṃkīrṇam anākulam /
anigūḍhārthivibhavaṃ nigūḍhajñānapauruṣam
saṃnidhānam ivārthānām ādhānam iva tejasām /
niketam iva vidyānāṃ saṃketam iva saṃpadām
vāsavṛkṣaṃ guṇavatām āśrayaṃ śaraṇaiṣiām /
ānartaṃ kṛtaśāstrāṇām ālānaṃ bābhuśālinām
samājair utsavair dāyaiḥ kriyāvidhibhir eva ca /
alañcakrur alaṃvīryās te jagaddhāma tatpuram
yasmād anyāyatas te ca kaṃ cin nācīkaran karam /
tasmād alpena kālena tat tadāpūpuran puram
kapilasya ca tasyarṣes tasminn āśramavāstuni /
yasmāt te tatpuraṃ cakrus tasmāt kapilavāstu tat
kakandasya makandasya kuśāmbasyeva cāśrame /
puryo yathā hi śrūyante tathaiva kapilasya tat
āpuḥ puraṃ tatpuruhūtakalpās te tejasāryeṇa na vismayena /
āpur yaśogandham ataś ca śaśvat sutā yayāter iva kīrtimantaḥ
tannāthavṛttair api rājaputrair arājakaṃ naiva rarāja rāṣṭram /
tārāsahasrair api dīpyamānair anutthite candra ivāntarīkṣam
yo jyāyān atha vayasā guṇaiś ca teṣāṃ bhrātṝṇāṃ vṛṣabha ivaujasā vṛṣāṇām /
te tatra priyaguruvas tam abhyaṣiñcann ādityā daśaśatalocanaṃ divīva
ācāravān vinayavān nayavān kriyāvān dharmāya nendriyadukhāya dhṛtātparaḥ /
tadbhrātṛbhiḥ parivṛtaḥ sa jugopa rāṣṭraṃ saṃkrandano divam ivānuṣrto marudbhiḥ
Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0