સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 2

સૌન્દરનદ મહાકાવ્યે કપિલવાસ્તુવર્ણનો નામ પ્રથમઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો ઇઇ
તતઃ કદા ચિત્ કાલેન તદ્ અવાપ કુલક્રમાત્ ।
રાજ શુદ્ધોધનો નામ શુદ્ધકર્મા જિતેન્દ્રિયઃ

યઃ સસઞ્જે ન કામેષુ શ્રીપાપ્તૌ ન વિસિસ્મિયે ।
નાવમેને પરાનૃદ્ધ્યા પરેભ્યો નાપિ વિવ્યથે

બલીયાન્ સત્ત્વસંપન્નઃ શ્રુતવાન્ બુદ્ધિમાન્ અપિ ।
વિક્રાન્તો નય્વાંશ્ ચૈવ ધીરઃ સુમુખ એવ ચ

વપુષ્માંશ્ ચ ન ચ સ્તબ્ધો દક્ષિણો ન ચ નારજવઃ ।
તેજસ્વી ન ચ ન ક્ષાન્તઃ કર્તા ચ ન ચ વિસ્મિતઃ

આક્ષિપ્તઃ શત્રુભિઃ સંખ્યે સુહૃદ્ભિશ્ ચ વ્યપાશ્રિતઃ ।
અભવદ્ યો ન વિમુખસ્ તેજસા દિત્સયૈવ ચ

યઃ પૂર્વૈ રાજભિર્ યાતાં યિયાસુર્ ધર્મપદ્ધતિમ્ ।
રાજ્યં દીક્ષામ્ ઇવ વહન્ વૃત્તેતાન્વગમત્ પિતૄન્

યસ્ય સુવ્યહારાચ્ ચ રક્ષનાચ્ ચ સુખં પ્રજાઃ ।
શિશ્યિરે વિગતોદ્વેગાઃ પિતુર્ અઙ્કગતા ઇવ

કૃતશાસ્ત્રઃ કૃતાસ્ત્રો વા જાતો વા વિપુલે કુલે ।
અકૃતાર્થો ન દદૃશે યસ્ય દર્શનમેયિવાન્

હિતં વિપ્રિયમ્ અપ્ય્ ઉક્તો યઃ શુશ્રાવ ન ચુક્ષુભે ।
દુષ્કૃતં બહ્વ્ અપિ ત્યક્ત્વા સસ્માર કૃતમ્ અણ્વ્ અપિ

પ્રણતાન્ અનુજગ્રાહ વિજગ્રાહ કુલદ્વિષઃ ।
આપન્નાન્ પરિજગ્રાહ નિજગ્રાહાસ્થિતાન્ પથિ

પ્રાયેણ વિષયે યસ્ય તચ્છીલમ્ અનુવર્તિનઃ ।
અર્જયન્તો દદૃશિરે ધનાનીવ ગુણાન્ અપિ

અધ્યૈષ્ટ યઃ પરં બ્રહ્મ ન વ્યૈષ્ટ સતતં ધૃતેઃ ।
દાનાન્ યદિત પાત્રેભ્યઃ પાપં નાકૃત કિં ચન

ધૃત્યાવાક્ષીત્ પ્રતિજ્ઞાં સ સદ્વાજિવોદ્યતાં ધુરમ્ ।
ન હ્ય્ અવાન્છીચ્ એયુતઃ સત્યાન્ મુહૂર્તમ્ અપિ જીવિતમ્

વિદુષઃ પર્યુપાસિષ્ટ વ્યકાશિષ્ટાત્મવત્તયા ।
વ્યરોચિષ્ત ચ શિષ્ટેભ્યો માસીષે ચન્દ્રમા ઇવ

અવેદીદ્ બુદ્ધિશાસ્ત્રાભ્યામ્ ઇહ ચામુત્ર ચ ક્ષમમ્ ।
અરક્ષીદ્ ધૈર્યવીર્યાભ્યામ્ ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ ચ પ્રજાઃ

અહાર્ષીદ્ દુઃખમ્ આર્તાનાં દ્વિષતાં ચોર્જિતં યશઃ ।
અચૈષ્તે ચ નયૈર્ ભૂમિં ભૂયસા યશસૈવ ચ

