Saundarānanda · Chapter 14
Saundaranande mahākāvye śīlendriyajayo nāma trayodaśaḥ sargaḥ /
CANTO XIV
atha smṛtikavāṭena pidhāyendriyasaṃvaram /
bhojane bhava mātrājño dhyānāyānāmayāya ca
prāṇāpānau nigṛhṇāti glāninidre prayacchati /
kṛto hy atyartham āhāro vihanti ca parākramam
yathā cātyartham āhāraḥ kṛto 'narthāya kalpate /
upayuktas tathātyalpo na sāmarthyāya kalpate
ācayaṃ dyutim utsāhaṃ prayogaṃ balam eva ca /
bhojanaṃ kṛtam atyalpaṃ śarīrasyāpakarṣati
yathā bhāreṇa namate laghunonnamate tulā /
samā tiṣṭhati yuktena bhojyeneyaṃ tathā tanuḥ
tasmād abhyavahartavyaṃ svaśaktim anupaśyatā /
nātimātraṃ na cātyalpaṃ meyaṃ mānavaśād api
atyākrānto hi kāyāgnir guruṇānnena śāmyati /
avacchan na ivālpo 'gniḥ sahasā mahatendhasā
atyantam api saṃhāro nāhārasya praśasyate /
anāhāro hi nirvāti nirindhana ivānalaḥ
yasmān nāsti vināhārāt sarvaprāṇabhṛtāṃ sthitiḥ /
tasmād duṣyati nāhāro vikalpo 'tra tu vāryate
na hy evakviṣaye 'nyatra sajyante prāṇinas tathā /
avijñāte yathāhāre boddhavyaṃ tatra kāraṇam
cikitsārthaṃ yathā dhatte vraṇasyālepanaṃ vraṇī /
kṣudvighātārtham āhāras tadvat sevyo mumukṣunā
bhārasyodvahanārthaṃ ca rathākṣo 'bhyajyate yathā /
bhojanaṃ prāṇayātrārthaṃ tadvad vidvān niṣevate
samatikramaṇārthaṃ ca kāntārasya yathādhvagau /
putramāṃsāni khādetāṃ dampatī bhṛṣaduḥkhitau
evam abhyavahartavyaṃ bhojanaṃ pratisaṃkhyayā /
na bhūṣārthaṃ na vapuṣe na madāya na dṛptaye
dhāraṇārthaṃ śarīrasya bhojanaṃ hi vidhiyate /
upastambhaḥ pipatiṣor durbalasyeva veśmanaḥ
plavaṃ yatnād yathā kaś cid badhnīyād dhārayed api /
na tatsnehena yāvat tu mahaughasyottīrṣayā
tathopakaraṇaiḥ kāyaṃ dhārayanti parikṣakāḥ /
na tatsnehena yāvat tu duḥkhaughasya titīrṣayā
śocatā pīḍyamānena dīyate śatrave yathā /
na bhaktyā nāpi tarṣena kevalaṃ prāṇaguptaye
yogācāras tathāhāraṃ śarirāya payacchati /
kevalaṃ kṣudvighātārthaṃ na rāgeṇa na bhaktaye
manodhāraṇayā caiva pariṇāmyātmavān ahaḥ /
vidhūya nidrāṃ yogena niśām apy atināmayeḥ
hṛrdi yatsaṃjñinaś caiva nidrā prādurbhavet tava /
guṇavatsaṃjñitāṃ saṃjñāṃ tadā manasi mā kṛthāḥ
dhātur ārambhadhṛtyoś ca sthāmavikramayor api /
nityaṃ manasi kāryas te bādhyamānena nidrayā
āmnātavyāś ca viśadaṃ te dharmā ye pariśrutāḥ /
parebhyaś copadeṣṭavyāḥ saṃcintyāḥ svayam eva ca
prakledyamadbhir vadanṃ vilokyāḥ sarvato diśaḥ /
cāryā dṛṣṭiś ca tārāsu jijāgariṣuṇā sadā
antargatair acapalair vaśasthāyibhir indriyaiḥ /
avikṣiptena manasā caṅkramyavāsva vā niśi
bhaye prītau ca śoke ca nidrayā nābhibhūyate /
tasmān nidrābhiyogeṣu sevitavyam idaṃ trayam
bhayam āgamanān mṛtyoḥ prītiṃ dharmaparigrahāt /
janmaduḥkhād aparyantāc chokam āgantum arhasi
evamādi kramaḥ saumya kāryo jāgaraṇaṃ prati /
vandhyaṃ hi śayanād āyuḥ kaḥ prājñaḥ kartum arhati
doṣavyālān atikramya vyālān gṛhagatān iva /
kṣamaṃ prājñasya na svaptuṃ nistīrṣor mahadbhayam
pradīpte jīvaloke hi mṛtyuvyādhijarāgnibhiḥ /
kaḥ śayīta nirudvegaḥ pradīpta iva veśmani
tasmāt tama iti jñātvā nidrāṃ nāveṣṭum arhasi /
apraśānteṣu doṣeṣu saśastreṣv iva śatgruṣu
pūrvaṃ yāmaṃ triyāmāyāḥ prayogeṇātināmya tu /
sevyā śayyā śarīrasya viśrāmārthaṃ svatantriṇā
dakṣiṇena tu pārśvena sthitayālokasaṃjñayā /
prabodhaṃ hṛdaye kṛtvā śayīthāḥ śāntamānasaḥ
yāme tṛtīye cotthāya carann āsīna eva vā /
bhūyo yogaṃ mahaḥśuddhau kurvīthā niyatendriyaḥ
athāsanagatasthānaprekṣitavyāhṛtādiṣu /
saṃprajānan kriyāḥ sarvāḥ smṛtim ādhātum arhasi
dvārādhyakṣa iva dvāri yasya praṇihitā smṛtiḥ /
dharṣayanti na taṃ doṣāḥ puraṃ guptam ivārayaḥ
na tasyotpadyate kleśo yasya kāyagatā smṛtiḥ /
cittaṃ sarvāsv avasthāsu bālaṃ dhātrīva rakṣati
śaravyaḥ sa tu doṣāṇāṃ yo hīnaḥ smṛtivarmaṇā /
raṇasthaḥ pratiśatrūṇāṃ vihīna iva varmaṇā
anāthaṃ tan mano jñeyaṃ yat smṛtir nābhirakṣati /
nirṇetā dṛṣṭirahito viṣameṣu carann iva
anartheṣu prasaktāś ca svārthebhyaś ca parāṅmukhāḥ /
yad bhaye sati nodvignāḥ smṛtināśo 'tra kāraṇam
svabhūmiṣu guṇāḥ sarve ye ca śīlādayaḥ sthitāḥ /
vikīrṇā iva gā gopaḥ smṛtis tān anugacchati
pranaṣṭam amṛtaṃ tasya yasya kviprasṛtā smṛtiḥ /
hastastham amṛtaṃ tasya yasya kāyagatā smṛtiḥ
āryo nyāyaḥ kutas tasya smṛtir yasya na vidyate /
yasyāryo nāsti ca nyāyaḥ pranaṣṭas tasya satpathaḥ
pranaṣṭo yasya sanmārgo naṣṭaṃ tasyāmṛtaṃ padam /
pranaṣṭam amṛtaṅ yasya sa duḥkhān na vimucyate
tasmāc caran caro 'smīti sthito 'smiti ca dhiṣṭhitaḥ /
evamādiṣu kāleṣu smṛtim ādhātum arhasi
yagānulomaṃ vijanaṃ viśabdaṃ śayyāsanaṃ saumya tathā bhajasva /
kāyasya kṛtvā hi vivekam ādau sukho 'dhigantuṃ manaso vivekaḥ
alabdhacetaḥpraśamaḥ sarāgo yo na pracāraṃ bhajate viviktam /
sa kṣaṇyate hy apartilabdhamārgaś carann ivoryāṃ bahukaṇṭakāyām
adṛṣṭatattvena parīkṣakeṇa sthitena citre viṣayapracāre /
cittaṃ niṣeddhuṃ na sukhena śkyaṃ kṛśṭādako gaur iva sasyamadhyāt
anīryamāṇas tu yathānilena praśāntim āgacchati citrabhānuḥ /
alpena yatnena tathā vivikteṣv aghaṭṭitaṃ śāntim upaiti cetaḥ
kva cid bhuktvā yat tad vasanam api yat tat parihito
vasann ātmārāmaḥ kva cana vijane yo 'bhiramate /
kṛtārthaḥ saj ñeyaḥ śamasukharasajñaḥ kṛtamatiḥ
pareṣāṃ saṃsargaṃ pariharati yaḥ kaṇṭakam iva
yadi dvandvārāme jagati viṣayavyagrahṛdaye
vivikte nirdvando viharati kṛtī śāntahṛdayaḥ /
tataḥ pītvā prajñārasam amṛtavat tṛptahṛdayo
viviktaḥ saṃsaktaṃ viṣayakṛpaṇaṃ śocati jagat
vasañ śuṇyāgāre yadi satatam eko 'bhiramate
yadi kleśotpādaiḥ saha na ramate śatrubhir iva /
carann ātmārāmo yadi ca pibati prītisalilaṃ
tato bhuṅkte śreṣṭhaṃ tridaśapatirājyād api sukham
Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0