સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 17

સૌન્દરનનદે મહાકાવ્ય આર્યસત્યવ્યાખ્યાનો નામ ષોડશઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો xવિઇ
અથૈવમ્ આદેસિતતત્ત્વમાર્ગો નન્દસ્ તદા પ્રાપ્તવિમોક્ષમાર્ગઃ ।
સર્વેણ ભાવેન ગુરૌ પ્રણમ્ય ક્લેશપ્રહાણાય વનં જગામ

તત્રાવકાશં મૃદુનીલશષ્પં દદર્શ સાન્તં તરુષણ્ડવન્તમ્ ।
નિઃશબ્દયા નિમ્નગયોપગૂઢં વૈડૂર્યનીલોદકયા વહન્ત્યા

સ પાદયોસ્ તત્ર વિધાય શૌચં શુચૌ શિવે શ્રીમતિ વૃક્ષમૂલે ।
મોક્ષાય બદ્ધ્વા વ્યવસાયકષાં પર્યઙ્કમ્ અઙ્કાવહિતમ્ બબન્ધ

ઋજું સમગ્રં પ્રણિધાય કાયં કાવે સ્મૃતિં ચાભિમુખીં વિધાય ।
સર્વેન્દ્રિયાણ્ય્ આત્મનિ સંનિધાય સ તત્ર યોગં પ્ર્યતઃ પ્રપેદે

તતઃ સ તત્ત્વં નિખિલં ચિકીષુર્ મોક્ષાનુકૂલાંશ્ ચ વિધીંશ્ ચિકીર્ષન્ ।
જ્ઞાનેન લોક્યેન શમેન ચૈવ ચચાર ચેતઃપરિકર્મભૂમૌ

સંધાય ધૈર્યં પ્રણિધાય વીર્યં વ્યપોહ્ય સક્તિં પરિગૃહ્ય શક્તિમ્ ।
પ્રશાન્તચેતા નિયમસ્થચેતાઃ સ્વસ્થસ્ તતો ઽભૂદ્ વિષયેષ્વ્ અનાસ્થઃ

આતપ્તબુદ્ધેઃ પ્રહિતાત્મનો ઽપિ સ્વભ્યસ્તભાવાદ્ અથ કામસંજ્ઞા ।
પર્યાકુલં તસ્ય મનશ્ ચકાર પ્રાવૃટ્સુ વિદ્યુજ્ અલમ્ આગતેવ

સ પર્યવસ્થાનમ્ અવેત્ય સદ્યશ્ ચિક્ષેપ તાં ધર્મવિઘાત્ગકર્ત્રીમ્ ।
પ્રિયામ્ અપિ ક્રોધપારિતચેતા નારીમ્ ઇવોદ્વૃત્તગુણાં મનસ્વી

આરબ્ધવીર્યસ્ય મનઃશમાય ભૂયસ્ તુ તસ્યાકુશલો વિતર્કઃ ।
વ્યાધિપ્રણાશાય નિવિષ્ટબુદ્ધેર્ ઉપદ્રવો ઘોર ઇવાજગામ

સ તદ્વિઘાતાય નિમિત્તમ્ અન્યદ્ યોગાનુકૂલં કુશલં પ્રપેદે ।
આર્તાયનં સ્ક્ષીણબલો બલ્સ્થં નિરસ્યમાનો બલિનારિણેવ

પુરં વિધાયાનુવિધાય દણ્ડં મિત્રાણિ સંગૃહ્ય રિપૂન્ વિઘૃહ્ય ।
રાજા યથાપ્નોતિ હિ ગામ્ અપૂર્વાં નીતિર્ મુકુક્ષોર્ અપિ સૈવ યોગે

વિમોક્ષકામસ્ય હિ યોગિનો ઽપિ મનઃ પુરં જ્ણાનવિધિશ્ ચ દણ્ડઃ ।
ગુણાશ્ ચ મિત્રાણ્ય્ અરયશ્ ચ દોષા ભૂમિર્ વિમુક્તિર્ યતતે યદર્થમ્

સ દુઃખજાલાન્ મહતો મુકુક્ષુર્ વિમોક્ષમાર્ગાધિગમે વિવિક્ષુઃ ।
પન્થાનમ્ આર્યં પરમં દિદૃક્ષુઃ શમં યયૌ કિં ચિદ્ ઉપાત્તચક્ષુઃ

યઃ સ્યાન્ નિકેતસ્ તમસો ઽનિકેતઃ શ્રુત્વાપિ તત્ત્વં સ ભવેત્ પ્રમત્તઃ ।
યસ્માત્ તુ મોક્ષાય સ પાત્રભૂતસ્ તસ્માન્ મનઃ સ્વાત્મનિ સંજહાર

સંભારતઃ પ્રત્યયતઃ સ્વભાવાદ્ આસ્વાદતો દોષવિશેષતશ્ ચ ।
અથાત્મવાન્ નિઃસરણાત્મતશ્ ચ ધર્મેષુ ચક્રે વિધિવત્ પરીક્ષામ્

સ રૂપિણં કૃત્સ્નમ્ અરૂપિણં ચ સારં દિદૃક્ષુર્ વિચિકાય કાયમ્ ।
અથાશુચિં દુઃખમ્ અનિત્યમ્ અસ્વં નિરાત્મકં ચૈવ ચિકાય કાયમ્

અનિત્યતસ્ તત્ર હિ શૂન્યતશ્ ચ નિરાત્મતો દુઃખત એવ ચાપિ ।
માર્ગપ્રવેકેણ સ લૌકિકેન ક્લેશદ્રુમં સંચલયાં ચકાર

યસ્માદ્ અભૂત્વા ભવતીહ સર્વં ભૂત્વા ચ ભૂયો ન ભવત્ય્ અવશ્યમ્ ।
સહેકુતં ચ ક્ષયિહેતુમચ્ ચ તસ્માદ્ અનિત્યં જગદ્ ઇત્ય્ અવિન્દત્

યતઃ પ્રસૂતસ્ય ચ કર્મયોગઃ પ્રસજ્યતે બન્ધવિઘાતહેતુઃ ।
દુઃખપ્રતીકારવિધૌ સુખાખ્યે તતો ભવં દુઃખમ્ ઇતિ વ્યપશ્યત્

યતશ્ ચ સંસ્કરાગતં વિવિક્તં ન કારકઃ કશ્ ચન વેદકો વા ।
સામગ્ર્યથઃ સંભવતિ પ્રવૃત્તિઃ શૂન્યં તતો લોકમ્ ઇમં દદર્શ

યસ્માન્ નિરીહં જગદ્ અસ્વતન્ત્રં નૈશ્વર્યમ્ એકઃ કુરુતે ક્રિયાસુ ।
તત્ તત્ પ્રતીત્ય પ્રભવન્તિ ભાવા નિરાત્મકં તેન વિવેદ લોકમ્

તતઃ સ વાતં વ્યજનાદ્ ઇવોષ્ણે કાષ્ઠાશ્રિતં નિર્મથનાદ્ ઇવાગ્નિમ્ ।
અન્તઃક્ષિતિસ્થં ખનનાદ્ ઇવામ્ભો લોકત્તરં વર્તિમ દુરાપમ્ આપ

સજ્જ્ઞાનચાપઃ સ્મૃતિવર્મ બદ્ધ્વા વિશુદ્ધશીલવ્રતવાહનસ્થઃ ।
ક્લેશારિભિશ્ ચિત્તરણાજિરસ્થૈઃ સાર્ધં યુયુસ્ત્સુર્ વિજયાય તસ્થૌ

તતઃ સ બોધ્યઙ્ગશિતાત્તશસ્ત્રઃ સમ્યક્પ્રધાનોત્તમવાહનસ્થઃ ।
માર્ગાઙ્ગમાતઙ્ગવતા બલેન શનૈઃ શનૈઃ ક્લેશચુમૂં જગાહે

સ સ્મૃત્યુપસ્થાનમયૈઃ પૃષત્કૈઃ શત્રૂન્ વિપર્યાસમયાન્ ક્ષણેન ।
દુઃખસ્ય હેતૂંશ્ ચતુરશ્ ચતુર્ભિઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ પ્રચારાયતનૈર્ દદાર

આર્યૈર્ બલૈઃ પઞ્ચભિર્ એવ પઞ્ચ ચેતઃખિલાન્ય્ અપ્રતિમૈર્ બભઞ્જ ।
મિથ્યાઞ્ગનાગાંશ્ ચ તથાઙ્ગનાગૈર્ વિનિર્દુધાવાષ્ટભિર્ એવ સો ઽષ્ટૌ

અથાત્મદૃષ્ટિં સકલાં વિધૂય ચતુર્ષુ સત્યેષ્વ્ અકથં કથઃ સન્ ।
વિશુદ્ધશીલવ્રતદૃષ્ટધર્મા ધર્મસ્ય પૂર્વાં ફલભૂમિમ્ આપ

સ દર્શનાદ્ આર્યચતુષ્ટયસ્ય ક્લેશૈકદેશસ્ય ચ વિપ્રયોગાત્ ।
પ્રત્યાત્મિકાચ્ ચાપિ વિશેષલાભાત્ પ્રત્યક્ષતો જ્ઞાનિસુખસ્ય ચૈવ

દાર્ઢ્યાત્ પ્રસાદસ્ય ધૃતેઃ સ્થિરત્વાત્ સત્યેષ્વ્ અસંમૂઢતયા ચતુર્ષુ ।
શીલસ્ય ચાચ્છિદ્રતયોત્તમસ્ય નિઃસંશયો ધર્મવિધૌ બભૂવ

કુદૃષ્ટિજાલેન સ વિપ્રયુક્તો લોકં તથાભૂતમ્ અવેક્ષમાણઃ ।
જ્ઞાનાશ્રયાં પ્રીતિમ્ ઉપાજગામ ભૂયઃ પ્રસાદં ચ ગુરાવ્ ઇયાય

યો હિ પ્રવૃત્તિં નિયતામ્ અવૈતિ નૈવાન્યહેતોર્ ઇહ નાપ્ય્ અહેતોઃ ।
પ્રતીત્ય તત્ તત્ સમવૈતિ તત્ તત્ સ નૈષ્ઠિકં પશ્યતિ યશ્ ચ ધર્મમ્ ।
તસ્યોપદેષ્ટારમ્ અથાર્યવર્યં સ પ્રેક્ષતે બુદ્ધમ્ અવાપ્તચક્ષુઙ્

યથોપદેશેન શિવેન મુક્તો રોગાદ્ અરોગો ભિષજં કૃતજ્ઞઃ ।
અનુસ્મરન્ પશ્યતિ ચિત્તદૃષ્ટ્યા મૈત્ર્યા ચ શાસ્ત્રજ્ઞતયા ચ તુષ્ટઃ

આર્યેણ માર્ગેણ તથૈવ મુક્તસ્ તથાગતં તત્ત્વવિદ્ આર્યતત્ત્વઃ ।
અનુસ્મરન્ પશ્યતિ કાયસાક્ષી મૈત્ર્યા ચ સર્વજ્ઞતયા ચ તુષ્ટઃ

સ નાશકૈર્ દૃષ્ટિગતૈર્ વિમુક્તઃ પર્યન્તમ્ આલોક્ય પુનર્ભવસ્ય ।
ભક્ત્વા ઘૃણાં ક્લેશવિજૃમ્ભિતેષુ મૃત્યોર્ ન તત્રાસ ન દુર્ગતિભ્યઃ

ત્વક્સ્નાયુમેદોર્દુહિરાસ્થિમાંસકેશાદિનામેધ્યગણેન પૂર્ણમ્ ।
તતઃ સ કાયં સમવેક્ષમાણઃ સારં વિચિન્ત્યાણ્વ્ અપિ નોપલેભે

સ કામરાગપ્રતિઘૌ સ્થિરાત્મા તેનૈવ યોગેન તનૂ ચકાર ।
કૃત્વા મહોરસ્કતનુસ્ તનૂ તૌ પ્રાપ દ્વિતીયં ફલમ્ આર્યધર્મે

સ લોભચાપં પરિકલ્પબાણં રાગં મહાવૈરિણમ્ અલ્પશેષમ્ ।
કાયસ્વભાવાધિગતૈર્ બિભેદ યોગાયુધાસ્ત્રૈર્ અશુભાપૃષત્કૈઃ

દ્વેષાયુધં ક્રોધવિકીર્ણબાણં વ્યાપાદમ્ અન્તઃપ્રસવં સપત્નમ્ ।
મૈત્રીપૃષત્કૈર્ ધૃતિતૂણસંસ્થૈઃ ક્ષમાધનુર્જ્યાવિસૃતૈર્ જઘાન

મૂલાન્ય્ અથ ત્રીણ્ય્ આસુધસ્ય વીરસ્ ત્રિભિર્ વિમોક્ષાયતનૈશ્ ચકર્ત ।
ચમૂમુખસ્થાન્ ધૃતકાર્મુકાંસ્ ત્રીન્ અરીન્ ઇવારિસ્ ત્રિભિર્ આયસાગ્રૈઃ

સ કામધાતોઃ સમ્તિક્રમાય પાર્ષ્ણિગ્રહાંસ્ તાન્ અભિભૂય શત્રૂન્ ।
યોગાદ્ અનાગામિફલં પ્રપદ્ય દ્વારીવ નિર્વાઞપુરસ્ય તસ્થૌ

કામૈર્ વિકિતં મલિનૈશ્ ચ ધર્મૈર્ વિતર્કવચ્ ચાપિ વિચારવચ્ ચ ।
વિવેકજં પ્રીતિસુખોપપન્નં ધ્યાનં તતઃ સ પ્રથમં પ્રપેદે

કામાગ્નિધાહેન સ વિપ્રમુક્તો હ્લાદં પરં ધ્યાનસુખાદ્ અવાપ ।
સુખં વિગાહ્યાપ્સ્વ્ ઇવ ઘર્મખિન્નઃ પ્રાપ્યેવ ચાર્થં ચિપુલં દરિદ્રઃ

તત્રાપિ તદ્ધર્મગતાન્ વિતર્કાન્ ગુણાગુણે ચ પ્રસૃતાન્ વિચારાન્ ।
બુદ્ધ્વા મનઃક્ષોભકરાન્ અશાન્તાંસ્ તદ્વિપ્રયોગાય મતિં ચકાર

ક્ષોભં પ્રકુર્વન્તિ યથોર્મયો હિ ધીરપ્રસન્નામ્બુવહસ્ય સિન્ધોઃ ।
એકાગ્રભૂતસ્ય તહ્તોર્મિભૂતાશ્ ચિત્તામ્ભસઃ ક્ષોભકરા વિતર્કાઃ

ખિન્નસ્ય સુપ્તસ્ય ચ નિર્વૃતસ્ય બાધં યથા સંજનયન્તિ શબ્દાઃ ।
અધ્યાત્મમ્ ઐકાગ્ર્યમ્ ઉપાગતસ્ય ભવન્તિ બાધાય તથા વિતર્કાઃ

અથાવિતર્કં ક્રમશો ઽવિચારમ્ એકાગ્રભાવાન્ મનસઃ પ્રસન્નમ્ ।
સમાધિજં પ્રીત્સુખં દ્વિતીયં ધ્યાનં તદ્ આધ્યાત્મશિવં સ દધ્યૌ

તદ્ ધ્યાનમ્ આગમ્ય ચ ચિત્તમૌનં લેભે પરાં પ્રીતિમ્ અલબ્ધપૂર્વામ્ ।
પ્રીતૌ તુ તત્રાપિ સ દોષદર્શી યથા વિતર્કેષ્વ્ અભવત્ તથૈવ

પ્રીતિઃ પરા વસ્તુનિ યત્ર યસ્ય વિપર્યયાત્ તસ્ય હિ તર દુઃખમ્ ।
પ્રીતાવ્ અતઃ પ્રેક્ષ્ય સ તત્ર દોષાન્ પ્રીતિક્ષયે યોગમ્ ઉપારુરોહ

પ્રીતેદ્ર્ વિરાગાત્ સુખમ્ આર્યજુષ્ટં કાયેન વિન્દન્ન્ અથ સંપ્રજાનન્ ।
ઉપેક્ષકઃ સ સ્મૃતિમાન્ વ્યહાર્ષીદ્ ધ્યાનં તૃતીયં પ્રતિલભ્ય ધીરઃ

યસ્માત્ પરં તત્ર સુખં સુખેભ્યસ્ તતઃ પરં નાસ્તિ સુખપ્રવૃત્તિઃ ।
તસ્માદ્ બભાષે શુભકૃત્સ્નભૂમિં પરાપરજ્ઞઃ પરમેતિ મૈત્ર્યા

ધ્યાને ઽપિ તત્રાથ દદર્શ દોષં મેને પરં શાન્તમ્ અનિઞ્જમ્ એવ ।
આભોગતો ઽપીઞ્જયતિ સ્મ તસ્ય ચિત્તં પ્રવૃત્તં સુખમ્ ઇત્ય્ અજસ્રમ્

યત્રેઞ્જિતં સ્પન્દિતમ્ અસ્તિ તત્ર યત્રાસ્તિ ચ સ્પન્દિતમ્ અસ્તિ દુઃખમ્ ।
યસ્માદ્ અતસ્ તત્ સુખમ્ ઇઞ્જકત્વાત્ પ્રશાન્તિકામા યતયસ્ ત્યજન્તિ

અથ પ્રહાણાત્ સુખદુઃખયોશ્ ચ મનોવિકારસ્ય ચ પૂર્વમ્ એવ ।
દધ્યાવ્ ઉપેક્ષામૃતિમદ્ વિશુદ્ધં ધ્યાનં તથાદુઃખસુખં ચતુર્થમ્

યસ્માત્ તુ તસ્મિન્ ન સુખં ન દુઃખં જ્ઞાનં ચ તત્રાસ્તિ તદ્ અર્થચારિ ।
તસ્માદ્ ઉપેક્ષાસ્મૃતિપારિશુદ્ધિર્ નિરુચ્યતે ધ્યાનવિધૌ ચતુર્થે

ધ્યાનં સ નિશ્રિત્ય તતશ્ ચતુર્થમ્ અર્હત્ત્વલાભાય મતિં ચકાર ।
સંધાય મૈત્રં બલવન્તમ્ આર્યં રાજેવ દેશાન્ અજિતાન્ જિગીષુઃ

ચિચ્છેદ કાર્ત્સ્ન્યેન તતઃ સ પઞ્ચ પ્રજ્ઞાસિના ભાવનયેરિતેન ।
ઊર્ધ્વઙ્ગમાન્ય્ ઉત્તમબન્ધનાનિ સંયોજનાન્ય્ ઉત્તમબન્ધનાનિ

બોધ્યઙ્ગનાગૈર્ અપિ સપ્તભિઃ સ સપ્તૈવ ચિત્તાનુશયાન્ મમર્દ ।
દ્વીપાન્ ઇવોપસ્થિતવિપ્રણાશાન્ કાલો ગ્રહૈઃ સપ્તભિર્ એવ સપ્ત

અગ્નિદ્રુમાજ્યામ્બુષુ યા હિ વૃત્તિઃ કવન્ધવાવ્યગ્નિદિવાકરાણામ્ ।
દોષેષુ તાં વૃત્તિમ્ ઇયાય નન્દો નિર્વાપણોત્પાટનદાહશોષૈઃ

ઇતિ ત્રિવેગં ત્રિઝષં ત્રિવીચમ્ એકામ્ભસં પઞ્ચરયં દ્વિકૂલમ્ ।
દ્વિગ્રાહમ્ અષ્ટાઙ્ગવતા પ્લવેન દુઃખાર્ણવં ચુસ્તરમ્ ઉત્તતાર

અર્હત્ત્વમ્ આસાદ્ય સ સત્ક્રિયાર્હો નિરુત્સુકો નિષ્પ્રણયો નિરાશઃ ।
વિભીર્ વિષુગ્ વીતમદો વિરાગઃ સ એવ ધૃત્યાન્ય ઇવાબભાસે

ભ્રાતુશ્ ચ શાસ્તુશ્ ચ તયાનુશિષ્ટ્યા નન્દસ્ તતઃ સ્વેન ચ વિક્રમેણ ।
પ્રશાન્તચેતાઃ પરિપૂર્ણકાર્યો વાણીમ્ ઇમામ્ આત્મગતાં જગાદ

નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ સુગતાય યેન હિતૈષિણા મે કરુણત્મકેન ।
બહૂનિ દુઃખાન્ય્ અપવર્તિતાનિ સુખાનિ ભૂયાંસ્ય્ ઉપસંહૃતાનિ

અહં હ્ય્ અનાર્યેણ શરીરજેન દુઃખાત્મકે વર્ત્મનિ કૃષ્યમાણઃ ।
નિવર્તિતસ્ તદ્વચનાઙ્કુષેન દર્પાન્વિતો નાગ ઇવાઙ્કુશેન

તસ્યાજ્ઞયા કારુણિકસ્ય શાસ્તુર્ હૃદિસ્થમ્ ઉત્પાટ્ય હિ રાગશલ્યમ્ ।
અદ્યૈવ તાવત્ સુમહત્ સુખં મે સર્વક્ષયે કિં બત નિર્વૃતસ્ય

નિર્વાપ્ય કામાગ્નિમ્ અહં હિ દીપ્તં ધૃત્યમ્બુના પાવકમ્ અમ્બુનેવ ।
હ્લાદં પરં સાંપ્રતમ્ આગતો ઽસ્મિ શીતં હ્રદં ઘર્મ ઇવાવતીર્ણઃ

ન મે પ્રિયં કિં ચન નાપ્રિયં મે ન મે ઽનુરોધો ઽસ્તિ કુતો વિરોધઃ ।
તયોર્ અભાવાત્ સુખિતો ઽસ્મિ સદ્યો હિમાતપાભ્યામ્ ઇવ વિપ્રમુક્તઃ

મહાભયાત્ ક્ષેમમ્ ઇવોપલભ્ય મહાવરોધાદ્ ઇવ વિપ્રમોક્ષમ્ ।
મહાર્ણવાત્ પારમ્ ઇવાપ્લવઃ સન્ ભીમાન્ધકારાદ્ ઇવ ચ પ્રકાશમ્

રોગાદ્ ઇવારોગ્યમ્ અસહ્યરૂપાદ્ ઋણાદ્ ઇવાનૃણ્યમ્ અનન્તસંખ્યાત્ ।
દ્વિષત્સકાશદ્ ઇવ ચાપયાનં દુર્છિક્ષયોગાચ્ ચ યથા સુભિક્ષમ્

તદ્વત્ પરાં શાન્તિમ્ ઉપાગતો ઽહં યસ્યાનુભાવેન વિનાયકસ્ય ।
કરોમિ બ્ઃઊયઃ પુનર્ ઉક્તમ્ અસ્મૈ નમો નમો ઽર્હાય તથાગતાય

યેનાહં ગિરિમ્ ઉપનીય રુક્મશૃઙ્ગં સ્વર્ગં ચ પ્લવગવધૂનિદર્શનેન ।
કામાત્મા ત્રિદિવચરીભિર્ અઙ્ગનાભિર્ નિષ્કૃષ્ટો યુવતિમયે કલૌ નિમગ્નઃ

તસ્માચ્ ચ વ્યસનપરાદ્ અનર્થપઙ્કાદ્ ઉત્કૃષ્ય ક્રમશિથિલઃ કરીવ પઙ્કાત્ ।
શાન્તે ઽસ્મિન્ વિરજસિ વિજ્વરે વિશોકે સદ્ધર્મે વિતમસિ નૈષ્ઠિકે વિમુક્તઃ

તં વન્દે પરમ્ અનુકમ્પકં મહર્ષિં મૂર્ધ્નાહં પ્રકૃતિગુણજ્ઞમ્ આશયજ્ઞમ્ ।
સંબુદ્ધં દશબલિનં ભિષક્પ્રધાનં ત્રાતારં પુનર્ અપિ ચાસ્મિ સંનતસ્ તમ્