Saundarānanda · Chapter 16
Saundaranande mahākāvye vitarkaprahāṇo nāma pañcadaśaḥ sargaḥ /
CANTO XVI
evaṃ manodhāraṇayā krameṇa vyapohya kiṃ cit samupohya kiṃ cit /
dhyānāni catvāry adhigamya yogī prāpnoty abhijñā niyamena pañca
ṛddhipravekaṃ ca bahuprakāraṃ parasya cetaś caritāvabodham /
atītajanmasmaraṇaṃ ca dīrghaṃ divye viśuddhe śruticakṣuṣī ca
ataḥparaṃ tattvaparīkṣaṇena mano dadhāty āsravasaṃkṣayāya /
tato hi duḥkhaprabhṛtīni samyak catvāri satyāni padāny avaiti
bādhātmakaṃ duḥkham idaṃ prasaktaṃ duḥkhasya hetuḥ prabhavātmako 'yam /
duḥkhakṣayo niḥsaraṇātmako 'yaṃ trāṇātmako 'yaṃ praśamāya mārgaḥ
ity āryasaryāny avabudhya buddhyā catvāri samyak pratividhya caiva /
sarvāsravān bhāvanayābhibhūya na jāyate śāntim avāpya bhūyaḥ
abodhato hy aprativedhataś ca tattvātmakasyāsya catuṣṭayasya /
bhāvad bhavaṃ yāti na śāntim eti saṃsāradolām adhiruhya lokaḥ
tasmāj jarāder vyasanasya mūlaṃ samāsato duḥkham avaihi janma /
sarvauṣadhīnām iva bhūr bhavāya sarvāpadāṃ kṣetram idaṃ hi janma
yaj janma rūpasya hi sendriyasya duḥkhasya tan naikavidhasya janma /
yaḥ saṃbhavaś cāsya samucchrayasya mṛtyoṣ ca rogasya ca saṃbhavaḥ saḥ
sad vāpy asad vā viṣamiṣram annaṃ yathā vināśāya na dhāraṇāya /
loke tathā tiryag uparyadho vā duḥkhāya sarvaṃ na sukḥāya janma
jarādayo naikavidhā parajānāṃ satyāṃ pravṛttau prabhavanty anarthāḥ /
pravātsu ghoeṣv api māruteṣu na hy aprasūtās taravaś calanti
ākāsayoniḥ pavano yathā hi yathā śamīgarbhaśayo hutāśaḥ /
āpo yathāntarvasudhāśayāś ca duḥkhaṃ tathā cittaśarīrayoni
apāṃ dravatvaṃ kaṭhinatvam urvyā vāyoś calatvaṃ dhruvam auṣṇyam agneḥ /
yathā svabhāvo hi tathā svabhāvo duḥkhaṃ śarīrasya ca cetasaś ca
kāye sati vyādhijarādi duḥkhaṃ kṣuttarṣavarṣoṣṇahimādi caiva /
rupāśrite cetasi sānubandhe śokāratikrodhabhayādi duḥkham
pratyakṣam ālokya ca janmaduḥkhaṃ duḥkhaṃ tathātītam apīti viddhi /
yathā ca tad duḥkham idaṃ ca duḥkhaṃ duḥkhaṃ tathānāgatam apy avehi
bījasvabhāvo hi yatheha dṛṣṭo bhūto 'pi bhavyo 'pi tathānumeyaḥ /
pratyakṣataś ca jvalano yathoṣṇo bhūto 'pi bhavyo 'pi tathoṣṇa eva
tan nāmarūpasya guṇānurūpaṃ yatraiva nirvṛtti udāravṛtta /
tatraiva duḥkhaṃ na hi tadvimuktaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyaty abhavad bhaved vā
pravṛttiduḥkhasya ca tasya loke tṛṣṇādayo doṣagaṇā nimittam /
naiveṣvaro na prakṛtir na kālo nāpi svabhāvo na vidhir yadṛcchā
jñātavyam etena ca kāraṇena lokasya doṣebhya iti pravṛttiḥ /
yasmān mriyante sarajastamaskā na jāyate vītarajastmaskaḥ
icchāviṣeśe sati tatra tatra yānāsanāder bhavati prayogaḥ /
yasmād atas tarṣavaśat tathaiva janma prajānām iti veditavyam
sattvāny abhiṣvaṅgavaśāni dṛṣṭvā svajātiṣu prītiparāṇy atīva /
abhyāsayogād upapāditāni tair eva doṣair iti tāni viddhi
krodhapraharṣādibhir āśrayāṇām utpadyate ceha yathā viśeṣaḥ /
tathaiva janmasv api naikarūpo nirvartate kleśakṛto viśeṣaḥ
doṣādhike janmani tīvradoṣa utpadyate rāgiṇi tīvrarāgaḥ /
mohādhike mohabalādhikaś ca tadalpadoṣe ca tadalpadoṣaḥ
phalaṃ hi yādṛk samavaiti sākṣāt tadāgamād bījam avaity atītam /
avetya bījaprakṛtiṃ ca sākṣād anāgataṃ tatphalam abhyupaiti
doṣakṣayo jātiṣu yāsu yasya vairāgyatas tāsu na jāyate saḥ /
doṣāśayas tiṣṭhati yasya yatra tasyopapattir vivaśasya tatra
taj janmano naikavidhasya saumya tṛṣṇādayo hetava ity avetya /
tāṃś chindhi duḥkhād yadi nirmumukṣā kāryakṣayaḥ kāraṇasaṃkṣayād dhi
duḥkhakṣayo hetuparikṣayāc ca śāntanaṃ śivaṃ sākṣikuruṣva dharmam /
tṛṣṇāvirāgaṃ layanaṃ nirdohaṃ sanātanaṃ trāṇam ahāryam āryam
yasmin na jātir na jarā na mṛtyur na vyādhayo nāpriyasaṃprayogaḥ /
necchāvipanna priyaviprayogaḥ kṣemaṃ padaṃ naiṣṭhikam acyutaṃ tat
dīpo yathā nirvṛtim abhyupeto naivāvaniṃ gacchati nānatarikṣam /
diśaṃ na kāṃ cid vidiṣaṃ na kāṃ cit snehakṣayāt kevalam eti śāntim
evaṃ kṛtī nirvṛtim abhyupeto naivāvaniṃ gacchati nāntarikṣam /
diśaṃ na kāṃ cid vidiśaṃ na kāṃ cit kleśakṣayāt kevalam eti sāntim
asyābhyupāyo 'dhingamāya mārgaḥ prajñātrikalpaḥ praśamadvikalpaḥ /
sa bhāvanīyo vidhivad budhena śīle śucau tripamukhe sthitena
vākkarma samyak sahakāyakarma yathāvad ājīvanayaś ca śuddhaḥ /
idaṃ trayaṃ vṛttavidhau pravṛttaṃ śīlāśrayaṃ karmaparigrahāya
satyeṣu duḥkhādiṣu dṛṣṭir āryā samyagvitarkaś ca parākramaś ca /
idaṃ trayaṃ jñānavidhau pravṛttaṃ prajñāśrayaṃ kleśaparikṣayāya
nyāyena satyādhigamāya yuktā samyak smṛtiḥ samyag atho samādhiḥ /
idaṃ dvayaṃ yogavidhau pravṛttaṃ śamāśrayaṃ cittaparigrahāya
kleśāṅkurān na pratanoti śīlaṃ bījāṅkurān kāla ivāvṛttaḥ /
śucau hi śīle puruṣasya doṣā manaḥ salajjā iva dharṣayanti
kleśāṃs tu viṣkambhayate samādhir vegān ivādrir mahaot nadīnām /
sthite samādhau hi na dharṣayanti doṣā bhujaṅgā iva mantrabaddhāḥ
prajñā tv aśeṣeṇa nihanti doṣāṃs tīradrumān prāvṛṣi nimnageva /
dagdhā yayā na prabhavanti doṣā vajrāgninevānusṛtena vṛkṣāḥ
triskandham etaṃ pravigāhya mārgaṃ praspaṣṭam aṣṭāṅgam ahāryam āryam /
duḥkhasya hetūn prajahāti doṣān prāpnoti cātyantaśivaṃ padaṃ tat
asyopacāre dhṛtir ārjavaṃ ca hrīr apramādaḥ praviviktatā ca /
alpecchatā tuṣṭir asaṃgatā ca lokapravṛttāv aratiḥ kṣamā ca
yāthātmyato vindati yo hi duḥkhaṃ tasyodbhavaṃ tasya ca yo nirdodham /
āryeṇa mārgeṇa sa sāntim eti kalyāṇamitraiḥ saha vartamānaḥ
yo vyādhito vyādhim avaiti samyag vyādher nidānaṃ ca tadauṣadhaṃ ca /
ārogyam āpnoti hi so 'cireṇa mitrair abhijñair upacaryamāṇaḥ
tad vyādhisaṃjñāṃ kuru duḥkhasatye doṣeṣv api vyādhinidānasaṃjñām /
ārogyasaṃjñāṃ ca nirdohasatye bhaiṣajyasaṃjñām api mārgasatye
tasmāt pravṛttiṃ parigaccha duḥkhaṃ pravartakān apy avagaccha doṣān /
nivṛttim āgaccha ca tannirodhaṃ nivartakaṃ cāpy avagaccha mārgam
śirasy atho vāsasi saṃpradīpte satyāvabodhāya matir vicāryā /
dagdhaṃ jagat satyanayaṃ hy adṛṣṭvā pradahyate saṃprati dhakṣyate ca
yadaiva yaḥ paśyati nāmarūpaṃ kṣayīti taddarśanam asya samyak /
samyak ca nirvedam upaiti paśyān nandīkṣayāc ca kṣayam eti rāgaḥ
tayoś ca nandīrajasoḥ kṣayeṇa samyag vimuktaṃ pravadāmi cetaḥ /
samyag vimuktir manasaś ca tābhyāṃ na cāsya bhūyaḥ karaṇīyam asti
yathāsvabhāvena hi nāmarūpaṃ tad dhetum evāstagamaṃ ca tasya /
vijānataḥ paśyata eva cāhaṃ bravīmi samyak kṣayam āsravāṇām
tasmāt paraṃ saumya vidhāya vīryaṃ śīghraṃ ghaṭasv āsravasaṃkṣayāya /
duḥkhān anityāṃś ca nirātmakāṃś ca dhātūn viśeṣeṇa parīkṣamāṇāḥ
dhātūn hi ṣaḍ bhūsalilānalādīn sāmānyataḥ svena ca lakṣaṇena /
avaiti yo nānyam avaiti tebhyaḥ so 'tyantikaṃ mokṣam avaiti tebhyaḥ
kleśaprahāṇāya ca niścitena kālo 'bhyupāyaś ca parīkṣitavyaḥ /
yogo 'py akāle hy anupāyataś ca bhavaty anarthāya na tadguṇāya
ajātavatsāṃ yadi gāṃ duhīta naivāptuyāt kṣīram akāladohī /
kāle 'pi vā syān na payo labheta mohena śṛṅgād yadi gāṃ duhīta
ārdrāc ca kāṣṭhā jvalanābhikāmo naiva prayatnād api vahnim ṛcchet /
kāṣṭhāc ca śuṣkād api pātganena naivāgnim āpnoty anupāapūrvam
tad deśakālau vidhivat parīkṣya yogasya mātrām api cābhyupāyam /
balābale cātmani saṃpradhārya kāryāḥ prayatno na tu tadviruddhaḥ
pragrāhakaṃ yat tu nimittam uktam uddanyamāne hṛdi tan na sevyam /
evaṃ hi cittaṃ praśamaṃ na yāti [na vahri] nā vahnir iveryamāṇaḥ
śamāya yat syān niyataṃ nimittaṃ jātoddhave cetasi tasya kālaḥ /
evaṃ hi cittaṃ praśamaṃ niyacchet pradīpyamāno 'gnir ivodakena
śamāvahaṃ yan niyataṃ nimittaṃ sevyaṃ na tac cetasi līyamāne /
evaṃ hi bhūyo layameti cittam anīryamāṇo 'gnir ivālpasāraḥ
pragrāhakaṃ yan niyataṃ nimittaṃ layaṃ gate cetasi tasya kālaḥ /
kriyāsamarthaṃ hi manas tathā syān mandāyamāno 'gnir ivendhanena
aupekṣikaṃ nāpi nimittam iṣṭaṃ layaṃ gate cetasi soddhave vā /
evaṃ hi tīvraṃ janayed anartham upekṣito vyādhir ivāturasya
yat syād upekṣāniyataṃ nimittaṃ sāmyaṃ gate cetasi tasya kālaḥ /
evaṃ hi kṛtyāya bhavet prayogo ratho vidheyāśva iva prayātaḥ
rāgoddhavyākulite 'pi citte maitropasaṃhāravidhir na kāryaḥ /
rāgātmako muhyati maitrayā hi senhaṃ kaphakṣobha ivopayujya
rāgoddhate cetasi dhairyam etya niṣevitavyaṃ tv aśubhaṃ nimittam /
rāgātmako hy evam upaiti śarma kaphātmako rūkṣam ivopayujya
vyāpādadoṣeṇa manasy udīrṇe na sevitavyaṃ tv aśubhaṃ nimittam /
dveṣātmakasya hy aśubhā vadhāya pittātmanas śīta ivopacāraḥ
vyāpādadoṣakṣubhite tu citte sevyā avapakṣopanayena maitrī /
dveṣātmano hi praśamāya maitrī pittātmanaḥ śīta ivopacarāḥ
mohānubaddhe manasaḥ pracāre maitrāśubhā caiva bhavaty ayogaḥ /
tābhyāṃ hi saṃmoham upaiti bhūyo vāyvātmako rūkṣam ivopanīya
mohātmaikāyāṃ mansaḥ pravṛttau sevyas tv idaṃ pratyayatāvihāraḥ /
mūḍhe manasy eṣa hi śāntimārgo vāyvātmake snigdha ivopacāraḥ
ulkāmukhastaṃ hi yathā suvarṇaṃ suvarṇakāro dhamatīha kāle /
kāle pariprokṣayate jalena krameṇa kāle samupekṣate ca
dahet suvarṇaṃ hi dhamann akāle jale kṣipan saṃśamayed akāle /
na cāpi samyak paripākam enaṃ nayed akāle samupekṣamāṇaḥ
saṃpragrahasya praśamasya caiva tathaiva kāle samupekṣaṇasya /
samyaṅnimittaṃ manasā tv avekṣyaṃ nāśo hi yatno 'py anupāyapūrvaḥ
ity evam anyāyanivartanaṃ ca nyāyaṃ ca tasmai sugato babhāṣe /
bhūyaś ca tat tac caritaṃ viditvā vitarkahānāya vidhīn uvāca
yathā bhiṣak pittakaphānilānāṃ ya eva kopaṃ samupaiti doṣaḥ /
śamāya tasyaiva vidhatte vyadhatta doṣeṣu tathairva buddhaḥ
ekena kalpena sacen na hanyāt svabhyastabhāvād aśubhān vitarkān /
tato dvitīyaṃ kramam ārabheta na tv eva heyo guṇavān prayogaḥ
anādikālopacitātmakatvād balīyasaḥ kleśagaṇasya caiva /
samyakprayogasya ca duṣkaratvāc chettuṃ na śakyāḥ sahasā hi doṣāḥ
añvyā yathāṇyā vipulāṇir anyā nirvāhyate tadviduṣā nareṇa /
tadvad tad evākuśalaṃ nimittaṃ kṣipen nimittāntarasevanena
tathāpy athādhyātmanavagrahatvān naivopaśāmyed aśubho vitarkaḥ /
heyaḥ sa taddoṣaparīkṣaṇena saśvāpado mārga ivādhvagena
yathā kṣudhārto 'pi viṣeṇa pṛktaṃ jijīviṣur necchati bhoktum annam /
tathaiva doṣāvaham ity avetya jahāti vidvān aśubhaṃ nimittam
na doṣataḥ paśyati yo hi doṣaṃ kas taṃ tato vārayituṃ samarthaḥ /
guṇaṃ guṇe paśyati yaś ca yantra sa vāryamāṇo 'pi tataḥ prayāti
vyapatrapante hi kulaprasūtā mahaḥpracārair aśubhaiḥ pravṛttaiḥ /
kaṇṭhe manasvīva yuvā vapuṣmān acākṣuṣair aprayatair viṣaktaiḥ
nirdhūyamānās tv atha leśato 'pi tiṣṭheyur evākuśalā vitarkāḥ /
kāryāntarair adhyayanakriyād yaiḥ sevyo vidhir vismaraṇāya teṣām
svaptavyam apy eva vicakṣaṇena kāyaklamo vāpi niṣevitavyaḥ /
na tv eva saṃcintyam asannimittaṃ yatrāvasaktasya bhaved anarthaḥ
yathā hi bhīto niśi taskarebhyo dvāraṃ priyebhyo 'pi na dātum icchet /
prājñas tathā saṃharati prayogaṃ samaṃ śubhasyāpy aśubhasya doṣaiḥ
evaṃprakārair api yady upāyair nivāryamāṇā na parāñmukhāḥ syuḥ /
tato yathāsthūlanibarhaṇena suvarṇadoṣā iva te praheyāḥ
drutaprayāṇaprabhṛtīṃś ca tīkṣṇāt kāmaprayogāt parikhidyamānaḥ /
yathā naraḥ saṃśrayate tathaiva prājñena doṣeṣv api varitavyam
te ced alabdhapratipakṣabhāvā naivopaāmyeyur asadvitarkāḥ /
muhūrtam apy aprativadhyamānā gṛhe bhujaṅgā iva nādhivāsyāḥ
dante 'pi dantaṃ praṇidhāya kāmaṃ tālvagram utpīḍya ca jihvayāpi /
cittena cittaṃ prarigṛhya cāpi kāryaḥ prayatno na tu te 'nuvṛttāḥ
kim atra citram yadi vītamoho vanaṃ gataḥ svasthamanā na muhyet /
ākṣipyamāṇo hṛdi tannimittair na kṣobhyate yaḥ sa kṛtī sa dhīraḥ
tad āryasatyādhigamāya pūrvaṃ viśodhayānena nayena mārgam /
yātrāgataḥ śatruvinigrahārthaṃ rājevy lakṣmīm ajitāṃ jigīṣan
etāny araṇyāny abhitaḥ śivāni yogānukūlāny ajaneritāni /
kāyasya kṛtvā pravivekamātraṃ kleśaprahāṇāya bhajasva mārgam
kauṇḍinyananadakṛmilāniruddhās tipyopasenau vimalo 'tha rādhaḥ /
bāṣpottarau dhautakimoharājau kātyāyanadravyapinindavatsāḥ
bhaddālibhadrāyaṇasarpadāsasubhūtigodattsujātavatsāḥ /
saṃgrāmajidbhadrajidaśvajic ca śroṇaś ca śoṇaś ca sa koṭikarṇaḥ
kṣemājito nandakanandamātā vupālivāgīśayaśāoyaśodāḥ /
mahāhvayo valkalirāṣṭrapālau sudarśaanasvāgatameghikāś ca
sa kapphinaḥ kāśyapa auruvilvo mahāmahākāśyapatiṣyanandāḥ /
pūrṇaś ca pūrṇaś ca sa pūrṇakaś ca śonāparāntaś ca sa pūrṇa eva
śāradvatīputrasubāhucundāḥ kondeyakāpyabhṛgukuṇṭhadhānāḥ /
saśaivalau revatakauṣṭhilau ca maudgalyagotraś ca gavāṃ patiś ca
yaṃ vikramaṃ yogavidhāv akurvaṃs tam eva śīghraṃ vidhivat kuruṣva /
tataḥ padaṃ prāpsyasi tair avāptaṃ sukhāvṛtais tvaṃ nivataṃ niyataṃ yaśaś ca
dravyaṃ yathā syāt kaṭukaṃ rasena tac copayuktaṃ madhuraṃ vipāke /
tathaiva vīryaṃ kaṭukaṃ śrameṇa tasyārthasiddhyai madhuro vipākaḥ
vīryaṃ paraṃ kāryakṛtau hi mūlaṃ vīryād ṛte kā cana nāsti siddhiḥ /
udeti vīryād iha sarvasaṃpan nirvīryatā cet sakalaś ca pāpmā
alabdhasyālābho niyatam upalabdhasya vigamas
tathaivātmāvajñā kṛpañam adhikebhyaḥ paribhavaḥ /
tamo nistejastvaṃ śrutiniyamatuṣṭivyuparamo
nṛṇāṃ nirvīryāṇāṃ bhavati vinipātaś ca bhavati
nayaṃ śrutvā śakto yad ayam abhivṛddhiṃ na labhate
paraṃ dharmaṃ jñātvā yad upari nivāsaṃ na labhate /
gṛhaṃ tyaktvā muktau yad ayam upaśāntiṃ na labhate
nimittaṃ kausīdyaṃ bhavati puruṣasyātra na ripuḥ
anikṣiptotsāho yadi khanati gāṃ vāri labhate
prasaktaṃ vyāmathnan jvalanam araṇibhyāṃ janayati /
prayuktā yoge tu dhruvam upalabhante śramaphalaṃ
drutaṃ nityaṃ yānto girim api hi bhindanti saritaḥ
kṛṣṭvā gāṃ paripālya ca śramaśatair aśnoti sasyaśāriyaṃ
yatnena pravigāhya sāgarajalaṃ ratnaśriyā krīḍati /
śatrūṇām avadhūya vīryam iṣubhir bhuṅkte narendraśriyaṃ
tad vīryaṃ kuru śāntaye viniyataṃ vīrye hi sarvardddhayaḥ
Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0