સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 13

સૌન્દરનન્દે મહાકાવ્યે પર્યવમર્શો નામ દ્વાદશઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો xઇઇઇ
અથ સંરાધિતો નન્દઃ શ્રદ્ધાં પ્રતિ મહર્ષિના ।
પરિક્ષિક્તો ઽમૃતેનેવ યુયુજે પરયા મુદા

કૃતાર્થમ્ ઇવ તં મેને સંબુદ્ધઃ શ્રદ્ધયા તયા ।
મેને પ્રાપ્તમ્ ઇવ શ્રેયઃ સ ચ બુદ્ધેન સંસ્કૃતઃ

શ્લક્ષ્ણેન વચસા કાંશ્ ચિત્ કાંશ્ ચિત્ પરુષયા ગિરા ।
કાંશ્ ચિદ્ આભ્યામ્ ઉપાયાભ્યાં સ વિનિન્યે વિનાયકઃ

પાંસુભ્યઃ કાઞ્ચનં જાતં વિશુદ્ધં નિર્મલં શુચિ ।
સ્થિતં પાંસુષ્વ્ અપિ યથા પાંસુદોષૈર્ ન લિપ્યતે

પદ્મપર્ણં યથા ચૈવ જલે જાતં જલે સ્થિથમ્ ।
ઉપરિષ્ટાદ્ અધસ્તાદ્ વા ન જલેન્દોપલિપ્યતે

તદ્વલ્ લોકે મુનિર્ જાતો લોકસ્યાનુગ્રહં ચરન્ ।
કૃતિત્વાન્ નિર્મલત્વાચ્ ચ લોકધર્મૈર્ ન લિયતે

શ્લેષં ત્યાગં પ્રિયં રૂક્ષં કથાં ચ ધ્યાનમ્ એવ ચ ।
મન્તુકાલે ચિકિત્સાર્થં ચક્રે નાત્માનુવૃત્તયે

અતશ્ ચ સંદધે દાયં મહાકરુણયા તયા ।
મોચયેયં કથં દુઃખાત્ સત્ત્વાનીત્ય્ અનુકમ્પકઃ

અથ સંહર્ષણાન્ નદં વિદિત્વા ભાજનીકૃતમ્ ।
અબ્રવીદ્ બ્રુવતાં શ્રેષ્ઠઃ ક્રમજ્ઞઃ શ્રેયસાં ક્રમમ્

અતઃ પ્રભૃતિ ભૂયસ્ ત્વં શ્રદ્ધેન્દ્રિયપુરઃસરઃ ।
અમૃતસ્યાપ્તયે સૌમ્ય વૃત્તં રક્ષિતુમ્ અર્હસિ

પ્રયોગઃ કાયવચસોઃ શુદ્ધો ભવતિ તે યથા ।
ઉત્તાનો નિવૃતો ગુપ્તો ઽનવચ્છિદ્રસ્ તથા કુરુ

ઉત્તાનો ભાવકરઞાદ્ વિવૃતશ્ ચાપ્ય્ અગૂહનાત્ ।
ગુપ્તો રક્ષણતાત્પર્યાદ્ અચ્છિદ્રશ્ ચાનવદ્યતઃ

શરીરવચસોઃ શુદ્ધૌ સપ્તાઙ્ગે ચાપિ કર્મણિ ।
આજીવસમુદાચારં શૌચાત્ સંસ્કર્તુમ્ અર્હસિ

દોષાનાં કુહનાદીનાં પઞ્ચાનામ્ અનિષેવણાત્ ।
ત્યાગાચ્ ચ જ્યોતિષાદીનાં ચતુર્ણાં વૃત્તિઘાતિનામ્

પ્રાણિધાન્યધનાદીનાં વર્જ્યાનામ્ અપ્રતિગ્રહાત્ ।
ભૈષાઙ્ગાનાં નિસૃષ્ટાનાં નિયતાનાં પ્રતિગ્રહાત્

પર્તિઉષ્ટઃ શુચિર્ મઞ્જુશ્ ચૌક્ષયા જીવસંપદા ।
કુર્યા દુઃખપ્રતીકારં યાવદ્ એવ વિમુક્તયે

કર્મઞો હિ યથાદૃષ્તાત્ કાયવાક્પ્રભવાદ્ અપિ ।
આજીવઃ પૃથગ્ એવોક્તો દુઃષોધત્વાદ્ અયં મયા

ગૃહસ્થેન હિ દુઃશોબ્ધા દૃષ્ટિર્ વિવિધદૃષ્ટિના ।
આજીવો ભિક્ષુણા ચૈવ પરેષ્ટાયત્તવૃત્તિના

એતાવચ્ છીલમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ આચાઅરો ઽયં સમાસતઃ ।
અસ્ય નાશેન નૈવ સ્યાત્ પ્રવ્રજ્યા ન ગૃહસ્થતા

તસ્માચ્ ચારિત્રસંપન્નો બ્રહ્મચર્યમ્ ઇદં ચર ।
અણુમાત્રેષ્વ્ અવદ્યેષુ ભયદર્શિ દૃઢવ્રતઃ

શીલમ્ આસ્થાય વર્તન્તે સર્વા હિ શ્રેયસિ ક્રિયાઃ ।
સ્થાનાદ્યાનિવ કાર્યાણિ પ્રતિષ્ઠાય વસુન્ધરામ્

મોક્ષસ્યોપનિષત્ સૌમ્ય વૈરાગ્યમ્ ઇતિ ગૃહ્યતામ્ ।
વૈરાગસ્યાપિ સંવેદઃ સંવિદો જ્ઞાનર્દર્શનમ્

જ્ઞાનસ્યોપનિષચ્ ચૈવ સમાધિર્ ઉપધાર્યતામ્ ।
સમાધેર્ અપ્ય્ ઉપનિષત્ સુખં શરીરમાનસમ્

પશ્રબ્ધિઃ કાયમનસઃ સુખસ્યોપનિષત્પરા ।
પ્રશબ્ધેર્ અપ્ય્ ઉપનિષત્ પ્રામોદ્યં પરમં મમતમ્

તથઃ પ્રીતેર્ ઉપનિષત્ પ્રામોદ્યં પરમં મતમ્ ।
પ્રામોદ્યસ્યાપ્ય્ અહૃલ્લેખઃ કુકૃતેષ્વ્ અકૃતેષુ વા

અહૃલ્લેખસ્ય મનસઃ શીલં તૂપનિષચ્ છુચિ ।
અતઃ શીલં નયત્ય્ અગ્ર્યમ્ ઇતિ શીલં વિશોધય

શીલનાચ્ છીલમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં શીલનં સેવનાદ્ અપિ ।
સેવનં તન્નિદેશાચ્ ચ નિદેશશ્ ચ તદાશ્રયાત્

શીલં હિ શરણં સૌમ્ય કાન્તાર ઇવ દૈશિકઃ ।
મિત્રં બન્ધુશ્ ચ રક્ષા ચ ધનં ચ બલમ્ એવ ચ

યતઃ શીલમ્ અતઃ સૌમ્ય શીલં સંસ્કર્તુમ્ અર્હસિ ।
એતત્ સ્થાનમ્ અથાન્યે ચ મોક્ષારમ્ભેષુ યોગિનાં

તતઃ સ્મૃતિમ્ અધિષ્ઠાય ચપલાનિ સ્વભાવતઃ ।
ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યો નિવારયિતુમ્ અર્હસિ

ભેતવ્યં ન તથા શત્રોર્ નાગ્નેર્ નાહેર્ ન ચાશનેઃ ।
ઇન્દ્રિયેભ્યો યથા સ્વેભ્યસ્ તૈર્ અજસ્રં હિ હન્યતે

દ્વિષબ્ધિઃ શત્રુભિઃ કશ્ ચિત્ કદા ચિત્ પીડ્યતે ન વા ।
ઇન્દ્રિયૈર્ બાધ્યતે સર્વઃ સર્વત્ર ચ સદૈવ ચ

ન ચ પ્રયાતિ નરકં શત્રુપ્રભૃથિભિર્ હતઃ ।
કૃષ્યતે તત્ર નિઘ્નસ્ તુ ચપલૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ હતઃ

હન્યમાનસ્ય તૈર્ દુઃખં હાર્દં ભવતિ વા ન વા ।
ઇન્દ્રિયૈર્ બાધ્યમાનસ્ય હાર્દં શારીરમ્ એવ ચ

સંકલ્પવિષદિગ્ધા હિ પઞ્ચેન્દ્રિયમયાઃ શરાઃ ।
ચિન્તાપુઙ્ખા રૈફલા વિષયાકાશગોચરાઃ

મનુષ્યહરિણાન્ ઘ્નન્તિ કામવ્યાધેરિતા હૃદિ ।
વિહન્યન્તે યદિ ન તે તતઃ પતન્તિ તૈઃ ક્ષતાઃ

નિયમાજિરસંસ્થેન ધૈર્યકાર્મુકધારિણા ।
નિપતન્તો નિવાર્યાસ્ તે મહતા સ્મૃતિવર્મણા

ઇન્દ્રિયાણામ્ ઉપશમાદ્ અરીણાં નિગ્રહાદ્ ઇવ ।
સુખં સ્વપિતિ વાસ્તે વા યત્ર તત્ર ગતોદ્ધવઃ

તેષાં હિ સતતં લોકે વિષયાણ્ અભિકાઙ્ક્ષતામ્ ।
સંવિન્ નૈવાસ્તિ કાર્પણ્યાચ્ છુનામ્ આશાવતામ્ ઇવ

વિષયૈર્ ઇન્દ્રિયગ્રામો ન તૃપ્તિમ્ અધિગચ્છતિ ।
અજસ્રં પૂર્યમાણો ઽપિ સમુદ્રઃ સલિલૈર્ ઇવ

અવશ્યં ગોચરે સ્વે સ્વે વર્તિતવ્યમ્ ઇહેન્દ્રિયૈઃ ।
નિમિત્તં તત્ર ન ગ્રાહ્યમ્ અનુવ્યઞ્જનમ્ એવ ચ

આલોક્ય ચક્ષુષા રૂપં ધાતુમાત્રે વ્યવસ્થિતઃ ।
સ્ત્રી વેતિ પુરુષો વેતિ ન કલ્પયિતુમ્ અર્હસિ

સચેત્ સ્ત્રીપુરુષગ્રાહઃ ક્વ ચિદ્ વિદ્યેત કાસ્ ચન ।
શુભતઃ કેશદન્તાદીન્ નાનુપ્રસ્થાતુમ્ અર્હસિ

નાપનેયં ભૂતતો ભૂતં શશ્વદ્ ઇન્દિયગોચરે ।
દ્રષ્ટવ્યં ભૂતતો ભૂતં યાદૃષં ચ યથા ચ યત્

એવં તે પશ્યતસ્ તત્ત્વં શશ્વદ્ ઇન્દ્રિયગોચરે ।
ભવિષ્યતિ પદસ્થાનં નાભિયાદૌર્મનસ્યયોઃ

અભિધ્યા પ્રિયરૂપેણ હન્તિ કામાત્મકં જગત્ ।
અરિર્ મિત્રમુખેનેવ પ્રિયવાક્કલુષાશયઃ

દૌર્મનસ્યાભિધાનસ્ તુ પ્રતિઘો વિષયાશ્રિતઃ ।
મોહાદ્ યેનાનુવૃત્તેન પરત્રેહ ચ હન્યતે

અનુરોધવિરોધાભ્યાં શિતોષ્ણાભ્યામ્ ઇવાર્દિતઃ ।
શર્મ નાપ્નોતિ ન શ્રેયશ્ ચલેન્દ્રિચમ્ અતો જગત્

નેન્દ્રિયં વિષયે તાવત્ પ્રવૃત્તમ્ અપિ સજ્જતે ।
યાવન્ ન મનસસ્ તત્ર પરિકલ્પઃ પ્રવર્તતે

ઇન્ધને સતિ વાયૌ ચ યથા જ્વલતિ પાવકઃ ।
વિષયાત્ પરિકલ્પાચ્ ચ ક્લેશાગ્નિર્ જાયતે તથા

અભૂતપરિકલ્પેન વિષયસ્ય હિ બધ્યતે ।
તમ્ એવ વિષયં પશ્યન્ ભૂતતઃ પરિમુચ્યતે

દૃષ્ટ્વૈકં રૂપમ્ અન્યો હિ રજ્યતે ઽન્યઃ પ્રદુષ્યતિ ।
કશ્ ચિદ્ ભવતિ મધ્યસ્થસ્ તત્રૈવાન્યો ઘૃણાયતે

અતો ન વિષયો હેતુર્ બન્ધાય ન વિમુક્તયે ।
પરિકલ્પવિષેષેણ સંગો ભવતિ વા ન વા

કાર્યઃ પરમયત્નેન તસ્માદ્ ઇન્દિયસંવરઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ હ્ય્ અગુપ્તાનિ દુઃખાય ચ ભવાય ચ

કામભોગભોગવદ્ભિર્ આમદૃષ્ટિદૃષ્ટિભિઃ પ્રમાદનૈકમૂર્ધભિઃ પ્રહર્ષલોલજિવૈઃ ।
ઇન્દ્રિયોરગૈર્ મનોબિલશયૈઃ સ્પૃહાવિષૈઃ શમાગદા ઋતે ન દષ્ટમ્ અસ્તિ યચ્ ચિકિત્સેત્

તસ્માદ્ એષામ્ અકુષલકરાણામ્ અરીણાં ચક્ષુર્ઘ્રાણશ્રવઞરસનસ્પર્શનાનામ્ ।
સર્વાવસ્થં ભવ વિનિયમાદ્ અપ્રમત્તો માસ્મિન્ન્ અર્થે ક્ષણમ્ અપિ કૃથાસ ત્વં પ્રમાદં