Language

ENहिગુ
Scripture Library

Saundarānanda · Chapter 15

15.1

Saundaranande mahākāvya ādiprasthāno nāma caturdaśaḥ sargaḥ /
CANTO XV
yatra tatra vivikte tu baddhvā paryaṅkam uttamam /
ṛjuṃ kāyaṃ samādhāya smṛtyābhimukhayānvitaḥ

15.2

nāsāgre vā lalāṭe vā bhruvor antara eva vā /
kurvīthāś capalaṃ cittam ālambanaparāyaṇam

15.3

sacet kāmavitarkas tvāṃ dharṣayen mānaso jvaraḥ /
kṣeptavyo nādhivāsyaḥ sa vastre reṇur ivāgataḥ

15.4

yady api pratisaṃkhyānāt kāmān utsṛṣṭavān asi /
tamāṃsīva prakāśena pratipakṣeṇa tāñ jahi

15.5

tiṣṭhaty anuśayas teṣāṃ channo 'gnir iva bhasmanā /
sa te bhāvanayā saumya praśāmyo 'gnir ivāmbunā

15.6

te hi tasmāt pravartante bhūyo bījād ivāṅkurāḥ /
tasya nāśena te na syur bījanāśād ivāṅkurāḥ

15.7

arjanādīni kāmebhyo dṛṣṭvā duḥkhāni kāminām /
tasmāt tān mūlataś chindhi mitrasaṃjñān arīn iva

15.8

anityā moṣadharmāṇo riktā vyasanahetavaḥ /
bahusādhāraṇāḥ kāmā barhyā hy āśiviṣā iva

15.9

ye mṛgyamāṇā duḥkhāya rakṣyamāṇā na śāntaye /
bhraṣṭāḥ śokāya mahate prāptāś ca na vitṛptaye

15.10

tṛptiṃ vittaprakarṣeṇa svargāvāptyā kṛtārthatām /
kāmebhyaś ca sukhotpattiṃ yaḥ paśyati sa naśyati

15.11

calān apariniṣpannān asārān anavasthitān /
parikalpasukhān kāmān na tān smartum ihārhasi

15.12

vyāpādo vā vihiṃsā vā kṣobhayed yadi te manaḥ /
prasādyaṃ tad vipakṣena maṇinevākulaṃ jalam

15.13

pratipakṣas tayor jñeyo maitrī kāruṇyam eva ca /
virodho hi tayor nityaṃ prakāśatamasor iva

15.14

nivṛttaṃ yasya duḥśīlyaṃ vyāpādaś ca pravartate /
hanti pāṃsubhir ātmānāṃ sa snāta iva vāraṇaḥ

15.15

duḥkhitebhyo hi martyebhyo vyādhimṛtyujarādibhiḥ /
āryaḥ ko duḥkham aparaṃ saghṛṇo dhātum arhati

15.16

duṣṭena ceha manasā bādhyate vā paro na vā /
sadyas tu dahyate tāvat svaṃ mano duṣṭacetasaḥ

15.17

tasmāt sarveṣu bhūteṣu maitrīṃ kāruṇyam eva ca /
na vyāpādaṃ vihiṃsāṃ vā vikalpayitum arhasi

15.18

yad yad eva prasaktaṃ hi vitarkayati mānavaḥ /
abhyāsāt tena tenāsya natir bhavati cetasaḥ

15.19

tasmād askuśalaṃ tyaktvā kuśalaṃ dhyātum arhasi /
yat te syād iha cārthāya paramārthasya cāptaye

15.20

saṃvardhante hy akuśalā vitarkāḥ saṃbhṛtā hṛrdi /
anarthajanakās tulyam ātmanaś ca parasya ca

15.21

śreyaso vighnakaraṇād bhavanty ātmavipattaye /
pātrībhāvopaghātāt tu parabhaktivipattaye

15.22

manaḥkarmasv avikṣepam api cābhyastum arhasi /
na tv evākuśalaṃ saumya vitarkayitum arhasi

15.23

yā trikāmopabhogāya cintā manasi vartate /
na ca taṃ guṇam āpnoti bandhanāya ca kalpate

15.24

sattvānām upaghātāya parikleṣāya cātmanaḥ /
mohaṃ vrajati kāluṣyaṃ narakāya ca vartate

15.25

tadvitarkair akuśalair nātmānaṃ hantum arhasi /
suśastraṃ ratnavikṛtaṃ mṛddhato gāṃ khanann iva

15.26

anabhijño yathā jātaṃ dahed aguru kāṣṭhavat /
anyāyena manuṣyatvam upahanyād idaṃ tathā

15.27

tyaktvā ratnaṃ yathā loṣṭaṃ ratnadvīpāc ca saṃharet /
tyaktvā naiḥśreyasaṃ dharmaṃ cintayed aśubhaṃ tathā

15.28

himavantaṃ yathā gatvā viṣaṃ bhuñjīta nauṣadham /
manuṣyataṃ tathā prāpya pāpaṃ seveta no śubham

15.29

tad buddhvā pratikaṣeṇa vitarkaṃ kṣeptum arhasi /
sūkṣmeṇa parikīlena kilaṃ dārvantarād iva

15.30

vṛdhhyavṛddhyor atha bhavec cintā jñātijanaṃ prati /
svabhāvo jīvalokasya parīkṣyas tannivṛttaye

15.31

saṃsāre kṛṣyamāṇānāṃ sattvānāṃ svena karmaṇā /
ko janaḥ svajanaḥ ko vā mohāt sakto jane janaḥ

15.32

atīte 'dhvani saṃvṛttaḥ svajano hi janas tava /
aprāpte cādhvani janaḥ svajanas te bhaviṣyti

15.33

vihagānā yathā sāyaṃ tatra tatra samāgamaḥ /
jātau jātau tathā śleṣo janasya svajanasya ca

15.34

pariśrayaṃ abhuvidhaṃ saṃśrayanti yathādhvagāḥ /
prātiyānti punas tyaktvā tadvaj jñātisamāgamaḥ

15.35

loke prakṛtibhinne 'smin na kaś cit kasya cit priyaḥ /
kāryakārañasaṃbaddhaṃ bālukāmuṣṭivaj jagat

15.36

bibharti hi sutaṃ mātā dharayiṣyati mām iti /
mātaraṃ bhajate putṛo garbheṇādhatta mām iti

15.37

anukūlaṃ pravartante jñātiṣu jñātayo yadā /
tadā snehaṃ prakurvanti riputvaṃ tu viparyayāt

15.38

ahito dṛṣyate jñātir ajñātir hitaḥ /
snehaṃ kāryāntarāl lokaś chinatti ca karoti ca

15.39

svayam eva yathālikya rajyec citrakaraḥ striyam /
tathā kṛtvā svayaṃ snehaṃ saṃgameti jane janaḥ

15.40

yo 'bhavad bāndhavajanaḥ paraloke priyas tava /
sa te kam arthaṃ kurute tvaṃ vā tasmai karoṣi kam

15.41

tasmāj jñātvitarkeṇa mano nāveṣṭum arhasi /
vyavasthā nāsti saṃsāre svajanasya janasya ca

15.42

asau kṣemo janapadaḥ subhikṣo 'sāv asau śivaḥ /
ity evam atha jāyeta vitarkas tava kaś cana

15.43

praheyaḥ sa tvayā saumya nādhivāsyaḥ kathaṃ cana /
viditvā sarvam ādīptaṃ tais tair doṣāgnibhir jagat

15.44

ṛtucakranivartāc ca kṣutpipāsāklamād api /
sarvatra niyataṃ duḥkhaṃ na kva cid vidyate śivam

15.45

kva cic chitaṃ kva cid dharmaḥ kva cid rogo bhayaṃ kva cit /
bādhate 'bhyadhikaṃ loke tasmād aśaraṇaṃ jagat

15.46

jarā vyādhiś ca mṛtyuś ca lokasyāsya mahadbhayam /
nāsti deśaḥ sa yatrāsya tadbhayaṃ nopapadyate

15.47

yatra gacchati kāyo 'yaṃ duḥkhaṃ tatrānugacchati /
nāsti kā cid gatir loke gato yatra na bādhayte

15.48

ramaṇīyo 'pi deśaḥ san dubhikṣaḥ kṣema eva ca /
kudeśa iti vijñeyo yatra kleśair vidhayate

15.49

lokasyābhyāhatsyāsya duḥkhaiḥ śarīramānasaiḥ /
kṣemaḥ kaś cin na deśo 'sti svastho yatra gato bhavet

15.50

duḥkhaṃ sarvatra sarvasya vartate sarvadā yadā /
chandarāgam ataḥ saumya likacitreṣu mā kṛthāḥ

15.51

yadā tasmān nivṛttas te chandarāgo bhaviṣyati /
jīvalokaṃ tadā sarvam ādīptam iva maṃsyase

15.52

athas kaś cid vitarkas te bhaved amaraṇāśrayaḥ /
yatnena sa vihantavyo vyādhir ātmagato yathā

15.53

muhūrtam api viśrambhaḥ kāryo na khalu jīvite /
nilīna iva hi vyāghraḥ kālo viśvastaghātakaḥ

15.54

balastho 'haṃ yuvā veti na te bhavitum arhati /
mṛtyuḥ sarvāsv avasthāsu hanti nāvekṣate vayaḥ

15.55

kṣetrabhūtam anarthānāṃ śarīraṃ parikarṣataḥ /
svāsthyāśā jivitāśa vā na dṛṣṭārthasya jāyate

15.56

nivṛtaḥ ko bhavet kāyaṃ mahābhūtāśrayaṃ vahan /
parasparaviruddhānām ahinām iva bhājanam

15.57

praśvasity ayam anvakṣa yad ucchvasiti mānavaḥ /
avagaccha tad āścaryam aviśvāsyaṃ hi jīvitam

15.58

idam āścaryam aparaṃ yat suptaḥ pratibudhyate /
svapity utthāya vā bhūyo bahvamitrā hi dehinaḥ

15.59

garbhāt prabhṛti yo lokaṃ jighāṃsur anugacchati /
kas tasmin viśvasen mṛtyāv udyatāsāv arāv iva

15.60

prasūtaḥ puruṣo loke śrutavān balavān api /
na jayaty antakaṃ kaś cin nājayan nāpi jeṣyati

15.61

sāmnā dānena bhedena daṇḍena niyamena vā /
prāpto hi rabhaso mṛtyuḥ pratihantuṃ na śakyate

15.62

tasmān nāyuṣi viśvāsaṃ cañcale kartum arhasi /
nityaṃ harati kālo hi sthāviryaṃ na pratīkṣate

15.63

niḥsāraṃ paśyato lokaṃ toyabudbudadurbalam /
kasyāmaravitarko hi syād anunmattacetasaḥ

15.64

tasmād eṣāṃ vitarkāṇāṃ prahāṇārthaṃ samāsataḥ /
ānāpānasmṛtiṃ saumya viṣayīkartum arhasi

15.65

ity anena prayogeṇa kāle sevitum arhasi /
pratipakṣān vitarkāṇāṃ gadānām agadān iva

15.66

suvarṇahetor api pāṃsudhāvako vihāya pāṃsūn bṛhato yathāditaḥ /
jahāti sūkṣmān api tadviśuddhaye viśodhya hemāvayavān niyacchati

15.67

vimokṣahetor api yuktamānaso vihāya doṣā bṛhatas tathāditaḥ /
jahāti sūkṣmān api tadviśuddhaye viśodhya dharmāvayān niyacchati

15.68

kraeṇādbhiḥ śuddhaṃ kanakam iha pāṃsuvyavahitaṃ
yathāgnau karmāraḥ pacati bhṛṣam āvartayati ca /
tathā yogācāro nipuñam iha doṣavyavahitaṃ
viśodhya kleśebhyaḥ śamayati manaḥ saṃkṣipati ca

15.69

yathā ca svacchandād upanayati karmāśrayasukhaṃ
suvarṇaṃ karmāro bahuṃvidham alaṅkāravidhiṣu /
manaḥśuddho bhikṣur vaśagatam abhijñāsv api tathā
yathecchaṃ yatrecchaṃ śamayati manaḥ prerayati ca

Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc