Saundarānanda · Chapter 11
Saundaranande mahākāvye svarganidarśano nāma daśamaḥ sargaḥ /
CANTO XI
tatas tā yoṣito dṛṣṭvā nando nandanacāriṇīḥ /
babandha niyamastambhe durdamaṃ capalaṃ manaḥ
so 'niśṭaniaiṣkramyaraso mlānatāmarasopamaḥ /
cacāra viraso dharmaṃ niveśyāpsaraso hṛdi
tathā lolendriyo bhūtvā dayitendriyagocaraḥ /
indriyārthavaśād eva babhūva niyatendriyaḥ
kāmacaryāsu kuśalo bhikṣucaryāsu viklavaḥ /
paramācāryaviṣṭabdho brahmacaryaṃ cacāra saḥ
saṃvṛtena ca śāntena tīvreṇa madanena ca /
jalāgner iva saṃsargāc chaśāma ca śuśoṣa ca
svabhāvadarśanīyo 'pi vairūpyam agamat param /
cintayāpsarasāṃ caiva niyamenāyatena ca
prastaveṣv api bhāryāyāṃ priyabhāryas tathāpi saḥ /
vītarāga ivottasthau na jaharṣa na cukṣubhe
taṃ vyavasthitam ājñāya bhāryārāgāt parāṅmukham /
abhigamyābhravīn nandam ānandaḥ praṇayād idam
aho sadṛśam ārabdhaṃ śrutasyābhijanasya ca /
nigṛhītendriyaḥ svastho niyame yadi saṃsthitaḥ
abhiṣvaktasya kāmeṣu rāgiṇo viṣayātmanaḥ /
yad iyaṃ saṃvid utpannā neyam alpena hetunā
vyādhir alpena yatnena mṛduḥ pratinivāryate /
prabalaḥ prabalair eva yatnair naśyatti vā na vā
durharo mānaso vyādhir balavāṃś ca tavābhavat /
vinivṛtto yadi sa te sarvathā dhṛtimānasi
duṣkaraṃ sādhv anāryeṇa māninā caiva mārdavam /
atisargaś ca lubdhena bramacaryaṃ ca rāgiṇā
ekas tu mama saṃdehas tavāsyāṃ niyame dhṛtau /
atrānunayam icchāmi vaktavyaṃ yadi manase
ārjavābhihitaṃ vākyaṃ na ca gantavyam anyathā /
rūkṣam apy āśaye śuddhe rūkṣato naiti sajjanaḥ
spriyaṃ hi hitaṃ snigdham asnigdham ahitaṃ priyaṃ /
durlabhaṃ tu priyahitaṃ svādu pathyam ivauṣadham
viśvāsaś cārthacaryā ca sāmānyaṃ sukhaduḥkhayoḥ /
marṣaṇaṃ praṇayaś caiva mitravṛttir iyaṃ satām
tad idaṃ tvā vivakṣāmi praṇayān na jīghāṃsayā /
tvacchreyo hi vivakṣā me yato nārhāmy upekṣitum
apsarobhṛtako dharmaṃ carasīty abhidīyase /
kim idaṃ bhūtam āhosvit prarihāso 'yam īdṛśaḥ
yadi tāvad idaṃ satyaṃ vakṣyāmy atra yudaṣadham /
auddhatyam atha vaktṝmā, abhidāsyāmi tattvataḥ
ślakṣṇapūrvam atho tena hṛdi so 'bhihatas tadā /
dhyātvā dīrghaṃ niśaśvāsa kiṃ cic cāvāñmukho 'bhavat
tatas tasyeṅgitaṃ jñātvā manaḥsaṃkalpasūcakam /
babhāṣe vākyam ānando madhurodarkam apriyam
ākāreṇāvagacchāmi tava dharmaprayojanam /
yaj jñātvā tvayi jātaṃ me hāsyaṃ kāuṇyam eva ca
yathāsanārthaṃ skandhena kaś cid gurvīṃ śilāṃ vahet /
tadvat tvam api kāmārthaṃ niyamaṃ voḍhum udyataḥ
titāḍayiṣayāsṛpto yathā meṣo 'pasarpati /
tadvad abrahmacaryāya brahmacaryam idaṃ tava
cikrīṣanti yathā paṇyaṃ vaṇijo lābhalipsayā /
dharmacaryā tava tathā paṇyabhūtā na śāntaye
yathā phalaviśeṣārthaṃ bījaṃ vapati kārṣakaḥ /
tadvad viṣayakārpaṇyād viṣayāṃs tyaktavān asi
ākāṅkṣec ca yathā rogaṃ pratīkārasukhepsayā /
duḥkham anvicchati bhavāṃs tathā viṣayatṛśṇayā
yathā paśyati madhv eva na prapātam avekṣate /
paśyasy apsarasas tadvad bhraṃśam ante na paśyasi
hṛdi kāmāgninā dīpte kāyena vahato vratam /
kim idaṃ brahmacaryaṃ te manasābrahmacāriṇaḥ
saṃsāre vartamānena yadā cāpsarasas tvayā /
prāptās tyaktāś ca śataśas tābhyaḥ kim iti te spṛhā
tṛptir nāstīndhanair agner nāmbhasā lavaṇāmbhasaḥ /
nāpi kāmaiḥ satṛṣṇasya tasmāt kāmā na tṛptaye
atṛptau ca kutaḥ śāntir aśāntau ca kutaḥ sukham /
asukhe ca kutaḥ pṛtir aprītau ca kuto ratiḥ
riraṃsā yadi te tasmād adhyātme dhīyatāṃ manaḥ /
praśānta cānavadyā ca nāsty adhyātmasamā ratiḥ
na tatra kāryaṃ tūryais te na strībhir na vibhūṣanaiḥ /
ekas tvaṃ yatratrasthas tayā ratyābhiraṃsyase
mānasaṃ balavad duḥkhaṃ tarṣe tiṣṭhati tiṣṭhati /
taṃ tarṣaṃ chindhi duḥkhaṃ hi tṛṣṇā cāsti ca nāsti ca
saṃpattau vā vipattau vā divā vā naktam eva vā /
kāmeṣu hi saṭṛṣñasya na śāntir upadadyate
kāmānāṃ prārthanā duḥkhā prāptau tṛptir na vidyate /
viyogān niyataḥ śoko viyogaś ca dhruvo divi
kṛtvāpi duṣkaraṃ karma svargaṃ labdhvāpi durlabham /
nṛlokaṃ punar evaiti pravāsāt svagṛhaṃ yathā
yadā bhraṣṭasya kuśalaṃ śiṣṭaṃ kiṃ cin na vidyate /
triyakṣu pitṛloke vā narake vopapadyate
tasya bhuktavataḥ svarge viṣayān uttamān api /
bhraṣṭasyārtasya duḥkhena kim āsvādaḥ karoti saḥ
śyenāya prāṇivātsalyāt svamāṃsāny api dattavān /
śibhiḥ svargāt paribhraṣṭas tādṛk kṛtvāpi duṣkaram
śakrasyārdhāsanaṃ gatvā pūrvapārthiva eva yaḥ /
sadevataṃ gate kāle māndhātādhaḥ punar yayau
rājyaṃ kṛtvāpi devānāṃ papāta nahuṣo bhuvi /
prāptaḥ kila bjuaṅgatvaṃ nādyāpi parimucyate
tathaivelivilo rāja rājavṛttena saṃskṛtaḥ /
svargaṃ gatvā punar bhraṣṭaḥ kūrmībhūtaḥ kilārṇave
bhūrdiyumno yayātiś ca te cānye ca nṛparṣabhāḥ /
karmabhir dyām abhikrīya tatkṣayāt punar atyajan
asurāḥ pūrvadvās tu surair apahṛtaśriyaḥ /
śriyaṃ samanuśocantaḥ pātālaṃ śarañaṃ yayuḥ
kiṃ ca rājarṣibhis tāvad asurair vā surādibhiḥ /
mahendrāḥ śataśaḥ petur māhātmyam api na sthiram
saṃsadaṃ śobhayitvaindrīm upendraś ca trivikramaḥ /
kṣīṇakarmā papātovriṃ madhyād apsarasāṃ rasan
hā caitraratha hā vāpi hā mandākini hā priye /
ity ārtā vilapanto 'pi gāṃ patanti divaukasaḥ
tīvraṃ hy uptadyate duḥkham iha tāvan mumūrṣatām /
kiṃ punaḥ patatāṃ svargād evānte sukhasevinām
rajo gṛhṇanti vāsāṃsi mlāyanti paramāḥ srajaḥ /
gātrebhyo jāyate svedo ratir bhavati nāsane
etāny ādau nimittāni cyutau svargād divaukasām /
aniṣṭāniva martyānām ariṣṭāni mumūrṣatām
sukham utpadyate yac ca divi kāmān upāśnatām /
yac ca duḥkhaṃ nipatatāṃ duḥkham eva viṣiṣyate
tasmād asvantam atrāṇam aviśvāsyam atarpakam /
vijñāya kṣayiṇaṃ svargam apavarge matiṃ kuru
aśarīraṃ bhavāgraṃ hi gatvāpi munir udrakaḥ /
karmaṇo 'nte cyutas tasmāt tiryagyoniṃ prapatsyate
maitrayā sptavārṣikyā brahmalokam ito gataḥ /
sunetraḥ punar āvṛtto garbhavāsam upeyivān
yada caiśvcaryavanto 'pi kṣayiñaḥ svargavāsinaḥ /
ko nāma svargavāsāya kṣeṣṇave spṛhayed budhaḥ
sūtreṇa baddho hi yathā vihaṅgo vyāvartate dūragato 'pi bhūyaḥ /
ajñānasūtreṇa tathāvabaddho gato 'pi dūraṃ punar eti lokaḥ
kṛtvā kālavilakṣañaṃ pratibhuvā mukto yathā bandhanād bhuktvā veśmasukhāny atītya samayaṃ bhūyo viśed bandhanam /
tadvad dyāṃ pratibhūvad ātmaniyamair dhyānādibhiḥ prāptavān kāle karmasu teṣu bhuktaviṣayeṣv ākṛṣyate gāṃ punaḥ
antarjālagatāḥ pramattamanaso minās taḍāge yathā jānantī vyasanaṃ na rodhajanitaṃ svasthāś caranty ambhasi /
antarlokagatāḥ kṛtārthamatayas tadvad divi dhyāyino manyante śivam acyutaṃ dhruvam iti svaṃ sthānam āvartakam
tajjanmavyādhimṛtyuvyasanaparigataṃ matvā jagad idaṃ saṃsāre bhrāmyamāṇaṃ divi nṛṣu narake tiryakpitṛṣu ca /
yat trāṇaṃ nirbhayaṃ yac chivam amarajaraṃ niḥṣokam amṛtaṃ taddhetor brahmacaryaṃ cara jahihi calaṃ svargaṃ prati rucim
Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0