સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 11

સૌન્દરનન્દે મહાકાવ્યે સ્વર્ગનિદર્શનો નામ દશમઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો xઇ
તતસ્ તા યોષિતો દૃષ્ટ્વા નન્દો નન્દનચારિણીઃ ।
બબન્ધ નિયમસ્તમ્ભે દુર્દમં ચપલં મનઃ

સો ઽનિશ્ટનિઐષ્ક્રમ્યરસો મ્લાનતામરસોપમઃ ।
ચચાર વિરસો ધર્મં નિવેશ્યાપ્સરસો હૃદિ

તથા લોલેન્દ્રિયો ભૂત્વા દયિતેન્દ્રિયગોચરઃ ।
ઇન્દ્રિયાર્થવશાદ્ એવ બભૂવ નિયતેન્દ્રિયઃ

કામચર્યાસુ કુશલો ભિક્ષુચર્યાસુ વિક્લવઃ ।
પરમાચાર્યવિષ્ટબ્ધો બ્રહ્મચર્યં ચચાર સઃ

સંવૃતેન ચ શાન્તેન તીવ્રેણ મદનેન ચ ।
જલાગ્નેર્ ઇવ સંસર્ગાચ્ છશામ ચ શુશોષ ચ

સ્વભાવદર્શનીયો ઽપિ વૈરૂપ્યમ્ અગમત્ પરમ્ ।
ચિન્તયાપ્સરસાં ચૈવ નિયમેનાયતેન ચ

પ્રસ્તવેષ્વ્ અપિ ભાર્યાયાં પ્રિયભાર્યસ્ તથાપિ સઃ ।
વીતરાગ ઇવોત્તસ્થૌ ન જહર્ષ ન ચુક્ષુભે

તં વ્યવસ્થિતમ્ આજ્ઞાય ભાર્યારાગાત્ પરાઙ્મુખમ્ ।
અભિગમ્યાભ્રવીન્ નન્દમ્ આનન્દઃ પ્રણયાદ્ ઇદમ્

અહો સદૃશમ્ આરબ્ધં શ્રુતસ્યાભિજનસ્ય ચ ।
નિગૃહીતેન્દ્રિયઃ સ્વસ્થો નિયમે યદિ સંસ્થિતઃ

અભિષ્વક્તસ્ય કામેષુ રાગિણો વિષયાત્મનઃ ।
યદ્ ઇયં સંવિદ્ ઉત્પન્ના નેયમ્ અલ્પેન હેતુના

વ્યાધિર્ અલ્પેન યત્નેન મૃદુઃ પ્રતિનિવાર્યતે ।
પ્રબલઃ પ્રબલૈર્ એવ યત્નૈર્ નશ્યત્તિ વા ન વા

દુર્હરો માનસો વ્યાધિર્ બલવાંશ્ ચ તવાભવત્ ।
વિનિવૃત્તો યદિ સ તે સર્વથા ધૃતિમાનસિ

દુષ્કરં સાધ્વ્ અનાર્યેણ માનિના ચૈવ માર્દવમ્ ।
અતિસર્ગશ્ ચ લુબ્ધેન બ્રમચર્યં ચ રાગિણા

એકસ્ તુ મમ સંદેહસ્ તવાસ્યાં નિયમે ધૃતૌ ।
અત્રાનુનયમ્ ઇચ્છામિ વક્તવ્યં યદિ મનસે

આર્જવાભિહિતં વાક્યં ન ચ ગન્તવ્યમ્ અન્યથા ।
રૂક્ષમ્ અપ્ય્ આશયે શુદ્ધે રૂક્ષતો નૈતિ સજ્જનઃ

સ્પ્રિયં હિ હિતં સ્નિગ્ધમ્ અસ્નિગ્ધમ્ અહિતં પ્રિયં ।
દુર્લભં તુ પ્રિયહિતં સ્વાદુ પથ્યમ્ ઇવૌષધમ્

વિશ્વાસશ્ ચાર્થચર્યા ચ સામાન્યં સુખદુઃખયોઃ ।
મર્ષણં પ્રણયશ્ ચૈવ મિત્રવૃત્તિર્ ઇયં સતામ્

