Saundarānanda · Chapter 17
Saundarananade mahākāvya āryasatyavyākhyāno nāma ṣoḍaśaḥ sargaḥ /
CANTO XVII
athaivam ādesitatattvamārgo nandas tadā prāptavimokṣamārgaḥ /
sarveṇa bhāvena gurau praṇamya kleśaprahāṇāya vanaṃ jagāma
tatrāvakāśaṃ mṛdunīlaśaṣpaṃ dadarśa sāntaṃ taruṣaṇḍavantam /
niḥśabdayā nimnagayopagūḍhaṃ vaiḍūryanīlodakayā vahantyā
sa pādayos tatra vidhāya śaucaṃ śucau śive śrīmati vṛkṣamūle /
mokṣāya baddhvā vyavasāyakaṣāṃ paryaṅkam aṅkāvahitam babandha
ṛjuṃ samagraṃ praṇidhāya kāyaṃ kāve smṛtiṃ cābhimukhīṃ vidhāya /
sarvendriyāṇy ātmani saṃnidhāya sa tatra yogaṃ pryataḥ prapede
tataḥ sa tattvaṃ nikhilaṃ cikīṣur mokṣānukūlāṃś ca vidhīṃś cikīrṣan /
jñānena lokyena śamena caiva cacāra cetaḥparikarmabhūmau
saṃdhāya dhairyaṃ praṇidhāya vīryaṃ vyapohya saktiṃ parigṛhya śaktim /
praśāntacetā niyamasthacetāḥ svasthas tato 'bhūd viṣayeṣv anāsthaḥ
ātaptabuddheḥ prahitātmano 'pi svabhyastabhāvād atha kāmasaṃjñā /
paryākulaṃ tasya manaś cakāra prāvṛṭsu vidyuj alam āgateva
sa paryavasthānam avetya sadyaś cikṣepa tāṃ dharmavighātgakartrīm /
priyām api krodhapāritacetā nārīm ivodvṛttaguṇāṃ manasvī
ārabdhavīryasya manaḥśamāya bhūyas tu tasyākuśalo vitarkaḥ /
vyādhipraṇāśāya niviṣṭabuddher upadravo ghora ivājagāma
sa tadvighātāya nimittam anyad yogānukūlaṃ kuśalaṃ prapede /
ārtāyanaṃ skṣīṇabalo balsthaṃ nirasyamāno balināriṇeva
puraṃ vidhāyānuvidhāya daṇḍaṃ mitrāṇi saṃgṛhya ripūn vighṛhya /
rājā yathāpnoti hi gām apūrvāṃ nītir mukukṣor api saiva yoge
vimokṣakāmasya hi yogino 'pi manaḥ puraṃ jṇānavidhiś ca daṇḍaḥ /
guṇāś ca mitrāṇy arayaś ca doṣā bhūmir vimuktir yatate yadartham
sa duḥkhajālān mahato mukukṣur vimokṣamārgādhigame vivikṣuḥ /
panthānam āryaṃ paramaṃ didṛkṣuḥ śamaṃ yayau kiṃ cid upāttacakṣuḥ
yaḥ syān niketas tamaso 'niketaḥ śrutvāpi tattvaṃ sa bhavet pramattaḥ /
yasmāt tu mokṣāya sa pātrabhūtas tasmān manaḥ svātmani saṃjahāra
saṃbhārataḥ pratyayataḥ svabhāvād āsvādato doṣaviśeṣataś ca /
athātmavān niḥsaraṇātmataś ca dharmeṣu cakre vidhivat parīkṣām
sa rūpiṇaṃ kṛtsnam arūpiṇaṃ ca sāraṃ didṛkṣur vicikāya kāyam /
athāśuciṃ duḥkham anityam asvaṃ nirātmakaṃ caiva cikāya kāyam
anityatas tatra hi śūnyataś ca nirātmato duḥkhata eva cāpi /
mārgapravekeṇa sa laukikena kleśadrumaṃ saṃcalayāṃ cakāra
yasmād abhūtvā bhavatīha sarvaṃ bhūtvā ca bhūyo na bhavaty avaśyam /
sahekutaṃ ca kṣayihetumac ca tasmād anityaṃ jagad ity avindat
yataḥ prasūtasya ca karmayogaḥ prasajyate bandhavighātahetuḥ /
duḥkhapratīkāravidhau sukhākhye tato bhavaṃ duḥkham iti vyapaśyat
yataś ca saṃskarāgataṃ viviktaṃ na kārakaḥ kaś cana vedako vā /
sāmagryathaḥ saṃbhavati pravṛttiḥ śūnyaṃ tato lokam imaṃ dadarśa
yasmān nirīhaṃ jagad asvatantraṃ naiśvaryam ekaḥ kurute kriyāsu /
tat tat pratītya prabhavanti bhāvā nirātmakaṃ tena viveda lokam
tataḥ sa vātaṃ vyajanād ivoṣṇe kāṣṭhāśritaṃ nirmathanād ivāgnim /
antaḥkṣitisthaṃ khananād ivāmbho lokattaraṃ vartima durāpam āpa
sajjñānacāpaḥ smṛtivarma baddhvā viśuddhaśīlavratavāhanasthaḥ /
kleśāribhiś cittaraṇājirasthaiḥ sārdhaṃ yuyustsur vijayāya tasthau
tataḥ sa bodhyaṅgaśitāttaśastraḥ samyakpradhānottamavāhanasthaḥ /
mārgāṅgamātaṅgavatā balena śanaiḥ śanaiḥ kleśacumūṃ jagāhe
sa smṛtyupasthānamayaiḥ pṛṣatkaiḥ śatrūn viparyāsamayān kṣaṇena /
duḥkhasya hetūṃś caturaś caturbhiḥ svaiḥ svaiḥ pracārāyatanair dadāra
āryair balaiḥ pañcabhir eva pañca cetaḥkhilāny apratimair babhañja /
mithyāñganāgāṃś ca tathāṅganāgair vinirdudhāvāṣṭabhir eva so 'ṣṭau
athātmadṛṣṭiṃ sakalāṃ vidhūya caturṣu satyeṣv akathaṃ kathaḥ san /
viśuddhaśīlavratadṛṣṭadharmā dharmasya pūrvāṃ phalabhūmim āpa
sa darśanād āryacatuṣṭayasya kleśaikadeśasya ca viprayogāt /
pratyātmikāc cāpi viśeṣalābhāt pratyakṣato jñānisukhasya caiva
dārḍhyāt prasādasya dhṛteḥ sthiratvāt satyeṣv asaṃmūḍhatayā caturṣu /
śīlasya cācchidratayottamasya niḥsaṃśayo dharmavidhau babhūva
kudṛṣṭijālena sa viprayukto lokaṃ tathābhūtam avekṣamāṇaḥ /
jñānāśrayāṃ prītim upājagāma bhūyaḥ prasādaṃ ca gurāv iyāya
yo hi pravṛttiṃ niyatām avaiti naivānyahetor iha nāpy ahetoḥ /
pratītya tat tat samavaiti tat tat sa naiṣṭhikaṃ paśyati yaś ca dharmam /
tasyopadeṣṭāram athāryavaryaṃ sa prekṣate buddham avāptacakṣuṅ
yathopadeśena śivena mukto rogād arogo bhiṣajaṃ kṛtajñaḥ /
anusmaran paśyati cittadṛṣṭyā maitryā ca śāstrajñatayā ca tuṣṭaḥ
āryeṇa mārgeṇa tathaiva muktas tathāgataṃ tattvavid āryatattvaḥ /
anusmaran paśyati kāyasākṣī maitryā ca sarvajñatayā ca tuṣṭaḥ
sa nāśakair dṛṣṭigatair vimuktaḥ paryantam ālokya punarbhavasya /
bhaktvā ghṛṇāṃ kleśavijṛmbhiteṣu mṛtyor na tatrāsa na durgatibhyaḥ
tvaksnāyumedorduhirāsthimāṃsakeśādināmedhyagaṇena pūrṇam /
tataḥ sa kāyaṃ samavekṣamāṇaḥ sāraṃ vicintyāṇv api nopalebhe
sa kāmarāgapratighau sthirātmā tenaiva yogena tanū cakāra /
kṛtvā mahoraskatanus tanū tau prāpa dvitīyaṃ phalam āryadharme
sa lobhacāpaṃ parikalpabāṇaṃ rāgaṃ mahāvairiṇam alpaśeṣam /
kāyasvabhāvādhigatair bibheda yogāyudhāstrair aśubhāpṛṣatkaiḥ
dveṣāyudhaṃ krodhavikīrṇabāṇaṃ vyāpādam antaḥprasavaṃ sapatnam /
maitrīpṛṣatkair dhṛtitūṇasaṃsthaiḥ kṣamādhanurjyāvisṛtair jaghāna
mūlāny atha trīṇy āsudhasya vīras tribhir vimokṣāyatanaiś cakarta /
camūmukhasthān dhṛtakārmukāṃs trīn arīn ivāris tribhir āyasāgraiḥ
sa kāmadhātoḥ samtikramāya pārṣṇigrahāṃs tān abhibhūya śatrūn /
yogād anāgāmiphalaṃ prapadya dvārīva nirvāñapurasya tasthau
kāmair vikitaṃ malinaiś ca dharmair vitarkavac cāpi vicāravac ca /
vivekajaṃ prītisukhopapannaṃ dhyānaṃ tataḥ sa prathamaṃ prapede
kāmāgnidhāhena sa vipramukto hlādaṃ paraṃ dhyānasukhād avāpa /
sukhaṃ vigāhyāpsv iva gharmakhinnaḥ prāpyeva cārthaṃ cipulaṃ daridraḥ
tatrāpi taddharmagatān vitarkān guṇāguṇe ca prasṛtān vicārān /
buddhvā manaḥkṣobhakarān aśāntāṃs tadviprayogāya matiṃ cakāra
kṣobhaṃ prakurvanti yathormayo hi dhīraprasannāmbuvahasya sindhoḥ /
ekāgrabhūtasya tahtormibhūtāś cittāmbhasaḥ kṣobhakarā vitarkāḥ
khinnasya suptasya ca nirvṛtasya bādhaṃ yathā saṃjanayanti śabdāḥ /
adhyātmam aikāgryam upāgatasya bhavanti bādhāya tathā vitarkāḥ
athāvitarkaṃ kramaśo 'vicāram ekāgrabhāvān manasaḥ prasannam /
samādhijaṃ prītsukhaṃ dvitīyaṃ dhyānaṃ tad ādhyātmaśivaṃ sa dadhyau
tad dhyānam āgamya ca cittamaunaṃ lebhe parāṃ prītim alabdhapūrvām /
prītau tu tatrāpi sa doṣadarśī yathā vitarkeṣv abhavat tathaiva
prītiḥ parā vastuni yatra yasya viparyayāt tasya hi tara duḥkham /
prītāv ataḥ prekṣya sa tatra doṣān prītikṣaye yogam upāruroha
prītedr virāgāt sukham āryajuṣṭaṃ kāyena vindann atha saṃprajānan /
upekṣakaḥ sa smṛtimān vyahārṣīd dhyānaṃ tṛtīyaṃ pratilabhya dhīraḥ
yasmāt paraṃ tatra sukhaṃ sukhebhyas tataḥ paraṃ nāsti sukhapravṛttiḥ /
tasmād babhāṣe śubhakṛtsnabhūmiṃ parāparajñaḥ parameti maitryā
dhyāne 'pi tatrātha dadarśa doṣaṃ mene paraṃ śāntam aniñjam eva /
ābhogato 'pīñjayati sma tasya cittaṃ pravṛttaṃ sukham ity ajasram
yatreñjitaṃ spanditam asti tatra yatrāsti ca spanditam asti duḥkham /
yasmād atas tat sukham iñjakatvāt praśāntikāmā yatayas tyajanti
atha prahāṇāt sukhaduḥkhayoś ca manovikārasya ca pūrvam eva /
dadhyāv upekṣāmṛtimad viśuddhaṃ dhyānaṃ tathāduḥkhasukhaṃ caturtham
yasmāt tu tasmin na sukhaṃ na duḥkhaṃ jñānaṃ ca tatrāsti tad arthacāri /
tasmād upekṣāsmṛtipāriśuddhir nirucyate dhyānavidhau caturthe
dhyānaṃ sa niśritya tataś caturtham arhattvalābhāya matiṃ cakāra /
saṃdhāya maitraṃ balavantam āryaṃ rājeva deśān ajitān jigīṣuḥ
ciccheda kārtsnyena tataḥ sa pañca prajñāsinā bhāvanayeritena /
ūrdhvaṅgamāny uttamabandhanāni saṃyojanāny uttamabandhanāni
bodhyaṅganāgair api saptabhiḥ sa saptaiva cittānuśayān mamarda /
dvīpān ivopasthitavipraṇāśān kālo grahaiḥ saptabhir eva sapta
agnidrumājyāmbuṣu yā hi vṛttiḥ kavandhavāvyagnidivākarāṇām /
doṣeṣu tāṃ vṛttim iyāya nando nirvāpaṇotpāṭanadāhaśoṣaiḥ
iti trivegaṃ trijhaṣaṃ trivīcam ekāmbhasaṃ pañcarayaṃ dvikūlam /
dvigrāham aṣṭāṅgavatā plavena duḥkhārṇavaṃ custaram uttatāra
arhattvam āsādya sa satkriyārho nirutsuko niṣpraṇayo nirāśaḥ /
vibhīr viṣug vītamado virāgaḥ sa eva dhṛtyānya ivābabhāse
bhrātuś ca śāstuś ca tayānuśiṣṭyā nandas tataḥ svena ca vikrameṇa /
praśāntacetāḥ paripūrṇakāryo vāṇīm imām ātmagatāṃ jagāda
namo 'stu tasmai sugatāya yena hitaiṣiṇā me karuṇatmakena /
bahūni duḥkhāny apavartitāni sukhāni bhūyāṃsy upasaṃhṛtāni
ahaṃ hy anāryeṇa śarīrajena duḥkhātmake vartmani kṛṣyamāṇaḥ /
nivartitas tadvacanāṅkuṣena darpānvito nāga ivāṅkuśena
tasyājñayā kāruṇikasya śāstur hṛdistham utpāṭya hi rāgaśalyam /
adyaiva tāvat sumahat sukhaṃ me sarvakṣaye kiṃ bata nirvṛtasya
nirvāpya kāmāgnim ahaṃ hi dīptaṃ dhṛtyambunā pāvakam ambuneva /
hlādaṃ paraṃ sāṃpratam āgato 'smi śītaṃ hradaṃ gharma ivāvatīrṇaḥ
na me priyaṃ kiṃ cana nāpriyaṃ me na me 'nurodho 'sti kuto virodhaḥ /
tayor abhāvāt sukhito 'smi sadyo himātapābhyām iva vipramuktaḥ
mahābhayāt kṣemam ivopalabhya mahāvarodhād iva vipramokṣam /
mahārṇavāt pāram ivāplavaḥ san bhīmāndhakārād iva ca prakāśam
rogād ivārogyam asahyarūpād ṛṇād ivānṛṇyam anantasaṃkhyāt /
dviṣatsakāśad iva cāpayānaṃ durchikṣayogāc ca yathā subhikṣam
tadvat parāṃ śāntim upāgato 'haṃ yasyānubhāvena vināyakasya /
karomi bḥūyaḥ punar uktam asmai namo namo 'rhāya tathāgatāya
yenāhaṃ girim upanīya rukmaśṛṅgaṃ svargaṃ ca plavagavadhūnidarśanena /
kāmātmā tridivacarībhir aṅganābhir niṣkṛṣṭo yuvatimaye kalau nimagnaḥ
tasmāc ca vyasanaparād anarthapaṅkād utkṛṣya kramaśithilaḥ karīva paṅkāt /
śānte 'smin virajasi vijvare viśoke saddharme vitamasi naiṣṭhike vimuktaḥ
taṃ vande param anukampakaṃ maharṣiṃ mūrdhnāhaṃ prakṛtiguṇajñam āśayajñam /
saṃbuddhaṃ daśabalinaṃ bhiṣakpradhānaṃ trātāraṃ punar api cāsmi saṃnatas tam
Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0