સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 14

સૌન્દરનન્દે મહાકાવ્યે શીલેન્દ્રિયજયો નામ ત્રયોદશઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો xઇવ્
અથ સ્મૃતિકવાટેન પિધાયેન્દ્રિયસંવરમ્ ।
ભોજને ભવ માત્રાજ્ઞો ધ્યાનાયાનામયાય ચ

પ્રાણાપાનૌ નિગૃહ્ણાતિ ગ્લાનિનિદ્રે પ્રયચ્છતિ ।
કૃતો હ્ય્ અત્યર્થમ્ આહારો વિહન્તિ ચ પરાક્રમમ્

યથા ચાત્યર્થમ્ આહારઃ કૃતો ઽનર્થાય કલ્પતે ।
ઉપયુક્તસ્ તથાત્યલ્પો ન સામર્થ્યાય કલ્પતે

આચયં દ્યુતિમ્ ઉત્સાહં પ્રયોગં બલમ્ એવ ચ ।
ભોજનં કૃતમ્ અત્યલ્પં શરીરસ્યાપકર્ષતિ

યથા ભારેણ નમતે લઘુનોન્નમતે તુલા ।
સમા તિષ્ઠતિ યુક્તેન ભોજ્યેનેયં તથા તનુઃ

તસ્માદ્ અભ્યવહર્તવ્યં સ્વશક્તિમ્ અનુપશ્યતા ।
નાતિમાત્રં ન ચાત્યલ્પં મેયં માનવશાદ્ અપિ

અત્યાક્રાન્તો હિ કાયાગ્નિર્ ગુરુણાન્નેન શામ્યતિ ।
અવચ્છન્ ન ઇવાલ્પો ઽગ્નિઃ સહસા મહતેન્ધસા

અત્યન્તમ્ અપિ સંહારો નાહારસ્ય પ્રશસ્યતે ।
અનાહારો હિ નિર્વાતિ નિરિન્ધન ઇવાનલઃ

યસ્માન્ નાસ્તિ વિનાહારાત્ સર્વપ્રાણભૃતાં સ્થિતિઃ ।
તસ્માદ્ દુષ્યતિ નાહારો વિકલ્પો ઽત્ર તુ વાર્યતે

ન હ્ય્ એવક્વિષયે ઽન્યત્ર સજ્યન્તે પ્રાણિનસ્ તથા ।
અવિજ્ઞાતે યથાહારે બોદ્ધવ્યં તત્ર કારણમ્

ચિકિત્સાર્થં યથા ધત્તે વ્રણસ્યાલેપનં વ્રણી ।
ક્ષુદ્વિઘાતાર્થમ્ આહારસ્ તદ્વત્ સેવ્યો મુમુક્ષુના

ભારસ્યોદ્વહનાર્થં ચ રથાક્ષો ઽભ્યજ્યતે યથા ।
ભોજનં પ્રાણયાત્રાર્થં તદ્વદ્ વિદ્વાન્ નિષેવતે

સમતિક્રમણાર્થં ચ કાન્તારસ્ય યથાધ્વગૌ ।
પુત્રમાંસાનિ ખાદેતાં દમ્પતી ભૃષદુઃખિતૌ

એવમ્ અભ્યવહર્તવ્યં ભોજનં પ્રતિસંખ્યયા ।
ન ભૂષાર્થં ન વપુષે ન મદાય ન દૃપ્તયે

ધારણાર્થં શરીરસ્ય ભોજનં હિ વિધિયતે ।
ઉપસ્તમ્ભઃ પિપતિષોર્ દુર્બલસ્યેવ વેશ્મનઃ

પ્લવં યત્નાદ્ યથા કશ્ ચિદ્ બધ્નીયાદ્ ધારયેદ્ અપિ ।
ન તત્સ્નેહેન યાવત્ તુ મહૌઘસ્યોત્તીર્ષયા

તથોપકરણૈઃ કાયં ધારયન્તિ પરિક્ષકાઃ ।
ન તત્સ્નેહેન યાવત્ તુ દુઃખૌઘસ્ય તિતીર્ષયા

શોચતા પીડ્યમાનેન દીયતે શત્રવે યથા ।
ન ભક્ત્યા નાપિ તર્ષેન કેવલં પ્રાણગુપ્તયે

યોગાચારસ્ તથાહારં શરિરાય પયચ્છતિ ।
કેવલં ક્ષુદ્વિઘાતાર્થં ન રાગેણ ન ભક્તયે

મનોધારણયા ચૈવ પરિણામ્યાત્મવાન્ અહઃ ।
વિધૂય નિદ્રાં યોગેન નિશામ્ અપ્ય્ અતિનામયેઃ

હૃર્દિ યત્સંજ્ઞિનશ્ ચૈવ નિદ્રા પ્રાદુર્ભવેત્ તવ ।
ગુણવત્સંજ્ઞિતાં સંજ્ઞાં તદા મનસિ મા કૃથાઃ

ધાતુર્ આરમ્ભધૃત્યોશ્ ચ સ્થામવિક્રમયોર્ અપિ ।
નિત્યં મનસિ કાર્યસ્ તે બાધ્યમાનેન નિદ્રયા

આમ્નાતવ્યાશ્ ચ વિશદં તે ધર્મા યે પરિશ્રુતાઃ ।
પરેભ્યશ્ ચોપદેષ્ટવ્યાઃ સંચિન્ત્યાઃ સ્વયમ્ એવ ચ

પ્રક્લેદ્યમદ્ભિર્ વદન્ં વિલોક્યાઃ સર્વતો દિશઃ ।
ચાર્યા દૃષ્ટિશ્ ચ તારાસુ જિજાગરિષુણા સદા

અન્તર્ગતૈર્ અચપલૈર્ વશસ્થાયિભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ ।
અવિક્ષિપ્તેન મનસા ચઙ્ક્રમ્યવાસ્વ વા નિશિ

ભયે પ્રીતૌ ચ શોકે ચ નિદ્રયા નાભિભૂયતે ।
તસ્માન્ નિદ્રાભિયોગેષુ સેવિતવ્યમ્ ઇદં ત્રયમ્

ભયમ્ આગમનાન્ મૃત્યોઃ પ્રીતિં ધર્મપરિગ્રહાત્ ।
જન્મદુઃખાદ્ અપર્યન્તાચ્ છોકમ્ આગન્તુમ્ અર્હસિ

એવમાદિ ક્રમઃ સૌમ્ય કાર્યો જાગરણં પ્રતિ ।
વન્ધ્યં હિ શયનાદ્ આયુઃ કઃ પ્રાજ્ઞઃ કર્તુમ્ અર્હતિ

દોષવ્યાલાન્ અતિક્રમ્ય વ્યાલાન્ ગૃહગતાન્ ઇવ ।
ક્ષમં પ્રાજ્ઞસ્ય ન સ્વપ્તું નિસ્તીર્ષોર્ મહદ્ભયમ્

પ્રદીપ્તે જીવલોકે હિ મૃત્યુવ્યાધિજરાગ્નિભિઃ ।
કઃ શયીત નિરુદ્વેગઃ પ્રદીપ્ત ઇવ વેશ્મનિ

તસ્માત્ તમ ઇતિ જ્ઞાત્વા નિદ્રાં નાવેષ્ટુમ્ અર્હસિ ।
અપ્રશાન્તેષુ દોષેષુ સશસ્ત્રેષ્વ્ ઇવ શત્ગ્રુષુ

પૂર્વં યામં ત્રિયામાયાઃ પ્રયોગેણાતિનામ્ય તુ ।
સેવ્યા શય્યા શરીરસ્ય વિશ્રામાર્થં સ્વતન્ત્રિણા

દક્ષિણેન તુ પાર્શ્વેન સ્થિતયાલોકસંજ્ઞયા ।
પ્રબોધં હૃદયે કૃત્વા શયીથાઃ શાન્તમાનસઃ

યામે તૃતીયે ચોત્થાય ચરન્ન્ આસીન એવ વા ।
ભૂયો યોગં મહઃશુદ્ધૌ કુર્વીથા નિયતેન્દ્રિયઃ

અથાસનગતસ્થાનપ્રેક્ષિતવ્યાહૃતાદિષુ ।
સંપ્રજાનન્ ક્રિયાઃ સર્વાઃ સ્મૃતિમ્ આધાતુમ્ અર્હસિ

દ્વારાધ્યક્ષ ઇવ દ્વારિ યસ્ય પ્રણિહિતા સ્મૃતિઃ ।
ધર્ષયન્તિ ન તં દોષાઃ પુરં ગુપ્તમ્ ઇવારયઃ

ન તસ્યોત્પદ્યતે ક્લેશો યસ્ય કાયગતા સ્મૃતિઃ ।
ચિત્તં સર્વાસ્વ્ અવસ્થાસુ બાલં ધાત્રીવ રક્ષતિ