અપ્ય્ આસીદ્ દુઃખિતાન્ પશ્યન્ પ્રકૃત્યા કરુણાત્મકઃ ।
નાહૌષ્તે ચ યશો લોભાદ્ અન્યાયાધિગતૈર્ ધનૈઃ

સૌહાર્દઋઢભક્તિત્વાન્ મૈત્રેષુ વિગુણેષ્વ્ અપિ ।
નાદિદાસીદદિત્સીત્ તુ સૌમુખ્વાત્ સ્વં સ્વમ્ અર્થવત્

અનિવેદ્યાગ્રમ્ અર્હદ્ભ્યો નાલિક્ષત્ હિં ચિદ્ અપ્લુતઃ ।
ગામ્ અધર્મેણ નાધુક્ષત્ ક્ષીરતર્ષેણ ગામ્ ઇવ

નાસૃક્ષદ્ બલિમ્ અપ્રાપ્તં નારુક્ષન્ માનમ્ ઐશ્વરમ્ ।
આગમૈર્ બુદ્ધિમ્ આહિક્ષદ્ ધર્માય ન તુ કીર્તયે

ક્લેશાર્હાન્ અપિ કાંશ્ ચિ તુ નાક્લિષ્ટ ક્લિષ્ટકર્મણઃ ।
આર્યભાવાચ્ ચ નાઘુક્ષદ્ દ્વિષતો ઽપિ સતો ગુણાન્

આકૃષદ્ વપુષા દૃષ્ટીઃ પ્રજાનાં ચન્દ્રમા ઇવ ।
પરસ્વં ભુવિ નામૃક્ષન્ મહાવિષમ્ ઇવોરગમ્

નાક્રુક્ષદ્ વિષયે તસ્ય કશ્ ચિત્ કૈશ્ ચિત્ ક્વ ચિત્ ક્ષતઃ ।
અદિક્ષત્ તસ્ય હસ્તસ્થમ્ આર્તેભ્યો હ્ય્ અભયં ધનુઃ

કૃતાગસો ઽપિ પ્રણતાન્ પ્રાગ્ એવ પ્રિયકારિણઃ ।
અદર્શત્ સ્નિઘયા દૃષ્ટ્યા શ્લક્ષ્ણેન વચસાસિચત્

બહ્વીર્ અધ્યગમદ્ વિદ્યા વિષયેષ્વ્ અકુતૂહલઃ ।
અદર્શત્ કાર્તયુગે ધર્મે ધર્માત્ કૃચ્છ્રે ઽપિ નાસ્રસત્

અવર્ધિષ્ટ ગુઞૈઃ શશ્વદ્ અવૃધન્ મિત્રસંપદા ।
અવર્તિષ્ટ ચ વૃદ્ધેષુ નાવૃતદ્ ગર્હિતે પથિ

શરૈર્ અશીશમ્ અચ્છત્રૂન્ ગુણૈર્ બન્ધૂન્ અરીરમત્ ।
રન્ધ્રૈર્ નાચૂચુદદ્ ભૃત્યાન્ કરૈર્ નાપીપિડત્ પ્રજાઃ

રક્ષણાચ્ ચૈવ શૌર્યાચ્ ચ નિખિલાં ગામ્ અવીવપત્ ।
સ્પષ્ટયા દણ્ડનીત્યા ચ રાત્રિસત્ત્રાન્ અવીવપત્

કુલં રાજર્ષિવૃત્તેન યશોગન્ધમ્ અવીવપત્ ।
દીપ્ત્યા તમ ઇવાદિત્યસ્ તેજસારીન્ અવીવપત્

અપપ્રથત્ પિતૄંશ્ ચૈવ સત્પુત્રદઋશૈર્ ગુણૈઃ ।
સલિલેનેવ ચામ્ભોદો વૃત્તેનાજિહ્ણદત્ પ્રજાઃ

દાનૈર્ અજસ્રવિપુલૈઃ સોમં વિપ્રાન્ અસૂષવત્ ।
રાજધર્મસ્થિઅત્વાચ્ ચ કાલે સસ્યમ્ અસૂષવત્

અધર્મિષ્ઠામ્ અચકથન્ ન કથામ્ અકથઙ્કતઃ ।
ચક્રવર્તીવ ચ પરાન્ ધર્માયાભ્યુદસીષહત્

રાષ્ટ્રમ્ અન્યત્ર ચ બલેર્ ન સ કિઙ્ ચિદ્ દદીદપત્ ।
ભૃત્યૈર્ એવ ચ સોદ્યોગં દ્વિષદ્દર્પમ્ અદીદપત્

સ્વૈર્ એવાદીદપચ્ ચાપિ ભૂયો ભૂયો ગુણૈઃ કુલમ્ ।
પ્રજા નાદીદપચ્ ચૈવ સર્વધર્મવ્યવસ્થયા

અશ્રાન્તઃ સમયે યજ્વા વજ્ઞભૂમિમ્ અમીમપત્ ।
પાલનાચ્ ચ ચ્વિજાન્ બ્રહ્મ નિર્દુવિગ્નાન્ અમીમપત્

ગુરુભિર્ વિધિવત્કાલે સૌમ્યઃ સોમમ્ અમીમપત્ ।
તપસા તેજસા ચૈવ દ્વિષત્સૈન્યમ્ અમીમપત્

પ્રજાઃ પરમધર્મ્જ્ઞઃ સૂક્ષ્મં ધર્મમ્ અવીવસત્ ।
દર્શનાચ્ ચૈવ ધર્મસ્ય કાલે સ્વર્ગમ્ અવીવસત્

વ્યક્તમ્ અપ્ય્ અર્થકૃચ્છ્રેષુ નાધર્મિષ્ઠમ્ અતિષ્ઠિપત્ ।
પ્રિય ઇત્ય્ એવ ચાશક્તં ન સંરાગાદ્ અવીવૃધત્

તેજસા ચ ત્વિષા ચૈવ રિપૂન્ દૃપ્તાન્ અભીભસત્ ।
યશોદીપેન દીપ્તેન પૃથિવીં ચ વ્યભીભસત્

આનૃશંસ્યાન્ ન યશસે તેનાદાયિ સદાર્થિને ।
દ્રવ્યં મહદ્ અપિ ત્યક્ત્વા ન ચૈવાકીર્તિ કિં ચન

તેનારિર્ આપિ દુઃખાર્તો નાત્યાજિ શરણાગતઃ ।
જિત્વા દૃપ્તાન્ અપિ રિપૂન્ ન તેનાકારિ વિસ્મયઃ

ન તેનાભેદિ માર્યાદા કામાદ્ દ્વેષાદ્ ભયાદ્ અપિ ।
તેન સત્સ્વ્ અપિ ભોગેષુ નાસેવીન્દ્રિયવૃત્તિતા

ન તેનાર્દર્શિ વિષમં કાર્યઙ્ ક્વ ચન કિં ચન ।
વિપ્રિયપ્રિયયોઃ કૃત્યે ન તેનાગામિ નિક્રિયાઃ

તેનાપાયિ યથાકલ્પં સોમશ્ ચ યશ એવ ચ ।
વેદશ્ ચામ્નાયિ સતતં વેદોક્તો ધર્મ એવ ચ

એવમાદિભિર્ અત્યક્તો બભૂવાસુલભૈર્ ગુણૈઃ ।
અશક્યશક્યસામન્તઃ શાક્યરાજઃ સ શક્રવત્

અથ તસ્મિન્ તથા કાલે ધર્મકામા દિવૌકસઃ ।
વિચેરુર્ દિશિ લોકસ્ય ધર્મચર્યા દિદૃક્ષવઃ

ધર્માત્માનશ્ ચરન્તસ્ તે ધર્મજિજ્ઞાસયા જગત્ ।
દદૃશુસ્ તં વિશેષેણ ધર્માત્માનં નરાધિપમ્

દેવેભ્યસ્ તુષિતેભ્યો ઽથ બોધિસત્ત્વઃ ક્ષિતિં વ્રજન્ ।
ઉપપત્તિં પ્રણિદધે કુલે તસ્ય મહીપતેઃ

