Language

ENहिગુ
Scripture Library

Saundarānanda · Chapter 18

18.1

mahākāvye Saundaranande 'mṛtādhigamo nāma saptadaśaḥ sargaḥ /
CANTO XVIII
atha dvijo bāla ivāptavedaḥ kṣipraṃ vaṇik prāpta ivāptalābhaḥ /
jitvā ca rājanya ivārsainyaṃ nandaḥ kṛtārtho gurum abhyagacchat

18.2

draṣṭuṃ sukhaṃ jñānasamāptikāle gurur hi śiṣyasya guroś ca śiṣyaḥ /
pariśramas te saphalo mayīti yato didṛkṣāsya munau babhūva

18.3

yato hi yenādhigato viśeṣas tasyottamāṅge 'rhati kartumiḍyām /
āryaḥ sarāgo 'pi kṛtajñabhāvāt prakṣīṇamānaḥ kimu vītarāgaḥ

18.4

yasyārthakāmaprabhavā hi bhaktis tato 'sya sā tiṣṭhati rūḍhamūlā /
dharmānvayo yasya tu bhaktirāgas tasya prasādo hṛdayāvagāḍhaḥ

18.5

kāṣāyavāsāḥ kanakāvadātas tataḥ sa mūrdhnā gurave praṇeme /
vāteritaḥ pallavatāmrarāgaḥ puṣpojjvalaśrīr iva karṇikāraḥ

18.6

athātmanaḥ śiṣyaguṇasya caiva mahāmuneḥ śāstṛguṇasya caiva /
saṃdarśanārthaṃ sa na mānahetoḥ svāṃ kāryasiddhiṃ kathayāṃ babhūva

18.7

yā dṛṣṭiśalyo hṛdayāvagāḍhaḥ prabho bhṛśaṃ mām atudat sutīkṣṇaḥ /
tvadvākyasaṃdaṃśamukhena me sa samuddhṛtaḥ śalyahṛteva śalyaḥ

18.8

kathaṅkathābhāvagato 'smi yena chinnaḥ sa niḥsaṃśaya saṃśayo me /
tvacchāsanāt satpatham āgato 'smi sudeśikasyeva pathi pranaṣṭaḥ

18.9

yat pītam āsvādavaśendriyeṇa darpeṇa kandarpaviṣaṃ mayāsīt /
tan me hataṃ tvadvacanāgadena viṣaṃ vināśīva mahāgadena

18.10

kṣayaṃ gataṃ janma nirastajanman saddharmacaryām uṣito 'smi samyak /
kṛtsnaṃ kṛtaṃ me kṛtakārya kāryaṃ lokeṣu bhūto 'smi na lokadharmā

18.11

maitrīstanīṃ vyañjanacārusāsnāṃ saddharmadugdhāṃ pratibhānaśṛṅgām /
tavāsmi gāṃ sādhu nipīya tṛptas tṛṣeva gām uttamavatsavarṇaḥ

18.12

yat paśyataś cādhigamo mamāyaṃ tan me samāsena mune nibodha /
sarvajña kāmaṃ viditam tavaitat svaṃ tūpacarāṃ pravivakṣur asmi

18.13

anye 'pi santo vimumukṣavo hi śrutva vimokṣāya nayaṃ parasya /
muktasya rogād iva rogavantas tenaiva mārgeṇa sukhaṃ ghaṭānte

18.14

urvyādikān janmani vedmi dhātūn nātmānam urvyādiṣu teṣu kiṃ cit /
yasmād atas teṣu na me 'sti saktir bahiś ca kāyena samā matir me

18.15

skandhāṃś ca rūpaprabhṛtīn daśārdhān paśyāmi yasmāc capalān asārān /
anātmakāṃś caiva vadhātmakāṃś ca tasmād vimukto 'smy aśivebhya ebhyaḥ

18.16

yasmāc ca paśyāmy udayaṃ vyayaṃ ca sarvāsv avasthāsv aham indriyāṇām /
tasmād anityeṣu nirātmakeṣu duḥkheṣu me teṣv api nāsti saṃgaḥ

18.17

yataś ca lokaṃ samjanmaniṣṭhaṃ paśyāmi niḥsāram asac ca sarvam /
ato dhiyā me manasā vibaddham asmīti me neñjitam asti yena

18.18

caturvidhe naikavidhaprasaṃge yato 'ham āhāravaidhāv asaktaḥ /
amūrchitaś cāgrathitaś ca tatra tribhyo vimukto 'smi tato bhavebhyaḥ

18.19

aniśritaś cāpratibaddhacitto dṛṣṭaśutādau vyavahāradharme /
yasmāt samātmānugataś ca tatra tasmād visaṃyogagato 'smi muktaḥ

18.20

ity evam uktvā gurubāhumānyāt sarveṇa kāyena sa gāṃ nipannaḥ /
praverito lohitacandanākto haimo mahāstambha ivābhāse

18.21

tataḥ pramādāt prasṛtasya pūrvaṃ śrutvā dhṛtiṃ vyākaraṇaṃ ca tasya /
dharmānvayaṃ cānugataṃ prasādaṃ meghasvaras taṃ munir ābabhāṣe

18.22

uttiṣṭha dharme sthita śiṣyajuṣṭe kiṃ pādayor me patito 'si mūrdhnā /
abhyarcanaṃ me na tathā praṇāmo dharme yathaiṣā pratipattir eva

18.23

adyāsi supravrajito jitātmann aiśvaryam apy ātmani yena labdham /
jitātmanaḥ pravrajanaṃ hi sādhu calātmano na tv ajitendriyasya

18.24

adyāsi śaucena pareṇa yukto vākkāyacetāṃsi śucīni yat te /
ataḥ punaś cāprayatām asaumyāṃ yat saumya no vekṣyasi garbhaśayyām

18.25

adyārthavat te śrutavac chrutaṃ tac chrutānurūpaṃ pratipadya dharmam /
kṛtaśruto vipratipadyamāno nindyo hi nirvīrya ivāttaśastraḥ

18.26

aho dhṛtis te 'viṣayātmakasya yat tvaṃ matiṃ mokṣavidhāv akārṣīḥ /
yāsyāmi niṣṭhām iti bāliśo hi janmakṣayāt trāsam ihābhyupaiti

18.27

diṣṭyā durāpaḥ kṣaṇasaṃnipāto nāyaṃ kṛto mohavaśena moghaḥ /
udeti duḥkhena gato hy adhastāt kūrmo yugacchidra ivārñavasthaḥ

18.28

nirjitya māraṃ yudhi durnivāram adyāsi loke raṇaśīrṣūraḥ /
śūro 'py āsūraḥ sa hi veditavyo doṣair amitrair iva hanyate yaḥ

18.29

nirvāpya rāgāgnim udīrṇam adyāsi loke raṇaśīrṣaśūraḥ /
duḥkhaṃ hi śete śayane 'py udāre kleśāgninā cetasi dhayamānaḥ

18.30

abhyucchrito dravyamadena pūrvam adyāsi tṛṣnoparamāt samṛddhaḥ /
yāvat satarṣaḥ puruṣo hi loke tāvat samṛddho 'pi sadā daridraḥ

18.31

adyāpadeṣṭuṃ tava yuktarūpaṃ śuddhodhano me nṛpatiḥ piteti /
bhraṣṭasya dharmāt pitṛbhir nipātād aślāghaniyo hi kulāpadeśaḥ

18.32

diṣṭyāsi śāntiṃ paramām upeto nistīrṇakāntāra ivāptasāraḥ /
sarvo hi saṃsāragato bhayārto yathaiva kāntāragatas tathaiva

18.33

āraṇyakaṃ kbhaikṣacaraṃ vinītaṃ dkraṣyāmi nandaṃ nibhṛtaṃ kadeti /
āsīt purastāt tvayi me didṛkṣā tathāsi diṣṭyā mama darśanīyaḥ

18.34

bhavaty arūpo 'pi hi darśanīyaḥ svalaṅkṛtaḥ śreṣṭhatamair guṇaiḥ svaiḥ /
doṣaiḥ parīto malinīkarais tu sudarśanīyo 'pi virūpa eva

18.35

adya prakṛṣtā tava buddhimattā kṛtsnaṃ yayā te kṛtam ātmakāryam /
śrutonnatasyāpi hi nāsti buddhir notpadyate śreyasi yasya buddhiḥ

18.36

unmīlitasyāpi janasya madhye nimīlitasyāpi tathaiva cakṣuḥ /
prajñāmayaṃ yasya hi nāsti cakṣuś cakṣur na tasyāsti sacakṣuṣo 'pi

18.37

duḥkhapratīkāranimittam ārtaḥ kṛṣyādibhiḥ khedam upaiti lokaḥ /
ajasram āgacchati tac ca bhūyo jñānena yasyādya kṛtas tvayāntaḥ

18.38

duḥkhaṃ na me syāt sukham eva me syād iti pravṛttaḥ stataṃ hi lokaḥ /
na vetti tac caiva tathā yathā syāt prāptaṃ tvayādyāsulabhaṃ yatāvat

18.39

ity evamādi sthirabuddhicittas tathāgatenābhihito hitāya /
staveṣu nindāsu ca nirvyapekṣaḥ kṛtāñjalir vākyam uvāca nandaḥ

18.40

aho viśeṣeṇa viṣeṣadarśiṃs tvayānukampā mayi darṣiteyam /
yat kāmapaṇke bhagavan nimagnas trāto 'smi saṃsārabhayād akāmaḥ

18.41

bhrātrā tvayā śreyasi daiśikena pitrā phalasthena tataiva mātrā /
hato 'bhaviṣyaṃ yadi na vyamokṣyaṃ sārthāt paribhraṣṭa ivākṛtārthaḥ

18.42

śāntasya tuṣṭasya sukho viveko vijñātattvasya parīkṣakasya /
prahīṇamānasya ca nirmadasya sukhaṃ virāgatvam asaktabuddheḥ

18.43

ato hi tattvaṃ parigamya samyañ nirdhūya doṣān adhigamya śāntim /
svaṃ nāśrayaṃ saṃprati cintayāmi na taṃ janaṃ nāpsaraso na devān

18.44

idaṃ hi bhuktvā suci śāmikaṃ sukhaṃ na me manaḥ kāṃṣati kāmjaṃ sukham /
mahārham apy annam adaivāhṛtaṃ divaukaso bhuktavataḥ sudhām iva

18.45

aho 'ndhavijñānanimīlitaṃ jagat paṭāntare paśyati nottamaṃ sukham /
sudhīram adhyātmasukhaṃ vyapāsya hi śramaṃ tathā kāmasukhārtham ṛcchati

18.46

yathā hi ratnākaram etya durmatir vihāya ratnāny asato maṇin haret /
apāsya saṃbodhisukhaṃ tahottamaṃ śramaṃ vrajet kāmasukhopaabdhaye

18.47

aho hi satteṣv atimaitracetasas tathāgatasyānujighṛkṣutā parā /
apāsya yad dhyānasukhaṃ mune paraṃ parasya duḥkhoparamāya khidyase

18.48

mayā na śakyaṃ pratikartum adya kiṃ gurau hitaiṣiṇy anukampake tvayi /
samuddhṛto yena bhavārṇavād ahaṃ mahārṇavāc cūrṇitanaur ivormibhiḥ

18.49

tato munis tasya niśamya hetumat prahīṇasarvāsravasūcakaṃ vacaḥ /
idaṃ babhāṣe vadatām anuttamo yad arhati śrīghana eva bhāṣitum

18.50

idaṃ kṛtārthaḥ paramārthavit kṛtī tvam eva dhīmann abhidhātum arhasi /
atītya kāntāram avāptasādhanaḥ sudaiśikasyeva kṛtaṃ mahāvaṇik

18.51

avaiti buddhaṃ naradamyasārthiṃ kṛtī yathārhann upśāntamānasaḥ /
na dṛṣṭasatyo 'pi tathāvabudhyate pṛthagjanaḥ kiṃ bata buddhimān api

18.52

rajastamobhyāṃ parimuktacetasas tavaiva ceyaṃ sadṛsī kṛtajñatā /
rajaḥprakarṣeṇa jagaty avasthite kṛtajñabhāvo hi kṛtajña durlabhaḥ

18.53

ato 'sti bhūyas tvayi me vivakṣitaṃ nato hi bhaktaś ca niyogam arhasi

18.54

avāptakāryo 'si parāṃ gatiṃ gato na te 'sti kiṃ cit karaṇīyam aṇv api /
ataḥparaṃ saumya carānukampayā vimokṣayan kṛcchragatān parān api

18.55

ihārtham evārabhate naro 'dhamo vimadhyamas tūbhayalaukikīṃ kriyām /
kriyām amutraiva phalāya madhyamo viśiṣṭadharmā punar apravṛttaye

18.56

ihottamebhyo 'pi mataḥ sa tūttamo ya uttamaṃ dharmam avāpya naiṣṭhikam /
acintayitvātmagataṃ pariśramaṃ śamaṃ parebhyo 'py upadeṣṭum icchati

18.57

vihāya tasmād iha kāryam ātmanaḥ kuru sthirātman parakāryam apy atho /
bhramatsu sattveṣu tamovṛtātmasu śrutapradīpo niśi dhāryatām ayam

18.58

bravītu tāvat puri vismito janas tvayi sthite kurvati dharmadeśanāḥ /
aho batāścaryam idaṃ vimuktaye karoti rāgī yad ayam kathām iti

18.59

dhruvaṃ hi saṃśrutya tava sthiraṃ mano nivṛttanānāviṣayair manorathaiḥ /
vadhūr gṛhe sāpi tavānukurvatī kariṣyate strīṣu virāgiṇīḥ kathāḥ

18.60

tvayi paramadhṛtau niviṣṭatattve bhavanagatā na hi raṃsyate dhruvaṃ sā /
manasi śamadamātmaike vivikte matir iva kāmasukhaiḥ parīkṣakasya

18.61

ity arhataḥ paramakāruṇikasya śāstur mūrdhnā vacaś ca caraṇau ca samaṃ gṛhītvā /
svasthaḥ praśāntahṛdayo vinivṛttakāryaḥ pārśvān muneḥ pratiyayau vimadaḥ karīva

18.62

bhikṣarthaṃ samaye viveśa sa puraṃ dṛṣṭīr janasyākṣipan lābhālābhasukhāsukhādiṣu samaḥ svasthendriyo niḥspṛhaḥ /
nirmokṣāya cakāra tatra ca kathāṃ kāle janāyārthine naivonmārgagatān parān paribhavan nātmānam utkarṣayan

18.63

ity eṣā vyupaśāntaye na rataye mokṣārthagarbhā kṛtiḥ śrotṝṇāṃ grahaṇārtham anyamanasāṃ kāvyopacārāt kṛtā /
yan mokṣāt kṛtam anyad atra hi mayā tat kāvyadharmāt kṛtaṃ pātuṃ tiktam ivauṣadhaṃ madhuyutaṃ hṛdyaṃ kathaṃ syād iti

18.64

prāyeṇālokya lokaṃ viṣayaratiparaṃ mo kṣāt pratihataṃ kāvyavājena tattvaṃ kathitam iha mayā mokṣaḥ param iti /
tad buddhvā śāmikaṃ yat tad avahitam ito grāhyaṃ na lalitaṃ pāṃsubhyo dhātujebhyo niyatam upakaraṃ cāmīkaram iti

Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc