સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 12

સૌન્દરનન્દે મહાકાવ્યે સ્વર્ગાપવાદો નામૈકદશઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો xઇઇ
અપ્સરોભૃતકો ધર્મં ચરસીત્ય્ અથ ચોદિતઃ ।
આનન્દેન તદા નન્દઃ પરં વ્રીડમ્ ઉપાગમત્

તસ્ય વ્રિડેન મહતા પ્રમોદો હૃદિ નાભવત્ ।
અપ્રામોદ્યેન વિમુખં નાવતસ્થે વ્રતે મનઃ

કામરાગપ્રધાનો ઽપિ પરિહાસસમો ઽપિ સન્ ।
પરિપાકગતે હેતૌ ન સ તન્ મમૃષે વચઃ

અપરીક્ષબ્કભાવાચ્ ચ પૂર્વં મત્વા દિવં ધ્રુવમ્ ।
તસ્માત્ ક્ષેષ્ણું પરિશ્રુત્ય ભૃશં સંવેગમ્ એયિવાન્

તસ્ય સ્વર્ગાન્ નિવવૃતે સંકલ્પાશ્વો મનોરથઃ ।
મહારથ ઇવોન્માર્ગાદ્ અપ્રમત્તસ્ય સારથેઃ

સ્વર્ગતર્ષાન્ નિવૃત્તશ્ ચ સદ્યઃ સ્વસ્થ ઇવાભવત્ ।
મૃષ્ટાદ્ અપથ્યાદ્ વિરતો જિજીવ્ષુર્ ઇવાતુરઃ

વિસસ્માર પ્રિયાં ભાર્યાં અસ્પ્સરોદર્શનાદ્ યથા ।
તથાનિત્યતયોદ્વિગ્નસ્ તત્યાજાપ્સરસો ઽપિ સઃ

મહતામ્ અપિ ભૂતાનામ્ આવૃત્તિ ઇતિ ચિન્તયન્ ।
સંવેગાચ્ ચ સરાગો ઽપિ વીતરાગ ઇવાભવત્

બભૂવ સ હિ સંવેગઃ શ્રેયસસ્ તસ્ય વૃદ્ધયે ।
ધાતુર્ એધિર્ ઇવાખ્યાતે પઠિતો ઽક્ષરચિન્તકૈઃ

ન તુ કામાન્મનસ્ તસ્ય કેન ચિજ્ જગૃહે ધૃતિઃ ।
ત્રિષુ કાલેષુ સર્વેષુ નિપાતો ઽસ્તિર્ ઇવ સ્મૃતઃ

ખેલગામી મહાબાહુર્ ગજેન્દ્ર ઇવ નિર્મદઃ ।
સો ઽભ્યગચ્છદ્ ગુરું કલે વિવક્ષુર્ ભાવમ્ આત્મનઃ

પ્રણમ્ય ચ ગુરૌ મૂર્ધ્ના બાષ્પવ્યાકુલલોચનઃ ।
કૃત્વાન્જલિમ્ ઉવાચેદં હ્રિયા કિં ચિદ્ અવાઞ્મુખઃ

અપ્સરઃપ્રાપ્તયે યન્ મે ભગવન્ પ્રતિભૂર્ અસિ ।
નાપ્સરોભિર્ મમાર્થો ઽસ્તિ પ્રતિભૂત્વં ત્યજામ્ય્ અહમ્

શ્રુત્વા હ્ય્ આવર્તકં સ્વર્ગં સંસારસ્ય ચ ચિત્રતામ્ ।
ન મર્ત્યેષુ ન દેવેષુ પ્રવૃત્તિર્ મમ રોચતે

યદિ પ્રાપ્ય દિવં યત્નાન્ નિયમેન દમેન ચ ।
અવિતૃપ્તાઃ પતનત્ય્ અન્તે સ્વર્ગાય ત્યાગિને નમઃ

અતશ્ ચ નિખિલં લોકં વિદિબા સચરાચરમ્ ।
સર્વદુઃખક્ષયકરે ત્વદ્ધર્મે પરમે રમે

તસ્માદ્ વ્યાસમાસાભ્યાં તન્ મે વ્યાખ્યાતુમ્ અર્હસિ ।
યચ્ છ્રુત્વા શૃણ્વતાં શ્રેષ્ઠ પરમં પ્રાપ્નુયાં પદમ્

તતસ્ તસ્યાશયં જ્ઞાત્વા વિપક્ષાણિન્દ્રિયાણિ ચ ।
શ્રેયશ્ ચૈવામુખીભૂતં નિજગાદ તથાગતઃ

અહો પ્રત્યવમર્શો ઽયં શ્રેયસસ્ તે પુરોજવઃ ।
અરણ્યાં મથ્યમાનાયામ્ અગ્નેર્ ધૂમ ઇવોત્થિતઃ

ચિરમ્ ઉન્માર્ગવિહૃતો લોલૈર્ ઇન્દિયવાજિભિઃ ।
અવતિર્ણો ઽસિ પન્થાનં દિષ્ટ્યા દૃશ્ત્યાવિમૂઢયા

અદ્ય તે સફલં જન્મ લાભો ઽદ્ય સુમહાંસ્ તવ ।
યસ્ય કામરસ્જ્ઞસ્ય નૈષ્ક્રમ્યાયોત્સુકં મનઃ

લોકે ઽસ્મિન્ન્ આલયારામે નિવૃત્તૌ દુર્લભા રતિઃ ।
વ્યથન્તે હ્ય્ અપુનર્ભાવાત્ પ્રપાતાદ્ ઇવ બાલિશાઃ

દુઃખં ન સ્યાત્ સુખં મે સ્યાદ્ ઇતિ પ્રયતતે જનઃ ।
અત્યન્તદુઃખોપરમં સુખં તચ્ ચ ન બુધ્યતે

ઐર્ભૂતેષ્વ્ અનિત્યેષુ સતતં દુઃખહેતુશુ ।
કામાદિષુ જગત્ સક્તં ન વેત્તિ સુખમ્ અવ્યયમ્

સર્વદુઃખાપહં તત્ તુ હસ્તથમ્ અમૃતં તવ ।
વિષં પીત્વા યદ્ અગદં સમયે પાતુમ્ ઇચ્છસિ

અનર્હસંસારભયં માનાર્હં તે ચિકીર્ષિતમ્ ।
રાગાગ્નિસ્ તાદૃષો યસ્ય ધર્મોન્મુખ પરાણ્મુખઃ

રાગોદ્દામેન મનસા સર્વથા દુષ્કરા ધૃતિઃ ।
સદોષમ્ સલિલં દૃષ્ટ્વા પથિનેવ પિપાસુના

ઈદૃશી નામ બુદ્ધિસ્ તે નિરુદ્ધા રજસાભવત્ ।
રજસા ચણ્ડવાતેન વિવસ્વત ઇવ પ્રભા

સા જિઘાંસુસ્ તમો હાર્દં યા સંપ્રતિ વિજૃમ્ભતે ।
તમો નૈશં પ્રભા સૌરી વિનિર્ગીર્ણેવ મેરુણા

યુક્તરૂપમ્ ઇદં ચૈવ શુદ્ધસત્ત્વસ્ય ચેતસઃ ।
યત્ તે સ્યાન્ નૈષ્ઠિકે સૂક્ષ્મે શ્રેયસિ શ્રqદ્દધાનતા

ધર્મચ્છન્દમ્ ઇમં તસ્માદ્ વિવર્ધયિતુમ્ અર્હસિ ।
સર્વધર્મા હિ ધર્મજ્ઞ નિયમાચ્x છન્દહેતવઃ

સત્યાં ગમનબુદ્ધૌ હિ ગમનાય પ્રવર્તતે ।
શય્યાબુદ્ધૌ ચ શયનં સ્થાનબુદ્ધૌ તથા સ્થિતિઃ

અન્તર્ભૂમિગતં હ્ય્ અમ્ભઃ શ્રદ્દધાતિ નરો યદા ।
અર્થિત્વે સતિ યત્નેન તદા ખનતિ ગામ્ ઇમામ્

નાર્થિ યદ્ય્ અગ્નિના વા સ્યાચ્ છ્રદ્દધ્યાત્ તં ન વારણૌ ।
મથ્નીયાન્ નારણિં કશ્ ચિત્ તદ્ભાવે સતિ મથ્યતે

સસ્યોત્પત્તિં યદિ ન વા શ્રદ્દધ્યાત્ કાર્ષકઃ ક્ષિતૌ ।
અર્થી સસ્યેન વા ન સ્યાદ્ ભીજાનિ ન વપેદ્ ભુવિ

અતશ્ ચ હસ્ત ઇત્ય્ ઉક્તા મયા શ્રદ્ધા વિશેષતઃ ।
યસ્માદ્ ગૃહ્નાતિ સદ્ધર્મં દાયં હસ્ત ઇવાક્ષતઃ

પ્રાધાન્યાદ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ સ્હ્તિરત્વાદ્ બલમ્ ઇત્ય્ અતઃ ।
ગુણદારિદ્ર્યશમનાદ્ ધનમ્ ઇત્ય્ અભિવર્ણિતા

રક્ષણાર્થેન ધર્મસ્ય તથેષીકેત્ય્ ઉદાહૃતા ।
લોકે ઽસ્મિન્ દુર્લભત્વાચ્ ચ રત્નમ્ ઇત્ય્ અભિહાષિતા

પુનશ્ ચ બીજમ્ ઇત્ય્ ઉક્તા નિમિત્તં શ્રેયસોત્પદા ।
પાવનાર્થેન પાપસ્ય નદીત્ય્ અભિહિતા પુનઃ

યસ્માદ્ ધર્મસ્ય ચોત્ત્પત્તૌ શ્રદ્ધા કારણમ્ ઉત્તમમ્ ।
મયોક્તા કાર્યતસ્ તસ્માત્ તત્ર તત્ર તથા તથા

શ્રદ્ધાઞ્કુરમ્ ઇમં તસ્માત્ સંવર્ધયિતુમ્ અર્હસિ ।
તદ્ વૃદ્ધૌ વર્ધતે ધર્મો મૂલવૃદ્ધૌ યથા દ્રુમઃ

વ્યાકુલં દર્શનં યસ્ય દુર્બલો યસ્ય નિશ્ચયઃ ।
તસ્ય પારિપ્લવા શ્રદ્ધા ન હિ કૃતાય વર્તતે

યાવત્ તત્ત્વં ન ભવતિ હિ દૃષ્ટં શ્રુતં વા તાવચ્ છ્રદ્ધા ન ભવતિ બલસ્થા સ્થિરા વા ।
દૃષ્ટે તત્ત્વે નિયમપરિભૂતેન્દ્રિયસ્ય શ્રદ્ધાવૃક્ષો ભવતિ સફલશ્ ચાશ્રયાસ્ ચ