Saundarānanda · Chapter 12
Saundaranande mahākāvye svargāpavādo nāmaikadaśaḥ sargaḥ /
CANTO XII
apsarobhṛtako dharmaṃ carasīty atha coditaḥ /
ānandena tadā nandaḥ paraṃ vrīḍam upāgamat
tasya vriḍena mahatā pramodo hṛdi nābhavat /
aprāmodyena vimukhaṃ nāvatasthe vrate manaḥ
kāmarāgapradhāno 'pi parihāsasamo 'pi san /
paripākagate hetau na sa tan mamṛṣe vacaḥ
aparīkṣabkabhāvāc ca pūrvaṃ matvā divaṃ dhruvam /
tasmāt kṣeṣṇuṃ pariśrutya bhṛśaṃ saṃvegam eyivān
tasya svargān nivavṛte saṃkalpāśvo manorathaḥ /
mahāratha ivonmārgād apramattasya sāratheḥ
svargatarṣān nivṛttaś ca sadyaḥ svastha ivābhavat /
mṛṣṭād apathyād virato jijīvṣur ivāturaḥ
visasmāra priyāṃ bhāryāṃ aspsarodarśanād yathā /
tathānityatayodvignas tatyājāpsaraso 'pi saḥ
mahatām api bhūtānām āvṛtti iti cintayan /
saṃvegāc ca sarāgo 'pi vītarāga ivābhavat
babhūva sa hi saṃvegaḥ śreyasas tasya vṛddhaye /
dhātur edhir ivākhyāte paṭhito 'kṣaracintakaiḥ
na tu kāmānmanas tasya kena cij jagṛhe dhṛtiḥ /
triṣu kāleṣu sarveṣu nipāto 'stir iva smṛtaḥ
khelagāmī mahābāhur gajendra iva nirmadaḥ /
so 'bhyagacchad guruṃ kale vivakṣur bhāvam ātmanaḥ
praṇamya ca gurau mūrdhnā bāṣpavyākulalocanaḥ /
kṛtvānjalim uvācedaṃ hriyā kiṃ cid avāñmukhaḥ
apsaraḥprāptaye yan me bhagavan pratibhūr asi /
nāpsarobhir mamārtho 'sti pratibhūtvaṃ tyajāmy aham
śrutvā hy āvartakaṃ svargaṃ saṃsārasya ca citratām /
na martyeṣu na deveṣu pravṛttir mama rocate
yadi prāpya divaṃ yatnān niyamena damena ca /
avitṛptāḥ patanaty ante svargāya tyāgine namaḥ
ataś ca nikhilaṃ lokaṃ vidibā sacarācaram /
sarvaduḥkhakṣayakare tvaddharme parame rame
tasmād vyāsamāsābhyāṃ tan me vyākhyātum arhasi /
yac chrutvā śṛṇvatāṃ śreṣṭha paramaṃ prāpnuyāṃ padam
tatas tasyāśayaṃ jñātvā vipakṣāṇindriyāṇi ca /
śreyaś caivāmukhībhūtaṃ nijagāda tathāgataḥ
aho pratyavamarśo 'yaṃ śreyasas te purojavaḥ /
araṇyāṃ mathyamānāyām agner dhūma ivotthitaḥ
ciram unmārgavihṛto lolair indiyavājibhiḥ /
avatirṇo 'si panthānaṃ diṣṭyā dṛśtyāvimūḍhayā
adya te saphalaṃ janma lābho 'dya sumahāṃs tava /
yasya kāmarasjñasya naiṣkramyāyotsukaṃ manaḥ
loke 'sminn ālayārāme nivṛttau durlabhā ratiḥ /
vyathante hy apunarbhāvāt prapātād iva bāliśāḥ
duḥkhaṃ na syāt sukhaṃ me syād iti prayatate janaḥ /
atyantaduḥkhoparamaṃ sukhaṃ tac ca na budhyate
airbhūteṣv anityeṣu satataṃ duḥkhahetuśu /
kāmādiṣu jagat saktaṃ na vetti sukham avyayam
sarvaduḥkhāpahaṃ tat tu hastatham amṛtaṃ tava /
viṣaṃ pītvā yad agadaṃ samaye pātum icchasi
anarhasaṃsārabhayaṃ mānārhaṃ te cikīrṣitam /
rāgāgnis tādṛṣo yasya dharmonmukha parāṇmukhaḥ
rāgoddāmena manasā sarvathā duṣkarā dhṛtiḥ /
sadoṣam salilaṃ dṛṣṭvā pathineva pipāsunā
īdṛśī nāma buddhis te niruddhā rajasābhavat /
rajasā caṇḍavātena vivasvata iva prabhā
sā jighāṃsus tamo hārdaṃ yā saṃprati vijṛmbhate /
tamo naiśaṃ prabhā saurī vinirgīrṇeva meruṇā
yuktarūpam idaṃ caiva śuddhasattvasya cetasaḥ /
yat te syān naiṣṭhike sūkṣme śreyasi śraqddadhānatā
dharmacchandam imaṃ tasmād vivardhayitum arhasi /
sarvadharmā hi dharmajña niyamācx chandahetavaḥ
satyāṃ gamanabuddhau hi gamanāya pravartate /
śayyābuddhau ca śayanaṃ sthānabuddhau tathā sthitiḥ
antarbhūmigataṃ hy ambhaḥ śraddadhāti naro yadā /
arthitve sati yatnena tadā khanati gām imām
nārthi yady agninā vā syāc chraddadhyāt taṃ na vāraṇau /
mathnīyān nāraṇiṃ kaś cit tadbhāve sati mathyate
sasyotpattiṃ yadi na vā śraddadhyāt kārṣakaḥ kṣitau /
arthī sasyena vā na syād bhījāni na vaped bhuvi
ataś ca hasta ity uktā mayā śraddhā viśeṣataḥ /
yasmād gṛhnāti saddharmaṃ dāyaṃ hasta ivākṣataḥ
prādhānyād indriyam iti shtiratvād balam ity ataḥ /
guṇadāridryaśamanād dhanam ity abhivarṇitā
rakṣaṇārthena dharmasya tatheṣīkety udāhṛtā /
loke 'smin durlabhatvāc ca ratnam ity abhihāṣitā
punaś ca bījam ity uktā nimittaṃ śreyasotpadā /
pāvanārthena pāpasya nadīty abhihitā punaḥ
yasmād dharmasya cottpattau śraddhā kāraṇam uttamam /
mayoktā kāryatas tasmāt tatra tatra tathā tathā
śraddhāñkuram imaṃ tasmāt saṃvardhayitum arhasi /
tad vṛddhau vardhate dharmo mūlavṛddhau yathā drumaḥ
vyākulaṃ darśanaṃ yasya durbalo yasya niścayaḥ /
tasya pāriplavā śraddhā na hi kṛtāya vartate
yāvat tattvaṃ na bhavati hi dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā tāvac chraddhā na bhavati balasthā sthirā vā /
dṛṣṭe tattve niyamaparibhūtendriyasya śraddhāvṛkṣo bhavati saphalaś cāśrayās ca
Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0