Language

ENहिગુ
Scripture Library

Saundarānanda · Chapter 17

17.1

Saundarananade mahākāvya āryasatyavyākhyāno nāma ṣoḍaśaḥ sargaḥ /
CANTO XVII
athaivam ādesitatattvamārgo nandas tadā prāptavimokṣamārgaḥ /
sarveṇa bhāvena gurau praṇamya kleśaprahāṇāya vanaṃ jagāma

17.2

tatrāvakāśaṃ mṛdunīlaśaṣpaṃ dadarśa sāntaṃ taruṣaṇḍavantam /
niḥśabdayā nimnagayopagūḍhaṃ vaiḍūryanīlodakayā vahantyā

17.3

sa pādayos tatra vidhāya śaucaṃ śucau śive śrīmati vṛkṣamūle /
mokṣāya baddhvā vyavasāyakaṣāṃ paryaṅkam aṅkāvahitam babandha

17.4

ṛjuṃ samagraṃ praṇidhāya kāyaṃ kāve smṛtiṃ cābhimukhīṃ vidhāya /
sarvendriyāṇy ātmani saṃnidhāya sa tatra yogaṃ pryataḥ prapede

17.5

tataḥ sa tattvaṃ nikhilaṃ cikīṣur mokṣānukūlāṃś ca vidhīṃś cikīrṣan /
jñānena lokyena śamena caiva cacāra cetaḥparikarmabhūmau

17.6

saṃdhāya dhairyaṃ praṇidhāya vīryaṃ vyapohya saktiṃ parigṛhya śaktim /
praśāntacetā niyamasthacetāḥ svasthas tato 'bhūd viṣayeṣv anāsthaḥ

17.7

ātaptabuddheḥ prahitātmano 'pi svabhyastabhāvād atha kāmasaṃjñā /
paryākulaṃ tasya manaś cakāra prāvṛṭsu vidyuj alam āgateva

17.8

sa paryavasthānam avetya sadyaś cikṣepa tāṃ dharmavighātgakartrīm /
priyām api krodhapāritacetā nārīm ivodvṛttaguṇāṃ manasvī

17.9

ārabdhavīryasya manaḥśamāya bhūyas tu tasyākuśalo vitarkaḥ /
vyādhipraṇāśāya niviṣṭabuddher upadravo ghora ivājagāma

17.10

sa tadvighātāya nimittam anyad yogānukūlaṃ kuśalaṃ prapede /
ārtāyanaṃ skṣīṇabalo balsthaṃ nirasyamāno balināriṇeva

17.11

puraṃ vidhāyānuvidhāya daṇḍaṃ mitrāṇi saṃgṛhya ripūn vighṛhya /
rājā yathāpnoti hi gām apūrvāṃ nītir mukukṣor api saiva yoge

17.12

vimokṣakāmasya hi yogino 'pi manaḥ puraṃ jṇānavidhiś ca daṇḍaḥ /
guṇāś ca mitrāṇy arayaś ca doṣā bhūmir vimuktir yatate yadartham

17.13

sa duḥkhajālān mahato mukukṣur vimokṣamārgādhigame vivikṣuḥ /
panthānam āryaṃ paramaṃ didṛkṣuḥ śamaṃ yayau kiṃ cid upāttacakṣuḥ

17.14

yaḥ syān niketas tamaso 'niketaḥ śrutvāpi tattvaṃ sa bhavet pramattaḥ /
yasmāt tu mokṣāya sa pātrabhūtas tasmān manaḥ svātmani saṃjahāra

17.15

saṃbhārataḥ pratyayataḥ svabhāvād āsvādato doṣaviśeṣataś ca /
athātmavān niḥsaraṇātmataś ca dharmeṣu cakre vidhivat parīkṣām

17.16

sa rūpiṇaṃ kṛtsnam arūpiṇaṃ ca sāraṃ didṛkṣur vicikāya kāyam /
athāśuciṃ duḥkham anityam asvaṃ nirātmakaṃ caiva cikāya kāyam

17.17

anityatas tatra hi śūnyataś ca nirātmato duḥkhata eva cāpi /
mārgapravekeṇa sa laukikena kleśadrumaṃ saṃcalayāṃ cakāra

17.18

yasmād abhūtvā bhavatīha sarvaṃ bhūtvā ca bhūyo na bhavaty avaśyam /
sahekutaṃ ca kṣayihetumac ca tasmād anityaṃ jagad ity avindat

17.19

yataḥ prasūtasya ca karmayogaḥ prasajyate bandhavighātahetuḥ /
duḥkhapratīkāravidhau sukhākhye tato bhavaṃ duḥkham iti vyapaśyat

17.20

yataś ca saṃskarāgataṃ viviktaṃ na kārakaḥ kaś cana vedako vā /
sāmagryathaḥ saṃbhavati pravṛttiḥ śūnyaṃ tato lokam imaṃ dadarśa

17.21

yasmān nirīhaṃ jagad asvatantraṃ naiśvaryam ekaḥ kurute kriyāsu /
tat tat pratītya prabhavanti bhāvā nirātmakaṃ tena viveda lokam

17.22

tataḥ sa vātaṃ vyajanād ivoṣṇe kāṣṭhāśritaṃ nirmathanād ivāgnim /
antaḥkṣitisthaṃ khananād ivāmbho lokattaraṃ vartima durāpam āpa

17.23

sajjñānacāpaḥ smṛtivarma baddhvā viśuddhaśīlavratavāhanasthaḥ /
kleśāribhiś cittaraṇājirasthaiḥ sārdhaṃ yuyustsur vijayāya tasthau

17.24

tataḥ sa bodhyaṅgaśitāttaśastraḥ samyakpradhānottamavāhanasthaḥ /
mārgāṅgamātaṅgavatā balena śanaiḥ śanaiḥ kleśacumūṃ jagāhe

17.25

sa smṛtyupasthānamayaiḥ pṛṣatkaiḥ śatrūn viparyāsamayān kṣaṇena /
duḥkhasya hetūṃś caturaś caturbhiḥ svaiḥ svaiḥ pracārāyatanair dadāra

17.26

āryair balaiḥ pañcabhir eva pañca cetaḥkhilāny apratimair babhañja /
mithyāñganāgāṃś ca tathāṅganāgair vinirdudhāvāṣṭabhir eva so 'ṣṭau

17.27

athātmadṛṣṭiṃ sakalāṃ vidhūya caturṣu satyeṣv akathaṃ kathaḥ san /
viśuddhaśīlavratadṛṣṭadharmā dharmasya pūrvāṃ phalabhūmim āpa

17.28

sa darśanād āryacatuṣṭayasya kleśaikadeśasya ca viprayogāt /
pratyātmikāc cāpi viśeṣalābhāt pratyakṣato jñānisukhasya caiva

17.29

dārḍhyāt prasādasya dhṛteḥ sthiratvāt satyeṣv asaṃmūḍhatayā caturṣu /
śīlasya cācchidratayottamasya niḥsaṃśayo dharmavidhau babhūva

17.30

kudṛṣṭijālena sa viprayukto lokaṃ tathābhūtam avekṣamāṇaḥ /
jñānāśrayāṃ prītim upājagāma bhūyaḥ prasādaṃ ca gurāv iyāya

17.32

yo hi pravṛttiṃ niyatām avaiti naivānyahetor iha nāpy ahetoḥ /
pratītya tat tat samavaiti tat tat sa naiṣṭhikaṃ paśyati yaś ca dharmam /
tasyopadeṣṭāram athāryavaryaṃ sa prekṣate buddham avāptacakṣuṅ

17.33

yathopadeśena śivena mukto rogād arogo bhiṣajaṃ kṛtajñaḥ /
anusmaran paśyati cittadṛṣṭyā maitryā ca śāstrajñatayā ca tuṣṭaḥ

17.34

āryeṇa mārgeṇa tathaiva muktas tathāgataṃ tattvavid āryatattvaḥ /
anusmaran paśyati kāyasākṣī maitryā ca sarvajñatayā ca tuṣṭaḥ

17.35

sa nāśakair dṛṣṭigatair vimuktaḥ paryantam ālokya punarbhavasya /
bhaktvā ghṛṇāṃ kleśavijṛmbhiteṣu mṛtyor na tatrāsa na durgatibhyaḥ

17.36

tvaksnāyumedorduhirāsthimāṃsakeśādināmedhyagaṇena pūrṇam /
tataḥ sa kāyaṃ samavekṣamāṇaḥ sāraṃ vicintyāṇv api nopalebhe

17.37

sa kāmarāgapratighau sthirātmā tenaiva yogena tanū cakāra /
kṛtvā mahoraskatanus tanū tau prāpa dvitīyaṃ phalam āryadharme

17.38

sa lobhacāpaṃ parikalpabāṇaṃ rāgaṃ mahāvairiṇam alpaśeṣam /
kāyasvabhāvādhigatair bibheda yogāyudhāstrair aśubhāpṛṣatkaiḥ

17.39

dveṣāyudhaṃ krodhavikīrṇabāṇaṃ vyāpādam antaḥprasavaṃ sapatnam /
maitrīpṛṣatkair dhṛtitūṇasaṃsthaiḥ kṣamādhanurjyāvisṛtair jaghāna

17.40

mūlāny atha trīṇy āsudhasya vīras tribhir vimokṣāyatanaiś cakarta /
camūmukhasthān dhṛtakārmukāṃs trīn arīn ivāris tribhir āyasāgraiḥ

17.41

sa kāmadhātoḥ samtikramāya pārṣṇigrahāṃs tān abhibhūya śatrūn /
yogād anāgāmiphalaṃ prapadya dvārīva nirvāñapurasya tasthau

17.42

kāmair vikitaṃ malinaiś ca dharmair vitarkavac cāpi vicāravac ca /
vivekajaṃ prītisukhopapannaṃ dhyānaṃ tataḥ sa prathamaṃ prapede

17.43

kāmāgnidhāhena sa vipramukto hlādaṃ paraṃ dhyānasukhād avāpa /
sukhaṃ vigāhyāpsv iva gharmakhinnaḥ prāpyeva cārthaṃ cipulaṃ daridraḥ

17.44

tatrāpi taddharmagatān vitarkān guṇāguṇe ca prasṛtān vicārān /
buddhvā manaḥkṣobhakarān aśāntāṃs tadviprayogāya matiṃ cakāra

17.45

kṣobhaṃ prakurvanti yathormayo hi dhīraprasannāmbuvahasya sindhoḥ /
ekāgrabhūtasya tahtormibhūtāś cittāmbhasaḥ kṣobhakarā vitarkāḥ

17.46

khinnasya suptasya ca nirvṛtasya bādhaṃ yathā saṃjanayanti śabdāḥ /
adhyātmam aikāgryam upāgatasya bhavanti bādhāya tathā vitarkāḥ

17.47

athāvitarkaṃ kramaśo 'vicāram ekāgrabhāvān manasaḥ prasannam /
samādhijaṃ prītsukhaṃ dvitīyaṃ dhyānaṃ tad ādhyātmaśivaṃ sa dadhyau

17.48

tad dhyānam āgamya ca cittamaunaṃ lebhe parāṃ prītim alabdhapūrvām /
prītau tu tatrāpi sa doṣadarśī yathā vitarkeṣv abhavat tathaiva

17.49

prītiḥ parā vastuni yatra yasya viparyayāt tasya hi tara duḥkham /
prītāv ataḥ prekṣya sa tatra doṣān prītikṣaye yogam upāruroha

17.50

prītedr virāgāt sukham āryajuṣṭaṃ kāyena vindann atha saṃprajānan /
upekṣakaḥ sa smṛtimān vyahārṣīd dhyānaṃ tṛtīyaṃ pratilabhya dhīraḥ

17.51

yasmāt paraṃ tatra sukhaṃ sukhebhyas tataḥ paraṃ nāsti sukhapravṛttiḥ /
tasmād babhāṣe śubhakṛtsnabhūmiṃ parāparajñaḥ parameti maitryā

17.52

dhyāne 'pi tatrātha dadarśa doṣaṃ mene paraṃ śāntam aniñjam eva /
ābhogato 'pīñjayati sma tasya cittaṃ pravṛttaṃ sukham ity ajasram

17.53

yatreñjitaṃ spanditam asti tatra yatrāsti ca spanditam asti duḥkham /
yasmād atas tat sukham iñjakatvāt praśāntikāmā yatayas tyajanti

17.54

atha prahāṇāt sukhaduḥkhayoś ca manovikārasya ca pūrvam eva /
dadhyāv upekṣāmṛtimad viśuddhaṃ dhyānaṃ tathāduḥkhasukhaṃ caturtham

17.55

yasmāt tu tasmin na sukhaṃ na duḥkhaṃ jñānaṃ ca tatrāsti tad arthacāri /
tasmād upekṣāsmṛtipāriśuddhir nirucyate dhyānavidhau caturthe

17.56

dhyānaṃ sa niśritya tataś caturtham arhattvalābhāya matiṃ cakāra /
saṃdhāya maitraṃ balavantam āryaṃ rājeva deśān ajitān jigīṣuḥ

17.57

ciccheda kārtsnyena tataḥ sa pañca prajñāsinā bhāvanayeritena /
ūrdhvaṅgamāny uttamabandhanāni saṃyojanāny uttamabandhanāni

17.58

bodhyaṅganāgair api saptabhiḥ sa saptaiva cittānuśayān mamarda /
dvīpān ivopasthitavipraṇāśān kālo grahaiḥ saptabhir eva sapta

17.59

agnidrumājyāmbuṣu yā hi vṛttiḥ kavandhavāvyagnidivākarāṇām /
doṣeṣu tāṃ vṛttim iyāya nando nirvāpaṇotpāṭanadāhaśoṣaiḥ

17.60

iti trivegaṃ trijhaṣaṃ trivīcam ekāmbhasaṃ pañcarayaṃ dvikūlam /
dvigrāham aṣṭāṅgavatā plavena duḥkhārṇavaṃ custaram uttatāra

17.61

arhattvam āsādya sa satkriyārho nirutsuko niṣpraṇayo nirāśaḥ /
vibhīr viṣug vītamado virāgaḥ sa eva dhṛtyānya ivābabhāse

17.62

bhrātuś ca śāstuś ca tayānuśiṣṭyā nandas tataḥ svena ca vikrameṇa /
praśāntacetāḥ paripūrṇakāryo vāṇīm imām ātmagatāṃ jagāda

17.63

namo 'stu tasmai sugatāya yena hitaiṣiṇā me karuṇatmakena /
bahūni duḥkhāny apavartitāni sukhāni bhūyāṃsy upasaṃhṛtāni

17.64

ahaṃ hy anāryeṇa śarīrajena duḥkhātmake vartmani kṛṣyamāṇaḥ /
nivartitas tadvacanāṅkuṣena darpānvito nāga ivāṅkuśena

17.65

tasyājñayā kāruṇikasya śāstur hṛdistham utpāṭya hi rāgaśalyam /
adyaiva tāvat sumahat sukhaṃ me sarvakṣaye kiṃ bata nirvṛtasya

17.66

nirvāpya kāmāgnim ahaṃ hi dīptaṃ dhṛtyambunā pāvakam ambuneva /
hlādaṃ paraṃ sāṃpratam āgato 'smi śītaṃ hradaṃ gharma ivāvatīrṇaḥ

17.67

na me priyaṃ kiṃ cana nāpriyaṃ me na me 'nurodho 'sti kuto virodhaḥ /
tayor abhāvāt sukhito 'smi sadyo himātapābhyām iva vipramuktaḥ

17.68

mahābhayāt kṣemam ivopalabhya mahāvarodhād iva vipramokṣam /
mahārṇavāt pāram ivāplavaḥ san bhīmāndhakārād iva ca prakāśam

17.69

rogād ivārogyam asahyarūpād ṛṇād ivānṛṇyam anantasaṃkhyāt /
dviṣatsakāśad iva cāpayānaṃ durchikṣayogāc ca yathā subhikṣam

17.70

tadvat parāṃ śāntim upāgato 'haṃ yasyānubhāvena vināyakasya /
karomi bḥūyaḥ punar uktam asmai namo namo 'rhāya tathāgatāya

17.71

yenāhaṃ girim upanīya rukmaśṛṅgaṃ svargaṃ ca plavagavadhūnidarśanena /
kāmātmā tridivacarībhir aṅganābhir niṣkṛṣṭo yuvatimaye kalau nimagnaḥ

17.72

tasmāc ca vyasanaparād anarthapaṅkād utkṛṣya kramaśithilaḥ karīva paṅkāt /
śānte 'smin virajasi vijvare viśoke saddharme vitamasi naiṣṭhike vimuktaḥ

17.73

taṃ vande param anukampakaṃ maharṣiṃ mūrdhnāhaṃ prakṛtiguṇajñam āśayajñam /
saṃbuddhaṃ daśabalinaṃ bhiṣakpradhānaṃ trātāraṃ punar api cāsmi saṃnatas tam

Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc