Saundarānanda · Chapter 18
mahākāvye Saundaranande 'mṛtādhigamo nāma saptadaśaḥ sargaḥ /
CANTO XVIII
atha dvijo bāla ivāptavedaḥ kṣipraṃ vaṇik prāpta ivāptalābhaḥ /
jitvā ca rājanya ivārsainyaṃ nandaḥ kṛtārtho gurum abhyagacchat
draṣṭuṃ sukhaṃ jñānasamāptikāle gurur hi śiṣyasya guroś ca śiṣyaḥ /
pariśramas te saphalo mayīti yato didṛkṣāsya munau babhūva
yato hi yenādhigato viśeṣas tasyottamāṅge 'rhati kartumiḍyām /
āryaḥ sarāgo 'pi kṛtajñabhāvāt prakṣīṇamānaḥ kimu vītarāgaḥ
yasyārthakāmaprabhavā hi bhaktis tato 'sya sā tiṣṭhati rūḍhamūlā /
dharmānvayo yasya tu bhaktirāgas tasya prasādo hṛdayāvagāḍhaḥ
kāṣāyavāsāḥ kanakāvadātas tataḥ sa mūrdhnā gurave praṇeme /
vāteritaḥ pallavatāmrarāgaḥ puṣpojjvalaśrīr iva karṇikāraḥ
athātmanaḥ śiṣyaguṇasya caiva mahāmuneḥ śāstṛguṇasya caiva /
saṃdarśanārthaṃ sa na mānahetoḥ svāṃ kāryasiddhiṃ kathayāṃ babhūva
yā dṛṣṭiśalyo hṛdayāvagāḍhaḥ prabho bhṛśaṃ mām atudat sutīkṣṇaḥ /
tvadvākyasaṃdaṃśamukhena me sa samuddhṛtaḥ śalyahṛteva śalyaḥ
kathaṅkathābhāvagato 'smi yena chinnaḥ sa niḥsaṃśaya saṃśayo me /
tvacchāsanāt satpatham āgato 'smi sudeśikasyeva pathi pranaṣṭaḥ
yat pītam āsvādavaśendriyeṇa darpeṇa kandarpaviṣaṃ mayāsīt /
tan me hataṃ tvadvacanāgadena viṣaṃ vināśīva mahāgadena
kṣayaṃ gataṃ janma nirastajanman saddharmacaryām uṣito 'smi samyak /
kṛtsnaṃ kṛtaṃ me kṛtakārya kāryaṃ lokeṣu bhūto 'smi na lokadharmā
maitrīstanīṃ vyañjanacārusāsnāṃ saddharmadugdhāṃ pratibhānaśṛṅgām /
tavāsmi gāṃ sādhu nipīya tṛptas tṛṣeva gām uttamavatsavarṇaḥ
yat paśyataś cādhigamo mamāyaṃ tan me samāsena mune nibodha /
sarvajña kāmaṃ viditam tavaitat svaṃ tūpacarāṃ pravivakṣur asmi
anye 'pi santo vimumukṣavo hi śrutva vimokṣāya nayaṃ parasya /
muktasya rogād iva rogavantas tenaiva mārgeṇa sukhaṃ ghaṭānte
urvyādikān janmani vedmi dhātūn nātmānam urvyādiṣu teṣu kiṃ cit /
yasmād atas teṣu na me 'sti saktir bahiś ca kāyena samā matir me
skandhāṃś ca rūpaprabhṛtīn daśārdhān paśyāmi yasmāc capalān asārān /
anātmakāṃś caiva vadhātmakāṃś ca tasmād vimukto 'smy aśivebhya ebhyaḥ
yasmāc ca paśyāmy udayaṃ vyayaṃ ca sarvāsv avasthāsv aham indriyāṇām /
tasmād anityeṣu nirātmakeṣu duḥkheṣu me teṣv api nāsti saṃgaḥ
yataś ca lokaṃ samjanmaniṣṭhaṃ paśyāmi niḥsāram asac ca sarvam /
ato dhiyā me manasā vibaddham asmīti me neñjitam asti yena
caturvidhe naikavidhaprasaṃge yato 'ham āhāravaidhāv asaktaḥ /
amūrchitaś cāgrathitaś ca tatra tribhyo vimukto 'smi tato bhavebhyaḥ
aniśritaś cāpratibaddhacitto dṛṣṭaśutādau vyavahāradharme /
yasmāt samātmānugataś ca tatra tasmād visaṃyogagato 'smi muktaḥ
ity evam uktvā gurubāhumānyāt sarveṇa kāyena sa gāṃ nipannaḥ /
praverito lohitacandanākto haimo mahāstambha ivābhāse
tataḥ pramādāt prasṛtasya pūrvaṃ śrutvā dhṛtiṃ vyākaraṇaṃ ca tasya /
dharmānvayaṃ cānugataṃ prasādaṃ meghasvaras taṃ munir ābabhāṣe
uttiṣṭha dharme sthita śiṣyajuṣṭe kiṃ pādayor me patito 'si mūrdhnā /
abhyarcanaṃ me na tathā praṇāmo dharme yathaiṣā pratipattir eva
adyāsi supravrajito jitātmann aiśvaryam apy ātmani yena labdham /
jitātmanaḥ pravrajanaṃ hi sādhu calātmano na tv ajitendriyasya
adyāsi śaucena pareṇa yukto vākkāyacetāṃsi śucīni yat te /
ataḥ punaś cāprayatām asaumyāṃ yat saumya no vekṣyasi garbhaśayyām
adyārthavat te śrutavac chrutaṃ tac chrutānurūpaṃ pratipadya dharmam /
kṛtaśruto vipratipadyamāno nindyo hi nirvīrya ivāttaśastraḥ
aho dhṛtis te 'viṣayātmakasya yat tvaṃ matiṃ mokṣavidhāv akārṣīḥ /
yāsyāmi niṣṭhām iti bāliśo hi janmakṣayāt trāsam ihābhyupaiti
diṣṭyā durāpaḥ kṣaṇasaṃnipāto nāyaṃ kṛto mohavaśena moghaḥ /
udeti duḥkhena gato hy adhastāt kūrmo yugacchidra ivārñavasthaḥ
nirjitya māraṃ yudhi durnivāram adyāsi loke raṇaśīrṣūraḥ /
śūro 'py āsūraḥ sa hi veditavyo doṣair amitrair iva hanyate yaḥ
nirvāpya rāgāgnim udīrṇam adyāsi loke raṇaśīrṣaśūraḥ /
duḥkhaṃ hi śete śayane 'py udāre kleśāgninā cetasi dhayamānaḥ
abhyucchrito dravyamadena pūrvam adyāsi tṛṣnoparamāt samṛddhaḥ /
yāvat satarṣaḥ puruṣo hi loke tāvat samṛddho 'pi sadā daridraḥ
adyāpadeṣṭuṃ tava yuktarūpaṃ śuddhodhano me nṛpatiḥ piteti /
bhraṣṭasya dharmāt pitṛbhir nipātād aślāghaniyo hi kulāpadeśaḥ
diṣṭyāsi śāntiṃ paramām upeto nistīrṇakāntāra ivāptasāraḥ /
sarvo hi saṃsāragato bhayārto yathaiva kāntāragatas tathaiva
āraṇyakaṃ kbhaikṣacaraṃ vinītaṃ dkraṣyāmi nandaṃ nibhṛtaṃ kadeti /
āsīt purastāt tvayi me didṛkṣā tathāsi diṣṭyā mama darśanīyaḥ
bhavaty arūpo 'pi hi darśanīyaḥ svalaṅkṛtaḥ śreṣṭhatamair guṇaiḥ svaiḥ /
doṣaiḥ parīto malinīkarais tu sudarśanīyo 'pi virūpa eva
adya prakṛṣtā tava buddhimattā kṛtsnaṃ yayā te kṛtam ātmakāryam /
śrutonnatasyāpi hi nāsti buddhir notpadyate śreyasi yasya buddhiḥ
unmīlitasyāpi janasya madhye nimīlitasyāpi tathaiva cakṣuḥ /
prajñāmayaṃ yasya hi nāsti cakṣuś cakṣur na tasyāsti sacakṣuṣo 'pi
duḥkhapratīkāranimittam ārtaḥ kṛṣyādibhiḥ khedam upaiti lokaḥ /
ajasram āgacchati tac ca bhūyo jñānena yasyādya kṛtas tvayāntaḥ
duḥkhaṃ na me syāt sukham eva me syād iti pravṛttaḥ stataṃ hi lokaḥ /
na vetti tac caiva tathā yathā syāt prāptaṃ tvayādyāsulabhaṃ yatāvat
ity evamādi sthirabuddhicittas tathāgatenābhihito hitāya /
staveṣu nindāsu ca nirvyapekṣaḥ kṛtāñjalir vākyam uvāca nandaḥ
aho viśeṣeṇa viṣeṣadarśiṃs tvayānukampā mayi darṣiteyam /
yat kāmapaṇke bhagavan nimagnas trāto 'smi saṃsārabhayād akāmaḥ
bhrātrā tvayā śreyasi daiśikena pitrā phalasthena tataiva mātrā /
hato 'bhaviṣyaṃ yadi na vyamokṣyaṃ sārthāt paribhraṣṭa ivākṛtārthaḥ
śāntasya tuṣṭasya sukho viveko vijñātattvasya parīkṣakasya /
prahīṇamānasya ca nirmadasya sukhaṃ virāgatvam asaktabuddheḥ
ato hi tattvaṃ parigamya samyañ nirdhūya doṣān adhigamya śāntim /
svaṃ nāśrayaṃ saṃprati cintayāmi na taṃ janaṃ nāpsaraso na devān
idaṃ hi bhuktvā suci śāmikaṃ sukhaṃ na me manaḥ kāṃṣati kāmjaṃ sukham /
mahārham apy annam adaivāhṛtaṃ divaukaso bhuktavataḥ sudhām iva
aho 'ndhavijñānanimīlitaṃ jagat paṭāntare paśyati nottamaṃ sukham /