તદ્ ઇદં ત્વા વિવક્ષામિ પ્રણયાન્ ન જીઘાંસયા ।
ત્વચ્છ્રેયો હિ વિવક્ષા મે યતો નાર્હામ્ય્ ઉપેક્ષિતુમ્

અપ્સરોભૃતકો ધર્મં ચરસીત્ય્ અભિદીયસે ।
કિમ્ ઇદં ભૂતમ્ આહોસ્વિત્ પ્રરિહાસો ઽયમ્ ઈદૃશઃ

યદિ તાવદ્ ઇદં સત્યં વક્ષ્યામ્ય્ અત્ર યુદષધમ્ ।
ઔદ્ધત્યમ્ અથ વક્તૄમા, અભિદાસ્યામિ તત્ત્વતઃ

શ્લક્ષ્ણપૂર્વમ્ અથો તેન હૃદિ સો ઽભિહતસ્ તદા ।
ધ્યાત્વા દીર્ઘં નિશશ્વાસ કિં ચિચ્ ચાવાઞ્મુખો ઽભવત્

તતસ્ તસ્યેઙ્ગિતં જ્ઞાત્વા મનઃસંકલ્પસૂચકમ્ ।
બભાષે વાક્યમ્ આનન્દો મધુરોદર્કમ્ અપ્રિયમ્

આકારેણાવગચ્છામિ તવ ધર્મપ્રયોજનમ્ ।
યજ્ જ્ઞાત્વા ત્વયિ જાતં મે હાસ્યં કાઉણ્યમ્ એવ ચ

યથાસનાર્થં સ્કન્ધેન કશ્ ચિદ્ ગુર્વીં શિલાં વહેત્ ।
તદ્વત્ ત્વમ્ અપિ કામાર્થં નિયમં વોઢુમ્ ઉદ્યતઃ

તિતાડયિષયાસૃપ્તો યથા મેષો ઽપસર્પતિ ।
તદ્વદ્ અબ્રહ્મચર્યાય બ્રહ્મચર્યમ્ ઇદં તવ

ચિક્રીષન્તિ યથા પણ્યં વણિજો લાભલિપ્સયા ।
ધર્મચર્યા તવ તથા પણ્યભૂતા ન શાન્તયે

યથા ફલવિશેષાર્થં બીજં વપતિ કાર્ષકઃ ।
તદ્વદ્ વિષયકાર્પણ્યાદ્ વિષયાંસ્ ત્યક્તવાન્ અસિ

આકાઙ્ક્ષેચ્ ચ યથા રોગં પ્રતીકારસુખેપ્સયા ।
દુઃખમ્ અન્વિચ્છતિ ભવાંસ્ તથા વિષયતૃશ્ણયા

યથા પશ્યતિ મધ્વ્ એવ ન પ્રપાતમ્ અવેક્ષતે ।
પશ્યસ્ય્ અપ્સરસસ્ તદ્વદ્ ભ્રંશમ્ અન્તે ન પશ્યસિ

હૃદિ કામાગ્નિના દીપ્તે કાયેન વહતો વ્રતમ્ ।
કિમ્ ઇદં બ્રહ્મચર્યં તે મનસાબ્રહ્મચારિણઃ

સંસારે વર્તમાનેન યદા ચાપ્સરસસ્ ત્વયા ।
પ્રાપ્તાસ્ ત્યક્તાશ્ ચ શતશસ્ તાભ્યઃ કિમ્ ઇતિ તે સ્પૃહા

તૃપ્તિર્ નાસ્તીન્ધનૈર્ અગ્નેર્ નામ્ભસા લવણામ્ભસઃ ।
નાપિ કામૈઃ સતૃષ્ણસ્ય તસ્માત્ કામા ન તૃપ્તયે

અતૃપ્તૌ ચ કુતઃ શાન્તિર્ અશાન્તૌ ચ કુતઃ સુખમ્ ।
અસુખે ચ કુતઃ પૃતિર્ અપ્રીતૌ ચ કુતો રતિઃ

રિરંસા યદિ તે તસ્માદ્ અધ્યાત્મે ધીયતાં મનઃ ।
પ્રશાન્ત ચાનવદ્યા ચ નાસ્ત્ય્ અધ્યાત્મસમા રતિઃ

ન તત્ર કાર્યં તૂર્યૈસ્ તે ન સ્ત્રીભિર્ ન વિભૂષનૈઃ ।
એકસ્ ત્વં યત્રત્રસ્થસ્ તયા રત્યાભિરંસ્યસે

માનસં બલવદ્ દુઃખં તર્ષે તિષ્ઠતિ તિષ્ઠતિ ।
તં તર્ષં છિન્ધિ દુઃખં હિ તૃષ્ણા ચાસ્તિ ચ નાસ્તિ ચ

સંપત્તૌ વા વિપત્તૌ વા દિવા વા નક્તમ્ એવ વા ।
કામેષુ હિ સટૃષ્ઞસ્ય ન શાન્તિર્ ઉપદદ્યતે

કામાનાં પ્રાર્થના દુઃખા પ્રાપ્તૌ તૃપ્તિર્ ન વિદ્યતે ।
વિયોગાન્ નિયતઃ શોકો વિયોગશ્ ચ ધ્રુવો દિવિ

કૃત્વાપિ દુષ્કરં કર્મ સ્વર્ગં લબ્ધ્વાપિ દુર્લભમ્ ।
નૃલોકં પુનર્ એવૈતિ પ્રવાસાત્ સ્વગૃહં યથા

યદા ભ્રષ્ટસ્ય કુશલં શિષ્ટં કિં ચિન્ ન વિદ્યતે ।
ત્રિયક્ષુ પિતૃલોકે વા નરકે વોપપદ્યતે

તસ્ય ભુક્તવતઃ સ્વર્ગે વિષયાન્ ઉત્તમાન્ અપિ ।
ભ્રષ્ટસ્યાર્તસ્ય દુઃખેન કિમ્ આસ્વાદઃ કરોતિ સઃ

શ્યેનાય પ્રાણિવાત્સલ્યાત્ સ્વમાંસાન્ય્ અપિ દત્તવાન્ ।
શિભિઃ સ્વર્ગાત્ પરિભ્રષ્ટસ્ તાદૃક્ કૃત્વાપિ દુષ્કરમ્

શક્રસ્યાર્ધાસનં ગત્વા પૂર્વપાર્થિવ એવ યઃ ।
સદેવતં ગતે કાલે માન્ધાતાધઃ પુનર્ યયૌ

રાજ્યં કૃત્વાપિ દેવાનાં પપાત નહુષો ભુવિ ।
પ્રાપ્તઃ કિલ બ્જુઅઙ્ગત્વં નાદ્યાપિ પરિમુચ્યતે

તથૈવેલિવિલો રાજ રાજવૃત્તેન સંસ્કૃતઃ ।
સ્વર્ગં ગત્વા પુનર્ ભ્રષ્ટઃ કૂર્મીભૂતઃ કિલાર્ણવે

ભૂર્દિયુમ્નો યયાતિશ્ ચ તે ચાન્યે ચ નૃપર્ષભાઃ ।
કર્મભિર્ દ્યામ્ અભિક્રીય તત્ક્ષયાત્ પુનર્ અત્યજન્

અસુરાઃ પૂર્વદ્વાસ્ તુ સુરૈર્ અપહૃતશ્રિયઃ ।
શ્રિયં સમનુશોચન્તઃ પાતાલં શરઞં યયુઃ

કિં ચ રાજર્ષિભિસ્ તાવદ્ અસુરૈર્ વા સુરાદિભિઃ ।
મહેન્દ્રાઃ શતશઃ પેતુર્ માહાત્મ્યમ્ અપિ ન સ્થિરમ્

સંસદં શોભયિત્વૈન્દ્રીમ્ ઉપેન્દ્રશ્ ચ ત્રિવિક્રમઃ ।
ક્ષીણકર્મા પપાતોવ્રિં મધ્યાદ્ અપ્સરસાં રસન્

હા ચૈત્રરથ હા વાપિ હા મન્દાકિનિ હા પ્રિયે ।
ઇત્ય્ આર્તા વિલપન્તો ઽપિ ગાં પતન્તિ દિવૌકસઃ

તીવ્રં હ્ય્ ઉપ્તદ્યતે દુઃખમ્ ઇહ તાવન્ મુમૂર્ષતામ્ ।
કિં પુનઃ પતતાં સ્વર્ગાદ્ એવાન્તે સુખસેવિનામ્

રજો ગૃહ્ણન્તિ વાસાંસિ મ્લાયન્તિ પરમાઃ સ્રજઃ ।
ગાત્રેભ્યો જાયતે સ્વેદો રતિર્ ભવતિ નાસને

એતાન્ય્ આદૌ નિમિત્તાનિ ચ્યુતૌ સ્વર્ગાદ્ દિવૌકસામ્ ।
અનિષ્ટાનિવ મર્ત્યાનામ્ અરિષ્ટાનિ મુમૂર્ષતામ્

સુખમ્ ઉત્પદ્યતે યચ્ ચ દિવિ કામાન્ ઉપાશ્નતામ્ ।
યચ્ ચ દુઃખં નિપતતાં દુઃખમ્ એવ વિષિષ્યતે

તસ્માદ્ અસ્વન્તમ્ અત્રાણમ્ અવિશ્વાસ્યમ્ અતર્પકમ્ ।
વિજ્ઞાય ક્ષયિણં સ્વર્ગમ્ અપવર્ગે મતિં કુરુ

અશરીરં ભવાગ્રં હિ ગત્વાપિ મુનિર્ ઉદ્રકઃ ।
કર્મણો ઽન્તે ચ્યુતસ્ તસ્માત્ તિર્યગ્યોનિં પ્રપત્સ્યતે

મૈત્રયા સ્પ્તવાર્ષિક્યા બ્રહ્મલોકમ્ ઇતો ગતઃ ।
સુનેત્રઃ પુનર્ આવૃત્તો ગર્ભવાસમ્ ઉપેયિવાન્

યદ ચૈશ્વ્ચર્યવન્તો ઽપિ ક્ષયિઞઃ સ્વર્ગવાસિનઃ ।
કો નામ સ્વર્ગવાસાય ક્ષેષ્ણવે સ્પૃહયેદ્ બુધઃ

સૂત્રેણ બદ્ધો હિ યથા વિહઙ્ગો વ્યાવર્તતે દૂરગતો ઽપિ ભૂયઃ ।
અજ્ઞાનસૂત્રેણ તથાવબદ્ધો ગતો ઽપિ દૂરં પુનર્ એતિ લોકઃ

કૃત્વા કાલવિલક્ષઞં પ્રતિભુવા મુક્તો યથા બન્ધનાદ્ ભુક્ત્વા વેશ્મસુખાન્ય્ અતીત્ય સમયં ભૂયો વિશેદ્ બન્ધનમ્ ।
તદ્વદ્ દ્યાં પ્રતિભૂવદ્ આત્મનિયમૈર્ ધ્યાનાદિભિઃ પ્રાપ્તવાન્ કાલે કર્મસુ તેષુ ભુક્તવિષયેષ્વ્ આકૃષ્યતે ગાં પુનઃ

અન્તર્જાલગતાઃ પ્રમત્તમનસો મિનાસ્ તડાગે યથા જાનન્તી વ્યસનં ન રોધજનિતં સ્વસ્થાશ્ ચરન્ત્ય્ અમ્ભસિ ।
અન્તર્લોકગતાઃ કૃતાર્થમતયસ્ તદ્વદ્ દિવિ ધ્યાયિનો મન્યન્તે શિવમ્ અચ્યુતં ધ્રુવમ્ ઇતિ સ્વં સ્થાનમ્ આવર્તકમ્

તજ્જન્મવ્યાધિમૃત્યુવ્યસનપરિગતં મત્વા જગદ્ ઇદં સંસારે ભ્રામ્યમાણં દિવિ નૃષુ નરકે તિર્યક્પિતૃષુ ચ ।
યત્ ત્રાણં નિર્ભયં યચ્ છિવમ્ અમરજરં નિઃષોકમ્ અમૃતં તદ્ધેતોર્ બ્રહ્મચર્યં ચર જહિહિ ચલં સ્વર્ગં પ્રતિ રુચિમ્