Language

ENहिગુ
Scripture Library

Saundarānanda · Chapter 11

11.1

Saundaranande mahākāvye svarganidarśano nāma daśamaḥ sargaḥ /
CANTO XI
tatas tā yoṣito dṛṣṭvā nando nandanacāriṇīḥ /
babandha niyamastambhe durdamaṃ capalaṃ manaḥ

11.2

so 'niśṭaniaiṣkramyaraso mlānatāmarasopamaḥ /
cacāra viraso dharmaṃ niveśyāpsaraso hṛdi

11.3

tathā lolendriyo bhūtvā dayitendriyagocaraḥ /
indriyārthavaśād eva babhūva niyatendriyaḥ

11.4

kāmacaryāsu kuśalo bhikṣucaryāsu viklavaḥ /
paramācāryaviṣṭabdho brahmacaryaṃ cacāra saḥ

11.5

saṃvṛtena ca śāntena tīvreṇa madanena ca /
jalāgner iva saṃsargāc chaśāma ca śuśoṣa ca

11.6

svabhāvadarśanīyo 'pi vairūpyam agamat param /
cintayāpsarasāṃ caiva niyamenāyatena ca

11.7

prastaveṣv api bhāryāyāṃ priyabhāryas tathāpi saḥ /
vītarāga ivottasthau na jaharṣa na cukṣubhe

11.8

taṃ vyavasthitam ājñāya bhāryārāgāt parāṅmukham /
abhigamyābhravīn nandam ānandaḥ praṇayād idam

11.9

aho sadṛśam ārabdhaṃ śrutasyābhijanasya ca /
nigṛhītendriyaḥ svastho niyame yadi saṃsthitaḥ

11.10

abhiṣvaktasya kāmeṣu rāgiṇo viṣayātmanaḥ /
yad iyaṃ saṃvid utpannā neyam alpena hetunā

11.11

vyādhir alpena yatnena mṛduḥ pratinivāryate /
prabalaḥ prabalair eva yatnair naśyatti vā na vā

11.12

durharo mānaso vyādhir balavāṃś ca tavābhavat /
vinivṛtto yadi sa te sarvathā dhṛtimānasi

11.13

duṣkaraṃ sādhv anāryeṇa māninā caiva mārdavam /
atisargaś ca lubdhena bramacaryaṃ ca rāgiṇā

11.14

ekas tu mama saṃdehas tavāsyāṃ niyame dhṛtau /
atrānunayam icchāmi vaktavyaṃ yadi manase

11.15

ārjavābhihitaṃ vākyaṃ na ca gantavyam anyathā /
rūkṣam apy āśaye śuddhe rūkṣato naiti sajjanaḥ

11.16

spriyaṃ hi hitaṃ snigdham asnigdham ahitaṃ priyaṃ /
durlabhaṃ tu priyahitaṃ svādu pathyam ivauṣadham

11.17

viśvāsaś cārthacaryā ca sāmānyaṃ sukhaduḥkhayoḥ /
marṣaṇaṃ praṇayaś caiva mitravṛttir iyaṃ satām

11.18

tad idaṃ tvā vivakṣāmi praṇayān na jīghāṃsayā /
tvacchreyo hi vivakṣā me yato nārhāmy upekṣitum

11.19

apsarobhṛtako dharmaṃ carasīty abhidīyase /
kim idaṃ bhūtam āhosvit prarihāso 'yam īdṛśaḥ

11.20

yadi tāvad idaṃ satyaṃ vakṣyāmy atra yudaṣadham /
auddhatyam atha vaktṝmā, abhidāsyāmi tattvataḥ

11.21

ślakṣṇapūrvam atho tena hṛdi so 'bhihatas tadā /
dhyātvā dīrghaṃ niśaśvāsa kiṃ cic cāvāñmukho 'bhavat

11.22

tatas tasyeṅgitaṃ jñātvā manaḥsaṃkalpasūcakam /
babhāṣe vākyam ānando madhurodarkam apriyam

11.23

ākāreṇāvagacchāmi tava dharmaprayojanam /
yaj jñātvā tvayi jātaṃ me hāsyaṃ kāuṇyam eva ca

11.24

yathāsanārthaṃ skandhena kaś cid gurvīṃ śilāṃ vahet /
tadvat tvam api kāmārthaṃ niyamaṃ voḍhum udyataḥ

11.25

titāḍayiṣayāsṛpto yathā meṣo 'pasarpati /
tadvad abrahmacaryāya brahmacaryam idaṃ tava

11.26

cikrīṣanti yathā paṇyaṃ vaṇijo lābhalipsayā /
dharmacaryā tava tathā paṇyabhūtā na śāntaye

11.27

yathā phalaviśeṣārthaṃ bījaṃ vapati kārṣakaḥ /
tadvad viṣayakārpaṇyād viṣayāṃs tyaktavān asi

11.28

ākāṅkṣec ca yathā rogaṃ pratīkārasukhepsayā /
duḥkham anvicchati bhavāṃs tathā viṣayatṛśṇayā

11.29

yathā paśyati madhv eva na prapātam avekṣate /
paśyasy apsarasas tadvad bhraṃśam ante na paśyasi

11.30

hṛdi kāmāgninā dīpte kāyena vahato vratam /
kim idaṃ brahmacaryaṃ te manasābrahmacāriṇaḥ

11.31

saṃsāre vartamānena yadā cāpsarasas tvayā /
prāptās tyaktāś ca śataśas tābhyaḥ kim iti te spṛhā

11.32

tṛptir nāstīndhanair agner nāmbhasā lavaṇāmbhasaḥ /
nāpi kāmaiḥ satṛṣṇasya tasmāt kāmā na tṛptaye

11.33

atṛptau ca kutaḥ śāntir aśāntau ca kutaḥ sukham /
asukhe ca kutaḥ pṛtir aprītau ca kuto ratiḥ

11.34

riraṃsā yadi te tasmād adhyātme dhīyatāṃ manaḥ /
praśānta cānavadyā ca nāsty adhyātmasamā ratiḥ

11.35

na tatra kāryaṃ tūryais te na strībhir na vibhūṣanaiḥ /
ekas tvaṃ yatratrasthas tayā ratyābhiraṃsyase

11.36

mānasaṃ balavad duḥkhaṃ tarṣe tiṣṭhati tiṣṭhati /
taṃ tarṣaṃ chindhi duḥkhaṃ hi tṛṣṇā cāsti ca nāsti ca

11.37

saṃpattau vā vipattau vā divā vā naktam eva vā /
kāmeṣu hi saṭṛṣñasya na śāntir upadadyate

11.38

kāmānāṃ prārthanā duḥkhā prāptau tṛptir na vidyate /
viyogān niyataḥ śoko viyogaś ca dhruvo divi

11.39

kṛtvāpi duṣkaraṃ karma svargaṃ labdhvāpi durlabham /
nṛlokaṃ punar evaiti pravāsāt svagṛhaṃ yathā

11.40

yadā bhraṣṭasya kuśalaṃ śiṣṭaṃ kiṃ cin na vidyate /
triyakṣu pitṛloke vā narake vopapadyate

11.41

tasya bhuktavataḥ svarge viṣayān uttamān api /
bhraṣṭasyārtasya duḥkhena kim āsvādaḥ karoti saḥ

11.42

śyenāya prāṇivātsalyāt svamāṃsāny api dattavān /
śibhiḥ svargāt paribhraṣṭas tādṛk kṛtvāpi duṣkaram

11.43

śakrasyārdhāsanaṃ gatvā pūrvapārthiva eva yaḥ /
sadevataṃ gate kāle māndhātādhaḥ punar yayau

11.44

rājyaṃ kṛtvāpi devānāṃ papāta nahuṣo bhuvi /
prāptaḥ kila bjuaṅgatvaṃ nādyāpi parimucyate