sudhīram adhyātmasukhaṃ vyapāsya hi śramaṃ tathā kāmasukhārtham ṛcchati
yathā hi ratnākaram etya durmatir vihāya ratnāny asato maṇin haret /
apāsya saṃbodhisukhaṃ tahottamaṃ śramaṃ vrajet kāmasukhopaabdhaye
aho hi satteṣv atimaitracetasas tathāgatasyānujighṛkṣutā parā /
apāsya yad dhyānasukhaṃ mune paraṃ parasya duḥkhoparamāya khidyase
mayā na śakyaṃ pratikartum adya kiṃ gurau hitaiṣiṇy anukampake tvayi /
samuddhṛto yena bhavārṇavād ahaṃ mahārṇavāc cūrṇitanaur ivormibhiḥ
tato munis tasya niśamya hetumat prahīṇasarvāsravasūcakaṃ vacaḥ /
idaṃ babhāṣe vadatām anuttamo yad arhati śrīghana eva bhāṣitum
idaṃ kṛtārthaḥ paramārthavit kṛtī tvam eva dhīmann abhidhātum arhasi /
atītya kāntāram avāptasādhanaḥ sudaiśikasyeva kṛtaṃ mahāvaṇik
avaiti buddhaṃ naradamyasārthiṃ kṛtī yathārhann upśāntamānasaḥ /
na dṛṣṭasatyo 'pi tathāvabudhyate pṛthagjanaḥ kiṃ bata buddhimān api
rajastamobhyāṃ parimuktacetasas tavaiva ceyaṃ sadṛsī kṛtajñatā /
rajaḥprakarṣeṇa jagaty avasthite kṛtajñabhāvo hi kṛtajña durlabhaḥ
ato 'sti bhūyas tvayi me vivakṣitaṃ nato hi bhaktaś ca niyogam arhasi
avāptakāryo 'si parāṃ gatiṃ gato na te 'sti kiṃ cit karaṇīyam aṇv api /
ataḥparaṃ saumya carānukampayā vimokṣayan kṛcchragatān parān api
ihārtham evārabhate naro 'dhamo vimadhyamas tūbhayalaukikīṃ kriyām /
kriyām amutraiva phalāya madhyamo viśiṣṭadharmā punar apravṛttaye
ihottamebhyo 'pi mataḥ sa tūttamo ya uttamaṃ dharmam avāpya naiṣṭhikam /
acintayitvātmagataṃ pariśramaṃ śamaṃ parebhyo 'py upadeṣṭum icchati
vihāya tasmād iha kāryam ātmanaḥ kuru sthirātman parakāryam apy atho /
bhramatsu sattveṣu tamovṛtātmasu śrutapradīpo niśi dhāryatām ayam
bravītu tāvat puri vismito janas tvayi sthite kurvati dharmadeśanāḥ /
aho batāścaryam idaṃ vimuktaye karoti rāgī yad ayam kathām iti
dhruvaṃ hi saṃśrutya tava sthiraṃ mano nivṛttanānāviṣayair manorathaiḥ /
vadhūr gṛhe sāpi tavānukurvatī kariṣyate strīṣu virāgiṇīḥ kathāḥ
tvayi paramadhṛtau niviṣṭatattve bhavanagatā na hi raṃsyate dhruvaṃ sā /
manasi śamadamātmaike vivikte matir iva kāmasukhaiḥ parīkṣakasya
ity arhataḥ paramakāruṇikasya śāstur mūrdhnā vacaś ca caraṇau ca samaṃ gṛhītvā /
svasthaḥ praśāntahṛdayo vinivṛttakāryaḥ pārśvān muneḥ pratiyayau vimadaḥ karīva
bhikṣarthaṃ samaye viveśa sa puraṃ dṛṣṭīr janasyākṣipan lābhālābhasukhāsukhādiṣu samaḥ svasthendriyo niḥspṛhaḥ /
nirmokṣāya cakāra tatra ca kathāṃ kāle janāyārthine naivonmārgagatān parān paribhavan nātmānam utkarṣayan
ity eṣā vyupaśāntaye na rataye mokṣārthagarbhā kṛtiḥ śrotṝṇāṃ grahaṇārtham anyamanasāṃ kāvyopacārāt kṛtā /
yan mokṣāt kṛtam anyad atra hi mayā tat kāvyadharmāt kṛtaṃ pātuṃ tiktam ivauṣadhaṃ madhuyutaṃ hṛdyaṃ kathaṃ syād iti
prāyeṇālokya lokaṃ viṣayaratiparaṃ mo kṣāt pratihataṃ kāvyavājena tattvaṃ kathitam iha mayā mokṣaḥ param iti /
tad buddhvā śāmikaṃ yat tad avahitam ito grāhyaṃ na lalitaṃ pāṃsubhyo dhātujebhyo niyatam upakaraṃ cāmīkaram iti
Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0