Language

ENहिગુ
Scripture Library

Saundarānanda · Chapter 14

14.1

Saundaranande mahākāvye śīlendriyajayo nāma trayodaśaḥ sargaḥ /
CANTO XIV
atha smṛtikavāṭena pidhāyendriyasaṃvaram /
bhojane bhava mātrājño dhyānāyānāmayāya ca

14.2

prāṇāpānau nigṛhṇāti glāninidre prayacchati /
kṛto hy atyartham āhāro vihanti ca parākramam

14.3

yathā cātyartham āhāraḥ kṛto 'narthāya kalpate /
upayuktas tathātyalpo na sāmarthyāya kalpate

14.4

ācayaṃ dyutim utsāhaṃ prayogaṃ balam eva ca /
bhojanaṃ kṛtam atyalpaṃ śarīrasyāpakarṣati

14.5

yathā bhāreṇa namate laghunonnamate tulā /
samā tiṣṭhati yuktena bhojyeneyaṃ tathā tanuḥ

14.6

tasmād abhyavahartavyaṃ svaśaktim anupaśyatā /
nātimātraṃ na cātyalpaṃ meyaṃ mānavaśād api

14.7

atyākrānto hi kāyāgnir guruṇānnena śāmyati /
avacchan na ivālpo 'gniḥ sahasā mahatendhasā

14.8

atyantam api saṃhāro nāhārasya praśasyate /
anāhāro hi nirvāti nirindhana ivānalaḥ

14.9

yasmān nāsti vināhārāt sarvaprāṇabhṛtāṃ sthitiḥ /
tasmād duṣyati nāhāro vikalpo 'tra tu vāryate

14.10

na hy evakviṣaye 'nyatra sajyante prāṇinas tathā /
avijñāte yathāhāre boddhavyaṃ tatra kāraṇam

14.11

cikitsārthaṃ yathā dhatte vraṇasyālepanaṃ vraṇī /
kṣudvighātārtham āhāras tadvat sevyo mumukṣunā

14.12

bhārasyodvahanārthaṃ ca rathākṣo 'bhyajyate yathā /
bhojanaṃ prāṇayātrārthaṃ tadvad vidvān niṣevate

14.13

samatikramaṇārthaṃ ca kāntārasya yathādhvagau /
putramāṃsāni khādetāṃ dampatī bhṛṣaduḥkhitau

14.14

evam abhyavahartavyaṃ bhojanaṃ pratisaṃkhyayā /
na bhūṣārthaṃ na vapuṣe na madāya na dṛptaye

14.15

dhāraṇārthaṃ śarīrasya bhojanaṃ hi vidhiyate /
upastambhaḥ pipatiṣor durbalasyeva veśmanaḥ

14.16

plavaṃ yatnād yathā kaś cid badhnīyād dhārayed api /
na tatsnehena yāvat tu mahaughasyottīrṣayā

14.17

tathopakaraṇaiḥ kāyaṃ dhārayanti parikṣakāḥ /
na tatsnehena yāvat tu duḥkhaughasya titīrṣayā

14.18

śocatā pīḍyamānena dīyate śatrave yathā /
na bhaktyā nāpi tarṣena kevalaṃ prāṇaguptaye

14.19

yogācāras tathāhāraṃ śarirāya payacchati /
kevalaṃ kṣudvighātārthaṃ na rāgeṇa na bhaktaye

14.20

manodhāraṇayā caiva pariṇāmyātmavān ahaḥ /
vidhūya nidrāṃ yogena niśām apy atināmayeḥ

14.21

hṛrdi yatsaṃjñinaś caiva nidrā prādurbhavet tava /
guṇavatsaṃjñitāṃ saṃjñāṃ tadā manasi mā kṛthāḥ

14.22

dhātur ārambhadhṛtyoś ca sthāmavikramayor api /
nityaṃ manasi kāryas te bādhyamānena nidrayā

14.23

āmnātavyāś ca viśadaṃ te dharmā ye pariśrutāḥ /
parebhyaś copadeṣṭavyāḥ saṃcintyāḥ svayam eva ca

14.24

prakledyamadbhir vadanṃ vilokyāḥ sarvato diśaḥ /
cāryā dṛṣṭiś ca tārāsu jijāgariṣuṇā sadā

14.25

antargatair acapalair vaśasthāyibhir indriyaiḥ /
avikṣiptena manasā caṅkramyavāsva vā niśi

14.26

bhaye prītau ca śoke ca nidrayā nābhibhūyate /
tasmān nidrābhiyogeṣu sevitavyam idaṃ trayam

14.27

bhayam āgamanān mṛtyoḥ prītiṃ dharmaparigrahāt /
janmaduḥkhād aparyantāc chokam āgantum arhasi

14.28

evamādi kramaḥ saumya kāryo jāgaraṇaṃ prati /
vandhyaṃ hi śayanād āyuḥ kaḥ prājñaḥ kartum arhati

14.29

doṣavyālān atikramya vyālān gṛhagatān iva /
kṣamaṃ prājñasya na svaptuṃ nistīrṣor mahadbhayam

14.30

pradīpte jīvaloke hi mṛtyuvyādhijarāgnibhiḥ /
kaḥ śayīta nirudvegaḥ pradīpta iva veśmani

14.31

tasmāt tama iti jñātvā nidrāṃ nāveṣṭum arhasi /
apraśānteṣu doṣeṣu saśastreṣv iva śatgruṣu

14.32

pūrvaṃ yāmaṃ triyāmāyāḥ prayogeṇātināmya tu /
sevyā śayyā śarīrasya viśrāmārthaṃ svatantriṇā

14.33

dakṣiṇena tu pārśvena sthitayālokasaṃjñayā /
prabodhaṃ hṛdaye kṛtvā śayīthāḥ śāntamānasaḥ

14.34

yāme tṛtīye cotthāya carann āsīna eva vā /
bhūyo yogaṃ mahaḥśuddhau kurvīthā niyatendriyaḥ

14.35

athāsanagatasthānaprekṣitavyāhṛtādiṣu /
saṃprajānan kriyāḥ sarvāḥ smṛtim ādhātum arhasi

14.36

dvārādhyakṣa iva dvāri yasya praṇihitā smṛtiḥ /
dharṣayanti na taṃ doṣāḥ puraṃ guptam ivārayaḥ

14.37

na tasyotpadyate kleśo yasya kāyagatā smṛtiḥ /
cittaṃ sarvāsv avasthāsu bālaṃ dhātrīva rakṣati

14.38

śaravyaḥ sa tu doṣāṇāṃ yo hīnaḥ smṛtivarmaṇā /
raṇasthaḥ pratiśatrūṇāṃ vihīna iva varmaṇā

14.39

anāthaṃ tan mano jñeyaṃ yat smṛtir nābhirakṣati /
nirṇetā dṛṣṭirahito viṣameṣu carann iva

14.40

anartheṣu prasaktāś ca svārthebhyaś ca parāṅmukhāḥ /
yad bhaye sati nodvignāḥ smṛtināśo 'tra kāraṇam

14.41

svabhūmiṣu guṇāḥ sarve ye ca śīlādayaḥ sthitāḥ /
vikīrṇā iva gā gopaḥ smṛtis tān anugacchati

14.42

pranaṣṭam amṛtaṃ tasya yasya kviprasṛtā smṛtiḥ /
hastastham amṛtaṃ tasya yasya kāyagatā smṛtiḥ

14.43

āryo nyāyaḥ kutas tasya smṛtir yasya na vidyate /
yasyāryo nāsti ca nyāyaḥ pranaṣṭas tasya satpathaḥ

14.44

pranaṣṭo yasya sanmārgo naṣṭaṃ tasyāmṛtaṃ padam /
pranaṣṭam amṛtaṅ yasya sa duḥkhān na vimucyate

14.45

tasmāc caran caro 'smīti sthito 'smiti ca dhiṣṭhitaḥ /
evamādiṣu kāleṣu smṛtim ādhātum arhasi

14.46

yagānulomaṃ vijanaṃ viśabdaṃ śayyāsanaṃ saumya tathā bhajasva /
kāyasya kṛtvā hi vivekam ādau sukho 'dhigantuṃ manaso vivekaḥ

14.47

alabdhacetaḥpraśamaḥ sarāgo yo na pracāraṃ bhajate viviktam /
sa kṣaṇyate hy apartilabdhamārgaś carann ivoryāṃ bahukaṇṭakāyām

14.48

adṛṣṭatattvena parīkṣakeṇa sthitena citre viṣayapracāre /
cittaṃ niṣeddhuṃ na sukhena śkyaṃ kṛśṭādako gaur iva sasyamadhyāt

14.49

anīryamāṇas tu yathānilena praśāntim āgacchati citrabhānuḥ /
alpena yatnena tathā vivikteṣv aghaṭṭitaṃ śāntim upaiti cetaḥ

14.50

kva cid bhuktvā yat tad vasanam api yat tat parihito
vasann ātmārāmaḥ kva cana vijane yo 'bhiramate /
kṛtārthaḥ saj ñeyaḥ śamasukharasajñaḥ kṛtamatiḥ
pareṣāṃ saṃsargaṃ pariharati yaḥ kaṇṭakam iva

14.51

yadi dvandvārāme jagati viṣayavyagrahṛdaye
vivikte nirdvando viharati kṛtī śāntahṛdayaḥ /
tataḥ pītvā prajñārasam amṛtavat tṛptahṛdayo
viviktaḥ saṃsaktaṃ viṣayakṛpaṇaṃ śocati jagat

14.52

vasañ śuṇyāgāre yadi satatam eko 'bhiramate
yadi kleśotpādaiḥ saha na ramate śatrubhir iva /
carann ātmārāmo yadi ca pibati prītisalilaṃ
tato bhuṅkte śreṣṭhaṃ tridaśapatirājyād api sukham

Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc