સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 15

સૌન્દરનન્દે મહાકાવ્ય આદિપ્રસ્થાનો નામ ચતુર્દશઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો xવ્
યત્ર તત્ર વિવિક્તે તુ બદ્ધ્વા પર્યઙ્કમ્ ઉત્તમમ્ ।
ઋજું કાયં સમાધાય સ્મૃત્યાભિમુખયાન્વિતઃ

નાસાગ્રે વા લલાટે વા ભ્રુવોર્ અન્તર એવ વા ।
કુર્વીથાશ્ ચપલં ચિત્તમ્ આલમ્બનપરાયણમ્

સચેત્ કામવિતર્કસ્ ત્વાં ધર્ષયેન્ માનસો જ્વરઃ ।
ક્ષેપ્તવ્યો નાધિવાસ્યઃ સ વસ્ત્રે રેણુર્ ઇવાગતઃ

યદ્ય્ અપિ પ્રતિસંખ્યાનાત્ કામાન્ ઉત્સૃષ્ટવાન્ અસિ ।
તમાંસીવ પ્રકાશેન પ્રતિપક્ષેણ તાઞ્ જહિ

તિષ્ઠત્ય્ અનુશયસ્ તેષાં છન્નો ઽગ્નિર્ ઇવ ભસ્મના ।
સ તે ભાવનયા સૌમ્ય પ્રશામ્યો ઽગ્નિર્ ઇવામ્બુના

તે હિ તસ્માત્ પ્રવર્તન્તે ભૂયો બીજાદ્ ઇવાઙ્કુરાઃ ।
તસ્ય નાશેન તે ન સ્યુર્ બીજનાશાદ્ ઇવાઙ્કુરાઃ

અર્જનાદીનિ કામેભ્યો દૃષ્ટ્વા દુઃખાનિ કામિનામ્ ।
તસ્માત્ તાન્ મૂલતશ્ છિન્ધિ મિત્રસંજ્ઞાન્ અરીન્ ઇવ

અનિત્યા મોષધર્માણો રિક્તા વ્યસનહેતવઃ ।
બહુસાધારણાઃ કામા બર્હ્યા હ્ય્ આશિવિષા ઇવ

યે મૃગ્યમાણા દુઃખાય રક્ષ્યમાણા ન શાન્તયે ।
ભ્રષ્ટાઃ શોકાય મહતે પ્રાપ્તાશ્ ચ ન વિતૃપ્તયે

તૃપ્તિં વિત્તપ્રકર્ષેણ સ્વર્ગાવાપ્ત્યા કૃતાર્થતામ્ ।
કામેભ્યશ્ ચ સુખોત્પત્તિં યઃ પશ્યતિ સ નશ્યતિ

ચલાન્ અપરિનિષ્પન્નાન્ અસારાન્ અનવસ્થિતાન્ ।
પરિકલ્પસુખાન્ કામાન્ ન તાન્ સ્મર્તુમ્ ઇહાર્હસિ

વ્યાપાદો વા વિહિંસા વા ક્ષોભયેદ્ યદિ તે મનઃ ।
પ્રસાદ્યં તદ્ વિપક્ષેન મણિનેવાકુલં જલમ્

પ્રતિપક્ષસ્ તયોર્ જ્ઞેયો મૈત્રી કારુણ્યમ્ એવ ચ ।
વિરોધો હિ તયોર્ નિત્યં પ્રકાશતમસોર્ ઇવ

નિવૃત્તં યસ્ય દુઃશીલ્યં વ્યાપાદશ્ ચ પ્રવર્તતે ।
હન્તિ પાંસુભિર્ આત્માનાં સ સ્નાત ઇવ વારણઃ

દુઃખિતેભ્યો હિ મર્ત્યેભ્યો વ્યાધિમૃત્યુજરાદિભિઃ ।
આર્યઃ કો દુઃખમ્ અપરં સઘૃણો ધાતુમ્ અર્હતિ

દુષ્ટેન ચેહ મનસા બાધ્યતે વા પરો ન વા ।
સદ્યસ્ તુ દહ્યતે તાવત્ સ્વં મનો દુષ્ટચેતસઃ

તસ્માત્ સર્વેષુ ભૂતેષુ મૈત્રીં કારુણ્યમ્ એવ ચ ।
ન વ્યાપાદં વિહિંસાં વા વિકલ્પયિતુમ્ અર્હસિ

યદ્ યદ્ એવ પ્રસક્તં હિ વિતર્કયતિ માનવઃ ।
અભ્યાસાત્ તેન તેનાસ્ય નતિર્ ભવતિ ચેતસઃ

તસ્માદ્ અસ્કુશલં ત્યક્ત્વા કુશલં ધ્યાતુમ્ અર્હસિ ।
યત્ તે સ્યાદ્ ઇહ ચાર્થાય પરમાર્થસ્ય ચાપ્તયે

સંવર્ધન્તે હ્ય્ અકુશલા વિતર્કાઃ સંભૃતા હૃર્દિ ।
અનર્થજનકાસ્ તુલ્યમ્ આત્મનશ્ ચ પરસ્ય ચ

શ્રેયસો વિઘ્નકરણાદ્ ભવન્ત્ય્ આત્મવિપત્તયે ।
પાત્રીભાવોપઘાતાત્ તુ પરભક્તિવિપત્તયે

મનઃકર્મસ્વ્ અવિક્ષેપમ્ અપિ ચાભ્યસ્તુમ્ અર્હસિ ।
ન ત્વ્ એવાકુશલં સૌમ્ય વિતર્કયિતુમ્ અર્હસિ

યા ત્રિકામોપભોગાય ચિન્તા મનસિ વર્તતે ।
ન ચ તં ગુણમ્ આપ્નોતિ બન્ધનાય ચ કલ્પતે

સત્ત્વાનામ્ ઉપઘાતાય પરિક્લેષાય ચાત્મનઃ ।
મોહં વ્રજતિ કાલુષ્યં નરકાય ચ વર્તતે

તદ્વિતર્કૈર્ અકુશલૈર્ નાત્માનં હન્તુમ્ અર્હસિ ।
સુશસ્ત્રં રત્નવિકૃતં મૃદ્ધતો ગાં ખનન્ન્ ઇવ

અનભિજ્ઞો યથા જાતં દહેદ્ અગુરુ કાષ્ઠવત્ ।
અન્યાયેન મનુષ્યત્વમ્ ઉપહન્યાદ્ ઇદં તથા

ત્યક્ત્વા રત્નં યથા લોષ્ટં રત્નદ્વીપાચ્ ચ સંહરેત્ ।
ત્યક્ત્વા નૈઃશ્રેયસં ધર્મં ચિન્તયેદ્ અશુભં તથા

હિમવન્તં યથા ગત્વા વિષં ભુઞ્જીત નૌષધમ્ ।
મનુષ્યતં તથા પ્રાપ્ય પાપં સેવેત નો શુભમ્

તદ્ બુદ્ધ્વા પ્રતિકષેણ વિતર્કં ક્ષેપ્તુમ્ અર્હસિ ।
સૂક્ષ્મેણ પરિકીલેન કિલં દાર્વન્તરાદ્ ઇવ

વૃધ્હ્યવૃદ્ધ્યોર્ અથ ભવેચ્ ચિન્તા જ્ઞાતિજનં પ્રતિ ।
સ્વભાવો જીવલોકસ્ય પરીક્ષ્યસ્ તન્નિવૃત્તયે

સંસારે કૃષ્યમાણાનાં સત્ત્વાનાં સ્વેન કર્મણા ।
કો જનઃ સ્વજનઃ કો વા મોહાત્ સક્તો જને જનઃ

અતીતે ઽધ્વનિ સંવૃત્તઃ સ્વજનો હિ જનસ્ તવ ।
અપ્રાપ્તે ચાધ્વનિ જનઃ સ્વજનસ્ તે ભવિષ્ય્તિ

વિહગાના યથા સાયં તત્ર તત્ર સમાગમઃ ।
જાતૌ જાતૌ તથા શ્લેષો જનસ્ય સ્વજનસ્ય ચ

પરિશ્રયં અભુવિધં સંશ્રયન્તિ યથાધ્વગાઃ ।
પ્રાતિયાન્તિ પુનસ્ ત્યક્ત્વા તદ્વજ્ જ્ઞાતિસમાગમઃ

લોકે પ્રકૃતિભિન્ને ઽસ્મિન્ ન કશ્ ચિત્ કસ્ય ચિત્ પ્રિયઃ ।
કાર્યકારઞસંબદ્ધં બાલુકામુષ્ટિવજ્ જગત્

બિભર્તિ હિ સુતં માતા ધરયિષ્યતિ મામ્ ઇતિ ।
માતરં ભજતે પુતૃઓ ગર્ભેણાધત્ત મામ્ ઇતિ

અનુકૂલં પ્રવર્તન્તે જ્ઞાતિષુ જ્ઞાતયો યદા ।
તદા સ્નેહં પ્રકુર્વન્તિ રિપુત્વં તુ વિપર્યયાત્

અહિતો દૃષ્યતે જ્ઞાતિર્ અજ્ઞાતિર્ હિતઃ ।
સ્નેહં કાર્યાન્તરાલ્ લોકશ્ છિનત્તિ ચ કરોતિ ચ

સ્વયમ્ એવ યથાલિક્ય રજ્યેચ્ ચિત્રકરઃ સ્ત્રિયમ્ ।
તથા કૃત્વા સ્વયં સ્નેહં સંગમેતિ જને જનઃ

યો ઽભવદ્ બાન્ધવજનઃ પરલોકે પ્રિયસ્ તવ ।
સ તે કમ્ અર્થં કુરુતે ત્વં વા તસ્મૈ કરોષિ કમ્

તસ્માજ્ જ્ઞાત્વિતર્કેણ મનો નાવેષ્ટુમ્ અર્હસિ ।
વ્યવસ્થા નાસ્તિ સંસારે સ્વજનસ્ય જનસ્ય ચ

અસૌ ક્ષેમો જનપદઃ સુભિક્ષો ઽસાવ્ અસૌ શિવઃ ।
ઇત્ય્ એવમ્ અથ જાયેત વિતર્કસ્ તવ કશ્ ચન

પ્રહેયઃ સ ત્વયા સૌમ્ય નાધિવાસ્યઃ કથં ચન ।
વિદિત્વા સર્વમ્ આદીપ્તં તૈસ્ તૈર્ દોષાગ્નિભિર્ જગત્

ઋતુચક્રનિવર્તાચ્ ચ ક્ષુત્પિપાસાક્લમાદ્ અપિ ।
સર્વત્ર નિયતં દુઃખં ન ક્વ ચિદ્ વિદ્યતે શિવમ્

ક્વ ચિચ્ છિતં ક્વ ચિદ્ ધર્મઃ ક્વ ચિદ્ રોગો ભયં ક્વ ચિત્ ।
બાધતે ઽભ્યધિકં લોકે તસ્માદ્ અશરણં જગત્

જરા વ્યાધિશ્ ચ મૃત્યુશ્ ચ લોકસ્યાસ્ય મહદ્ભયમ્ ।
નાસ્તિ દેશઃ સ યત્રાસ્ય તદ્ભયં નોપપદ્યતે

યત્ર ગચ્છતિ કાયો ઽયં દુઃખં તત્રાનુગચ્છતિ ।
નાસ્તિ કા ચિદ્ ગતિર્ લોકે ગતો યત્ર ન બાધય્તે

રમણીયો ઽપિ દેશઃ સન્ દુભિક્ષઃ ક્ષેમ એવ ચ ।
કુદેશ ઇતિ વિજ્ઞેયો યત્ર ક્લેશૈર્ વિધયતે

લોકસ્યાભ્યાહત્સ્યાસ્ય દુઃખૈઃ શરીરમાનસૈઃ ।
ક્ષેમઃ કશ્ ચિન્ ન દેશો ઽસ્તિ સ્વસ્થો યત્ર ગતો ભવેત્

દુઃખં સર્વત્ર સર્વસ્ય વર્તતે સર્વદા યદા ।
છન્દરાગમ્ અતઃ સૌમ્ય લિકચિત્રેષુ મા કૃથાઃ

યદા તસ્માન્ નિવૃત્તસ્ તે છન્દરાગો ભવિષ્યતિ ।
જીવલોકં તદા સર્વમ્ આદીપ્તમ્ ઇવ મંસ્યસે

અથસ્ કશ્ ચિદ્ વિતર્કસ્ તે ભવેદ્ અમરણાશ્રયઃ ।
યત્નેન સ વિહન્તવ્યો વ્યાધિર્ આત્મગતો યથા

મુહૂર્તમ્ અપિ વિશ્રમ્ભઃ કાર્યો ન ખલુ જીવિતે ।
નિલીન ઇવ હિ વ્યાઘ્રઃ કાલો વિશ્વસ્તઘાતકઃ

બલસ્થો ઽહં યુવા વેતિ ન તે ભવિતુમ્ અર્હતિ ।
મૃત્યુઃ સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસુ હન્તિ નાવેક્ષતે વયઃ

ક્ષેત્રભૂતમ્ અનર્થાનાં શરીરં પરિકર્ષતઃ ।
સ્વાસ્થ્યાશા જિવિતાશ વા ન દૃષ્ટાર્થસ્ય જાયતે

નિવૃતઃ કો ભવેત્ કાયં મહાભૂતાશ્રયં વહન્ ।
પરસ્પરવિરુદ્ધાનામ્ અહિનામ્ ઇવ ભાજનમ્

પ્રશ્વસિત્ય્ અયમ્ અન્વક્ષ યદ્ ઉચ્છ્વસિતિ માનવઃ ।
અવગચ્છ તદ્ આશ્ચર્યમ્ અવિશ્વાસ્યં હિ જીવિતમ્

ઇદમ્ આશ્ચર્યમ્ અપરં યત્ સુપ્તઃ પ્રતિબુધ્યતે ।
સ્વપિત્ય્ ઉત્થાય વા ભૂયો બહ્વમિત્રા હિ દેહિનઃ

ગર્ભાત્ પ્રભૃતિ યો લોકં જિઘાંસુર્ અનુગચ્છતિ ।
કસ્ તસ્મિન્ વિશ્વસેન્ મૃત્યાવ્ ઉદ્યતાસાવ્ અરાવ્ ઇવ

પ્રસૂતઃ પુરુષો લોકે શ્રુતવાન્ બલવાન્ અપિ ।
ન જયત્ય્ અન્તકં કશ્ ચિન્ નાજયન્ નાપિ જેષ્યતિ

સામ્ના દાનેન ભેદેન દણ્ડેન નિયમેન વા ।
પ્રાપ્તો હિ રભસો મૃત્યુઃ પ્રતિહન્તું ન શક્યતે

તસ્માન્ નાયુષિ વિશ્વાસં ચઞ્ચલે કર્તુમ્ અર્હસિ ।
નિત્યં હરતિ કાલો હિ સ્થાવિર્યં ન પ્રતીક્ષતે

નિઃસારં પશ્યતો લોકં તોયબુદ્બુદદુર્બલમ્ ।
કસ્યામરવિતર્કો હિ સ્યાદ્ અનુન્મત્તચેતસઃ

તસ્માદ્ એષાં વિતર્કાણાં પ્રહાણાર્થં સમાસતઃ ।
આનાપાનસ્મૃતિં સૌમ્ય વિષયીકર્તુમ્ અર્હસિ

ઇત્ય્ અનેન પ્રયોગેણ કાલે સેવિતુમ્ અર્હસિ ।
પ્રતિપક્ષાન્ વિતર્કાણાં ગદાનામ્ અગદાન્ ઇવ

સુવર્ણહેતોર્ અપિ પાંસુધાવકો વિહાય પાંસૂન્ બૃહતો યથાદિતઃ ।
જહાતિ સૂક્ષ્માન્ અપિ તદ્વિશુદ્ધયે વિશોધ્ય હેમાવયવાન્ નિયચ્છતિ

વિમોક્ષહેતોર્ અપિ યુક્તમાનસો વિહાય દોષા બૃહતસ્ તથાદિતઃ ।
જહાતિ સૂક્ષ્માન્ અપિ તદ્વિશુદ્ધયે વિશોધ્ય ધર્માવયાન્ નિયચ્છતિ

ક્રએણાદ્ભિઃ શુદ્ધં કનકમ્ ઇહ પાંસુવ્યવહિતં
યથાગ્નૌ કર્મારઃ પચતિ ભૃષમ્ આવર્તયતિ ચ ।
તથા યોગાચારો નિપુઞમ્ ઇહ દોષવ્યવહિતં
વિશોધ્ય ક્લેશેભ્યઃ શમયતિ મનઃ સંક્ષિપતિ ચ

યથા ચ સ્વચ્છન્દાદ્ ઉપનયતિ કર્માશ્રયસુખં
સુવર્ણં કર્મારો બહુંવિધમ્ અલઙ્કારવિધિષુ ।
મનઃશુદ્ધો ભિક્ષુર્ વશગતમ્ અભિજ્ઞાસ્વ્ અપિ તથા
યથેચ્છં યત્રેચ્છં શમયતિ મનઃ પ્રેરયતિ ચ