Saundarānanda · Chapter 13
Saundaranande mahākāvye paryavamarśo nāma dvādaśaḥ sargaḥ /
CANTO XIII
atha saṃrādhito nandaḥ śraddhāṃ prati maharṣinā /
parikṣikto 'mṛteneva yuyuje parayā mudā
kṛtārtham iva taṃ mene saṃbuddhaḥ śraddhayā tayā /
mene prāptam iva śreyaḥ sa ca buddhena saṃskṛtaḥ
ślakṣṇena vacasā kāṃś cit kāṃś cit paruṣayā girā /
kāṃś cid ābhyām upāyābhyāṃ sa vininye vināyakaḥ
pāṃsubhyaḥ kāñcanaṃ jātaṃ viśuddhaṃ nirmalaṃ śuci /
sthitaṃ pāṃsuṣv api yathā pāṃsudoṣair na lipyate
padmaparṇaṃ yathā caiva jale jātaṃ jale sthitham /
upariṣṭād adhastād vā na jalendopalipyate
tadval loke munir jāto lokasyānugrahaṃ caran /
kṛtitvān nirmalatvāc ca lokadharmair na liyate
śleṣaṃ tyāgaṃ priyaṃ rūkṣaṃ kathāṃ ca dhyānam eva ca /
mantukāle cikitsārthaṃ cakre nātmānuvṛttaye
ataś ca saṃdadhe dāyaṃ mahākaruṇayā tayā /
mocayeyaṃ kathaṃ duḥkhāt sattvānīty anukampakaḥ
atha saṃharṣaṇān nadaṃ viditvā bhājanīkṛtam /
abravīd bruvatāṃ śreṣṭhaḥ kramajñaḥ śreyasāṃ kramam
ataḥ prabhṛti bhūyas tvaṃ śraddhendriyapuraḥsaraḥ /
amṛtasyāptaye saumya vṛttaṃ rakṣitum arhasi
prayogaḥ kāyavacasoḥ śuddho bhavati te yathā /
uttāno nivṛto gupto 'navacchidras tathā kuru
uttāno bhāvakarañād vivṛtaś cāpy agūhanāt /
gupto rakṣaṇatātparyād acchidraś cānavadyataḥ
śarīravacasoḥ śuddhau saptāṅge cāpi karmaṇi /
ājīvasamudācāraṃ śaucāt saṃskartum arhasi
doṣānāṃ kuhanādīnāṃ pañcānām aniṣevaṇāt /
tyāgāc ca jyotiṣādīnāṃ caturṇāṃ vṛttighātinām
prāṇidhānyadhanādīnāṃ varjyānām apratigrahāt /
bhaiṣāṅgānāṃ nisṛṣṭānāṃ niyatānāṃ pratigrahāt
partiuṣṭaḥ śucir mañjuś caukṣayā jīvasaṃpadā /
kuryā duḥkhapratīkāraṃ yāvad eva vimuktaye
karmaño hi yathādṛṣtāt kāyavākprabhavād api /
ājīvaḥ pṛthag evokto duḥṣodhatvād ayaṃ mayā
gṛhasthena hi duḥśobdhā dṛṣṭir vividhadṛṣṭinā /
ājīvo bhikṣuṇā caiva pareṣṭāyattavṛttinā
etāvac chīlam ity uktam ācāaro 'yaṃ samāsataḥ /
asya nāśena naiva syāt pravrajyā na gṛhasthatā
tasmāc cāritrasaṃpanno brahmacaryam idaṃ cara /
aṇumātreṣv avadyeṣu bhayadarśi dṛḍhavrataḥ
śīlam āsthāya vartante sarvā hi śreyasi kriyāḥ /
sthānādyāniva kāryāṇi pratiṣṭhāya vasundharām
mokṣasyopaniṣat saumya vairāgyam iti gṛhyatām /
vairāgasyāpi saṃvedaḥ saṃvido jñānardarśanam
jñānasyopaniṣac caiva samādhir upadhāryatām /
samādher apy upaniṣat sukhaṃ śarīramānasam
paśrabdhiḥ kāyamanasaḥ sukhasyopaniṣatparā /
praśabdher apy upaniṣat prāmodyaṃ paramaṃ mamatam
tathaḥ prīter upaniṣat prāmodyaṃ paramaṃ matam /
prāmodyasyāpy ahṛllekhaḥ kukṛteṣv akṛteṣu vā
ahṛllekhasya manasaḥ śīlaṃ tūpaniṣac chuci /
ataḥ śīlaṃ nayaty agryam iti śīlaṃ viśodhaya
śīlanāc chīlam ity uktaṃ śīlanaṃ sevanād api /
sevanaṃ tannideśāc ca nideśaś ca tadāśrayāt
śīlaṃ hi śaraṇaṃ saumya kāntāra iva daiśikaḥ /
mitraṃ bandhuś ca rakṣā ca dhanaṃ ca balam eva ca
yataḥ śīlam ataḥ saumya śīlaṃ saṃskartum arhasi /
etat sthānam athānye ca mokṣārambheṣu yogināṃ
tataḥ smṛtim adhiṣṭhāya capalāni svabhāvataḥ /
indriyāṇīndriyārthebhyo nivārayitum arhasi
bhetavyaṃ na tathā śatror nāgner nāher na cāśaneḥ /
indriyebhyo yathā svebhyas tair ajasraṃ hi hanyate
dviṣabdhiḥ śatrubhiḥ kaś cit kadā cit pīḍyate na vā /
indriyair bādhyate sarvaḥ sarvatra ca sadaiva ca
na ca prayāti narakaṃ śatruprabhṛthibhir hataḥ /
kṛṣyate tatra nighnas tu capalair indriyair hataḥ
hanyamānasya tair duḥkhaṃ hārdaṃ bhavati vā na vā /
indriyair bādhyamānasya hārdaṃ śārīram eva ca
saṃkalpaviṣadigdhā hi pañcendriyamayāḥ śarāḥ /
cintāpuṅkhā raiphalā viṣayākāśagocarāḥ
manuṣyahariṇān ghnanti kāmavyādheritā hṛdi /
vihanyante yadi na te tataḥ patanti taiḥ kṣatāḥ
niyamājirasaṃsthena dhairyakārmukadhāriṇā /
nipatanto nivāryās te mahatā smṛtivarmaṇā
indriyāṇām upaśamād arīṇāṃ nigrahād iva /
sukhaṃ svapiti vāste vā yatra tatra gatoddhavaḥ
teṣāṃ hi satataṃ loke viṣayāṇ abhikāṅkṣatām /
saṃvin naivāsti kārpaṇyāc chunām āśāvatām iva
viṣayair indriyagrāmo na tṛptim adhigacchati /
ajasraṃ pūryamāṇo 'pi samudraḥ salilair iva
avaśyaṃ gocare sve sve vartitavyam ihendriyaiḥ /
nimittaṃ tatra na grāhyam anuvyañjanam eva ca
ālokya cakṣuṣā rūpaṃ dhātumātre vyavasthitaḥ /
strī veti puruṣo veti na kalpayitum arhasi
sacet strīpuruṣagrāhaḥ kva cid vidyeta kās cana /
śubhataḥ keśadantādīn nānuprasthātum arhasi
nāpaneyaṃ bhūtato bhūtaṃ śaśvad indiyagocare /
draṣṭavyaṃ bhūtato bhūtaṃ yādṛṣaṃ ca yathā ca yat
evaṃ te paśyatas tattvaṃ śaśvad indriyagocare /
bhaviṣyati padasthānaṃ nābhiyādaurmanasyayoḥ
abhidhyā priyarūpeṇa hanti kāmātmakaṃ jagat /
arir mitramukheneva priyavākkaluṣāśayaḥ
daurmanasyābhidhānas tu pratigho viṣayāśritaḥ /
mohād yenānuvṛttena paratreha ca hanyate
anurodhavirodhābhyāṃ śitoṣṇābhyām ivārditaḥ /
śarma nāpnoti na śreyaś calendricam ato jagat
nendriyaṃ viṣaye tāvat pravṛttam api sajjate /
yāvan na manasas tatra parikalpaḥ pravartate
indhane sati vāyau ca yathā jvalati pāvakaḥ /
viṣayāt parikalpāc ca kleśāgnir jāyate tathā
abhūtaparikalpena viṣayasya hi badhyate /
tam eva viṣayaṃ paśyan bhūtataḥ parimucyate
dṛṣṭvaikaṃ rūpam anyo hi rajyate 'nyaḥ praduṣyati /
kaś cid bhavati madhyasthas tatraivānyo ghṛṇāyate
ato na viṣayo hetur bandhāya na vimuktaye /
parikalpaviṣeṣeṇa saṃgo bhavati vā na vā
kāryaḥ paramayatnena tasmād indiyasaṃvaraḥ /
indriyāṇi hy aguptāni duḥkhāya ca bhavāya ca
kāmabhogabhogavadbhir āmadṛṣṭidṛṣṭibhiḥ pramādanaikamūrdhabhiḥ praharṣalolajivaiḥ /
indriyoragair manobilaśayaiḥ spṛhāviṣaiḥ śamāgadā ṛte na daṣṭam asti yac cikitset
tasmād eṣām akuṣalakarāṇām arīṇāṃ cakṣurghrāṇaśravañarasanasparśanānām /
sarvāvasthaṃ bhava viniyamād apramatto māsminn arthe kṣaṇam api kṛthāsa tvaṃ pramādaṃ
Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0