શરવ્યઃ સ તુ દોષાણાં યો હીનઃ સ્મૃતિવર્મણા ।
રણસ્થઃ પ્રતિશત્રૂણાં વિહીન ઇવ વર્મણા

અનાથં તન્ મનો જ્ઞેયં યત્ સ્મૃતિર્ નાભિરક્ષતિ ।
નિર્ણેતા દૃષ્ટિરહિતો વિષમેષુ ચરન્ન્ ઇવ

અનર્થેષુ પ્રસક્તાશ્ ચ સ્વાર્થેભ્યશ્ ચ પરાઙ્મુખાઃ ।
યદ્ ભયે સતિ નોદ્વિગ્નાઃ સ્મૃતિનાશો ઽત્ર કારણમ્

સ્વભૂમિષુ ગુણાઃ સર્વે યે ચ શીલાદયઃ સ્થિતાઃ ।
વિકીર્ણા ઇવ ગા ગોપઃ સ્મૃતિસ્ તાન્ અનુગચ્છતિ

પ્રનષ્ટમ્ અમૃતં તસ્ય યસ્ય ક્વિપ્રસૃતા સ્મૃતિઃ ।
હસ્તસ્થમ્ અમૃતં તસ્ય યસ્ય કાયગતા સ્મૃતિઃ

આર્યો ન્યાયઃ કુતસ્ તસ્ય સ્મૃતિર્ યસ્ય ન વિદ્યતે ।
યસ્યાર્યો નાસ્તિ ચ ન્યાયઃ પ્રનષ્ટસ્ તસ્ય સત્પથઃ

પ્રનષ્ટો યસ્ય સન્માર્ગો નષ્ટં તસ્યામૃતં પદમ્ ।
પ્રનષ્ટમ્ અમૃતઙ્ યસ્ય સ દુઃખાન્ ન વિમુચ્યતે

તસ્માચ્ ચરન્ ચરો ઽસ્મીતિ સ્થિતો ઽસ્મિતિ ચ ધિષ્ઠિતઃ ।
એવમાદિષુ કાલેષુ સ્મૃતિમ્ આધાતુમ્ અર્હસિ

યગાનુલોમં વિજનં વિશબ્દં શય્યાસનં સૌમ્ય તથા ભજસ્વ ।
કાયસ્ય કૃત્વા હિ વિવેકમ્ આદૌ સુખો ઽધિગન્તું મનસો વિવેકઃ

અલબ્ધચેતઃપ્રશમઃ સરાગો યો ન પ્રચારં ભજતે વિવિક્તમ્ ।
સ ક્ષણ્યતે હ્ય્ અપર્તિલબ્ધમાર્ગશ્ ચરન્ન્ ઇવોર્યાં બહુકણ્ટકાયામ્

અદૃષ્ટતત્ત્વેન પરીક્ષકેણ સ્થિતેન ચિત્રે વિષયપ્રચારે ।
ચિત્તં નિષેદ્ધું ન સુખેન શ્ક્યં કૃશ્ટાદકો ગૌર્ ઇવ સસ્યમધ્યાત્

અનીર્યમાણસ્ તુ યથાનિલેન પ્રશાન્તિમ્ આગચ્છતિ ચિત્રભાનુઃ ।
અલ્પેન યત્નેન તથા વિવિક્તેષ્વ્ અઘટ્ટિતં શાન્તિમ્ ઉપૈતિ ચેતઃ

ક્વ ચિદ્ ભુક્ત્વા યત્ તદ્ વસનમ્ અપિ યત્ તત્ પરિહિતો
વસન્ન્ આત્મારામઃ ક્વ ચન વિજને યો ઽભિરમતે ।
કૃતાર્થઃ સજ્ ઞેયઃ શમસુખરસજ્ઞઃ કૃતમતિઃ
પરેષાં સંસર્ગં પરિહરતિ યઃ કણ્ટકમ્ ઇવ

યદિ દ્વન્દ્વારામે જગતિ વિષયવ્યગ્રહૃદયે
વિવિક્તે નિર્દ્વન્દો વિહરતિ કૃતી શાન્તહૃદયઃ ।
તતઃ પીત્વા પ્રજ્ઞારસમ્ અમૃતવત્ તૃપ્તહૃદયો
વિવિક્તઃ સંસક્તં વિષયકૃપણં શોચતિ જગત્

વસઞ્ શુણ્યાગારે યદિ સતતમ્ એકો ઽભિરમતે
યદિ ક્લેશોત્પાદૈઃ સહ ન રમતે શત્રુભિર્ ઇવ ।
ચરન્ન્ આત્મારામો યદિ ચ પિબતિ પ્રીતિસલિલં
તતો ભુઙ્ક્તે શ્રેષ્ઠં ત્રિદશપતિરાજ્યાદ્ અપિ સુખમ્