તસ્ય દેવી નૃદેવસ્ય માયા નામ તદાભવત્ ।
વીતક્રોધતમોમાયા માયેવ દિવિ દેવતા

સ્વપ્ને ઽથ સમયે ગર્ભમ્ આવિશન્તં દદર્શ સા ।
ષડ્દન્તં વારણં શ્વેતમ્ ઐરાવતમ્ ઇવૌજસા

તં વિનિર્દિદિષુઃ શ્રુત્વા સ્વપ્નં સ્વપ્નવિદો દ્વિજાઃ ।
તસ્ય જન્મ કુમારસ્ય લક્ષ્મીધર્મયશોભૃતઃ

તસ્ય સત્ત્વવિશેષસ્ય જાતૌ જાતિક્ષયૈષિનઃ ।
સાચલા પ્રચચાલોર્વી તરઙ્ગાભિહતેવ નૌઃ

સૂર્યરશ્મિભિર્ અક્લિષ્ટં પુષ્પવર્ષં પપાત ખાત્ ।
દિગ્વારણકરાધૂતાદ્ વનાચ્ ચૈત્રરથાદ્ ઇવ

દિવિ દુન્દુભયો નેદુર્ દીવ્યતાં મરુતામ્ ઇવ ।
દિદીપે ઽભ્યધિઅં સૂર્યઃ શિવશ્ ચ પવનો વવૌ

તુતુષુસ્ તુષિતાશ્ ચૈવ શુદ્ધાવાસાશ્ ચ દેવતાઃ ।
સદ્ધર્મબહુમાનેન સત્ત્વાનાં ચાનુકમ્પયા

સમાયયૌ યશઃકેતું શ્રેયઃકેતુકરઃ પરઃ ।
બભ્રાજે શાન્તયા લક્ષ્મ્યા ધર્મો વિગ્રહવાન્ ઇવ

દેવ્યામ્ અપિ યવીયસ્યામ્ અરણ્યામ્ ઇવ પાવકઃ ।
નન્દો નામ સુતો જજ્ઞે નિત્યાનન્દકરઃ કુલે

દીર્ઘબાહુર્ મહાવક્ષાઃ સિંહાંસો વૃસભેક્ષનઃ ।
વપુષાગ્ર્યેણ યો નામ સુન્દરોપપદં દધે

મધુમાસ ઇવ પ્રાપ્તશ્ ચન્દ્રો નઅ ઇવોદિતઃ ।
અઙ્ગવાન્ ઇવ ચાનઙ્ગઃ સ બભૌ કાન્તયા શ્રિયા

સ તૌ સંવર્ધયામાસ નરેન્દ્રઃ પરયા મુદા ।
અર્થઃ સજ્જનહસ્તસ્થો ધર્મકામૌ મહાન્ ઇવ

તસ્ય કાલેન સત્પુત્રૌ વવૃધાતે ભવાય તૌ ।
આર્યસ્યારમ્ભમહતો દર્માર્થાવ્ ઇવ ભૂતયે

તયોઃ સત્પુત્રયોર્ મધ્યે શાક્યરાજો રરાજ સઃ ।
મધ્યદેશ ઇવ વ્યક્તો હિમવત્પારિપાત્રયોઃ

તતસ્ તયોઃ સંસ્કૃતયોઃ ક્રમેણ નરેન્દ્રસૂન્વોઃ કૃતવિદ્યયોશ્ ચ ।
કામેષ્વ્ અજસ્રઙ્ પ્રમમાદ નન્દઃ સર્વાર્થસિદ્ધસ્ તુ ન સંરરઞ્જ

સ પ્રેક્શ્યૈવ હિ જીર્ણમ્ આતુરઙ્ ચ મૃતઙ્ ચ વિમૃશન્ જગદન્ભિજ્ઞમ્ આર્તચિત્તઃ ।
હૃદયગતપરઘૃણો ન વિષયરતિમ્ અગમજ્ જનનમરણભયમ્ અભિતો વિજિઘાંસુઃ

ઉદ્વેગાદ્ અપુનર્ભવે મનઃ પ્રણિધાય સ યયૌ શયિતવરાઙ્ગનાદનાસ્થઃ ।
નિશિ નૃપતિનિલયનાદ્ વનગમન્કૃત્મનાઃ સરસ ઇવ મથિતનલિનાત્ કલહંસઃ