11.45

tathaivelivilo rāja rājavṛttena saṃskṛtaḥ /
svargaṃ gatvā punar bhraṣṭaḥ kūrmībhūtaḥ kilārṇave

11.46

bhūrdiyumno yayātiś ca te cānye ca nṛparṣabhāḥ /
karmabhir dyām abhikrīya tatkṣayāt punar atyajan

11.47

asurāḥ pūrvadvās tu surair apahṛtaśriyaḥ /
śriyaṃ samanuśocantaḥ pātālaṃ śarañaṃ yayuḥ

11.48

kiṃ ca rājarṣibhis tāvad asurair vā surādibhiḥ /
mahendrāḥ śataśaḥ petur māhātmyam api na sthiram

11.49

saṃsadaṃ śobhayitvaindrīm upendraś ca trivikramaḥ /
kṣīṇakarmā papātovriṃ madhyād apsarasāṃ rasan

11.50

hā caitraratha hā vāpi hā mandākini hā priye /
ity ārtā vilapanto 'pi gāṃ patanti divaukasaḥ

11.51

tīvraṃ hy uptadyate duḥkham iha tāvan mumūrṣatām /
kiṃ punaḥ patatāṃ svargād evānte sukhasevinām

11.52

rajo gṛhṇanti vāsāṃsi mlāyanti paramāḥ srajaḥ /
gātrebhyo jāyate svedo ratir bhavati nāsane

11.53

etāny ādau nimittāni cyutau svargād divaukasām /
aniṣṭāniva martyānām ariṣṭāni mumūrṣatām

11.54

sukham utpadyate yac ca divi kāmān upāśnatām /
yac ca duḥkhaṃ nipatatāṃ duḥkham eva viṣiṣyate

11.55

tasmād asvantam atrāṇam aviśvāsyam atarpakam /
vijñāya kṣayiṇaṃ svargam apavarge matiṃ kuru

11.56

aśarīraṃ bhavāgraṃ hi gatvāpi munir udrakaḥ /
karmaṇo 'nte cyutas tasmāt tiryagyoniṃ prapatsyate

11.57

maitrayā sptavārṣikyā brahmalokam ito gataḥ /
sunetraḥ punar āvṛtto garbhavāsam upeyivān

11.58

yada caiśvcaryavanto 'pi kṣayiñaḥ svargavāsinaḥ /
ko nāma svargavāsāya kṣeṣṇave spṛhayed budhaḥ

11.59

sūtreṇa baddho hi yathā vihaṅgo vyāvartate dūragato 'pi bhūyaḥ /
ajñānasūtreṇa tathāvabaddho gato 'pi dūraṃ punar eti lokaḥ

11.60

kṛtvā kālavilakṣañaṃ pratibhuvā mukto yathā bandhanād bhuktvā veśmasukhāny atītya samayaṃ bhūyo viśed bandhanam /
tadvad dyāṃ pratibhūvad ātmaniyamair dhyānādibhiḥ prāptavān kāle karmasu teṣu bhuktaviṣayeṣv ākṛṣyate gāṃ punaḥ

11.61

antarjālagatāḥ pramattamanaso minās taḍāge yathā jānantī vyasanaṃ na rodhajanitaṃ svasthāś caranty ambhasi /
antarlokagatāḥ kṛtārthamatayas tadvad divi dhyāyino manyante śivam acyutaṃ dhruvam iti svaṃ sthānam āvartakam

11.62

tajjanmavyādhimṛtyuvyasanaparigataṃ matvā jagad idaṃ saṃsāre bhrāmyamāṇaṃ divi nṛṣu narake tiryakpitṛṣu ca /
yat trāṇaṃ nirbhayaṃ yac chivam amarajaraṃ niḥṣokam amṛtaṃ taddhetor brahmacaryaṃ cara jahihi calaṃ svargaṃ prati rucim

Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc