Saundarānanda · Chapter 10
Saundaranande mahākāvye madāpavādo nāma navamaḥ sargaḥ /
CANTO X
śrutvā tataḥ sadvratam utsisṛkṣuṃ bhāryāṃ didṛkṣuṃ bhavanaṃ vivikṣum /
nandaṃ nirānandam apetadhairyam abhyujjihīrṣur munir ājuhāva
taṃ prāptam aprāptavimokṣamārgaṃ papraccha cittaskhalitaṃ sucittaḥ /
sa hrīmate hrīvinato jagāda svaṃ niścayaṃ niścayakovidāya
nandaṃ viditvā sugatas tatas taṃ bhāryābhidhāne tamasi bhramantam /
pāṇau gṛhītvā viyad utpapāta maṇiṃ jale sādhur ivojjihīrṣuḥ
kāṣāyavastrau kanakāvadātau virejatus tau nabhasi prasanne /
anyonyasaṃśliṣṭavikīrṇapakṣau saraḥprakīrṇāv iva cakravākau
tau devadārūttamagandhavantaṃ nadīsaraḥprasravaṇaughavantam /
ājagmatuḥ kāñcanadhātumantaṃ devarṣimantaṃ himavantam āśu
tasmin girau cārañasiddhajuṣṭe śive havir dhūmakṛttottarīye /
āgamya pārasya nirāśrayasya tau tasthatur dvīpa ivāmbarasya
śāntendriye tatra munau sthite tu savismayaṃ dikṣu dadarśa nandaḥ /
darīś ca kuñjāṃś ca vanaukasaś ca vibhūṣaṇaṃ rakṣaṇam eva cādreḥ
bahvāyate tatra site hi śṛṅge saṃkṣiptabarhaḥ śayito mayūraḥ /
bhuje balasyāyatapīnabāhor vaiḍūryakeyūra ivābabhāse
manaḥśilādhātuśilāśrayeṇa pītākṛtāṃso virarāja siṃhaḥ /
saṃtaptacāmīkarabhaktcitraṃ rūpyāṅgadaṃ śīrṇam ivāmbikasya
vyāghraḥ klavyāyatakhelagāmī lāṅgūlacakreṇa kṛtāpasvyaḥ /
babhau gireḥ prasravaṇaṃ pipāsur ditsan pitṛbhyo 'mbha ivāvatirṇaḥ
calatkadambe himvannitambe tarau pralambe camaro lalambe /
chettuṃ vilagnaṃ na śaśāka bālaṃ kulodgatāṃ prītim ivāryavṛttaḥ
suvarṇagaurāś ca kirātasaṃghā mayūrapattrojjvalagātralekhāḥ /
sārdūlapātapratimā guhābhayo niśeptur udgāra ivācalasya
darīcarīṇām atisundariṇāṃ manoharaśroṇikucodharīṇām /
vṛdndāni rejur diśi kiṃnarīṇāṃ puṣpotkacānām iva vallarīṇām
nagān nagasyopari devadārūn āyāsayantaḥ kapayo viceruḥ /
tebhyaḥ phalaṃ nāpurato 'pajagmur moghaprasādebhya iveśvarebhyaḥ
tasmāt tu yūthād apasāryamāṇāṃ niṣpīditālaktakaraktavaktrām /
śākhāmṛgīm ekavipannadṛṣṭiṃ dṛṣṭvā munir nandam idaṃ babhāṣe
kā nanda rūpeṇa ca ceṣṭayā ca saṃpaśyataś cārutarā matā te /
eṣā mṛgī viakavipanndṛṣṭiḥ sa vā jano yatra gatā taveṣṭiḥ
ity evam uktaḥ sugatena nandaḥ kṛtvā smitaṃ kiṃ cid idaṃ jagāda /
kva cottamastrī bhagavan badhūs te mṛgi nagakleśkarī kva caiṣā
tato munis tasya niśamya vākyaṃ hetvantaraṃ kiṃ cid avekṣamāṇaḥ /
ālambya nandaṃ prayayau tathaiva krīḍāvanaṃ vajradharasya rājñaḥ
ṛtāv rtāv ākṛtim eka eke kṣaṇe kṣaṇe bibhrati yatra vṛkṣāḥ /
citrāṃ samastām api ke cid anye ṣaṇṇām ṛtūnāṃ śriyam udvahanti
puṣyanti ke cit surabhīr udārā mālāḥ srajaś ca grathitā vicitrāḥ /
karṇānukūlān avataṃsakāṃṣ ca pratyarthibhūtān iva kuṇḍalānām
raktāni phullāḥ kamalāni yatra pradīpavṛkṣā iva bhānti vṛkṣā /
praphullanīlotpalarohiṇo 'nye sonmīlitākṣā iva bhānti vṛkṣā
nānāvirāgāṇy atha pāṇḍarāṇi suvarṇabhaktivyavabhāsitāni /
atāntavāny ekaghanāni yatra sūkṣmāṇi vāsāṃsi phalanti vṛkṣā
hārān maṇīn uttamakuṇḍalāni keyūravaryāṇy atha nūpurāṇi /
evaṃvidhāny ābharaṇāni yatra svargānurūpāṇi phalanti vṛkṣaḥ
vaiḍūryanālāni ca kāñcanāni padmāni vajrāṅkurakesarāṇi /
sparśakṣamāṇy uttamagandhavanti rohanti niṣkampatalā nalinyaḥ
yatrāyatāṃś caiva tatāṃś ca tāṃs tān vādyasya hetūn suṣirān ghanāṃś ca /
phalanti vṛkṣā maṇihemacitrāḥ krīḍāsahāyās tridaśālayānām
mandāravṛkṣāṃś ca kuśeśayāṃś ca puṣpānatān kokanadāṃś ca vṛkṣān /
ākramya māhātmyaguṇair virājan rājāyate yatra sa pārijātaḥ
kṛṣṭe tapaḥṣīlahalair akhinnais tripiṣṭapakṣetratale prasūtāḥ /
evaṃvidhā yatra saānuvṛttā divaukasāṃ bhogavidhānavṛkṣāḥ
manaḥśilābhair vadanair vihaṅgā yatrākṣibhiḥ spāṭikasaṃnibhaiś ca /
śāvaiś ca pakṣair abhilohitāntair māñjiṣṭhakair ardhasitaiś ca pādaiḥ
citraiḥ suvarṇacchadanais tathānye vaiḍuryavarṇābhir nayanaiḥ prasannaiḥ /
vihaṅgamā śiñjirikābhidhānā rutair manaḥśrotaharair bhramanti
raktābhir agreṣu ca vallarībhir madhyeṣu cāmīkarapiñjarābhiḥ /
vaiḍūryavarṇābhir upāntamadhyeṣv alaṅkṛtā yatra khagāś caranti
rociṣṇavo nāma patratriṇo 'nye dīptāgnivarṇā jvalitair ivāsyaiḥ /
bhramanti dṛṣṭīr vapuṣākṣipantaḥ svanaiḥ śubhair apsaraso harantaḥ
yatreṣṭaceṣṭāḥ satataprahṛṣṭā nirartayo nirjaraso viśokāḥ /
svaiḥ karmabhir hīnaviśiṣṭtamadhyāḥ svayaṃprabhāḥ puṇyakṛto ramante
pūrvaṃ tapomūlyaparigraheṇa svargakrayārthaṃ kṛtaniścayānāṃ /
manāṃsi khinnāni tapodhanānāṃ haranti yatrāpsaraso laḍantyāḥ
nityotsavaṃ taṃ ca niśāmya lokaṃ nistandrinidrāratiśokarogam /
nando jarāmṛtyuvaśaṃ sadārtaṃ mene śmaśānapratimaṃ nṛlokam
aindraṃ vanaṃ tac ca dadarśa nandaḥ samantato vismayaphulladṛṣṭiḥ /
harṣānvitāś cāpsarasaḥ parīyuḥ sagarvam anyonyam avekṣamāṇāḥ
sadā yuvatyo madanaikakāryāḥ sādhāraṇāḥ puṇyakṛtāṃ vihārāḥ /
divyāś ca nirdoṣaparigrahāś ca tapaḥphalasyāśrayaṇaṃ surāṇām
tāsāṃ jagur dhīram udāttam anyāḥ padmāni kāś cil lalitaṃ labhañjuḥ /
anyonyaharṣān nanṛtus tathānyāś cirāṅgahārāḥ stanabhinnabhārāḥ
kāsāṃ cid āsāṃ vadanāni rejur vanāntarebhyaś calakuṇḍalāni /
vyāviddhaparṇebhya ivākarebhyaḥ padmāni kāraṇḍavaghaṭṭitāni
tāḥ niḥsṛtāḥ prekṣya vanāntarebhyas taḍitpatākā iva toyadebhyaḥ /
nandasya rāgeṇa tanur vivepe jale cale candramasaḥ prabheva
vapuś ca divyaṃ lalitāś ca ceṣṭās tataḥ sa tāsāṃ manasā jahāra /
kautūhalāvarjitayā ca dṛṣṭyā saṃśleṣatarṣād iva jātarāgaḥ
sa jātatarṣo 'psarasaḥ pipāsus tatprāptaye 'dhiṣṭhitaviklavārtaḥ /
lolendriyāśvena manorathena jehriyamāṇo na dhṛtiṃ cakāra
yathā manuṣyo malinaṃ hi vāsaḥ kṣāreṇa bhūyo malinīkaroti /
malakṣayārthaṃ na malodbhavārtaṃ rajas tathāsmai munir ācakarṣa
doṣāṃś ca kāyād bhiṣaguj jihīrṣur bhūyo yathā kleśayituṃ yateta /
rāgaṃ tathā tasya munir jighāṃsur bhūyastaraṃ rāgam upānināya
dīpaprabhāṃ hanti yathāndhakāre sahasraraśmer uditasya dīptiḥ /
manuṣyaloke dyutim aṅganānām antardadhāty apsarasāṃ tathā śrīḥ
mahac ca rūpaṃ svaṇu hanti rūpaṃ śabdo mahān hanti ca śabdam alpam /
gurvī rujā hanti rujāṃ ca mṛdviṃ sarvo mahān hetur aṇor vadhāya
muneḥ prabhāvāc ca śaśāka nandas taddarśanaṃ soḍhum asahyam anyaiḥ /
avitarāgasya hi durbalasya mano dahed apsarasāṃ vapuḥṣrīḥ
matvā tato nandam udīrṇarāgaṃ bhāryānurodhād apavṛttarāgam /
rāgeṇa rāgaṃ pratihantukāmo munir virāgo giram ity uvāca
etāḥ strīyaḥ paśya divaukasas tvaṃ nirīkṣya ca brūhi yathārthattvam /
etāḥ kathaṃ rūpaguṇair matās te sa vā jano yatra gataṃ manas te
athāpsaraḥs eva niviṣṭadṛṣtī rāgāgnināntarhṛdaye pradīptaḥ /
sagadgagadaṃ kāmaviṣaktacetāḥ kṛtāñjalir vākyam uvāca nandaḥ
haryaṅganāsau muṣitaikadṛṣṭir yadantare syāt tava nātha vadhvāḥ /
tadantare 'sau kṛpaṇā vadhūs te vauṣmatīr apsarasaḥ pratītya
āsthā yathā pūrvam abhūn na kā cid anyāsu me striṣu niśāmya bhāryām /
tasyāṃ tataḥ samprati kā cid āsthā na me niśāmyaiva hi rūpam āsām
yathā pratapto mṛdunātapena dahyeta kaś cin mahatānalena /
rāgeṇa pūrvaṃ mṛdunābhitapto rāgāninānena tathābhidahye
vāgvāriṇā māṃ pariṣiñca tasmād yāvan na dahye sa ivāhjaśatruḥ /
rārāgnir adyaiva hi māṃ didhakṣuḥ kakṣaṃ savṛkṣāgram ivotthito 'gniḥ
prasīda sīdāmi vimuñca mā mune vasundharādhairya na dhairyam asti me /
asūn vimokṣyāmi vimuktamānasa prayccha vā vāgamṛtaṃ mumūrṣave
anarthabhogena vighātaydṛṣtinā pramādadaṃśṭreṇa tamoviṣāgninā /
ahaṃ hi daṣṭo hṛdi manmathāhinā vidhatsya tasmād agadaṃ mahābhiṣak
anena daṣṭo madanāhinā hi nā na kaś cid ātmany anavasthitaḥ sthitaḥ /
mumoha vodhyor hy acalātmano mano babhūva dhīmāṃś ca sa śantanus tanuḥ
sthite viśiṣṭe tvayi saṃśraye śraye yathā na yāmīha vasan diśaṃ diśam /
yathā ca labdhvā vyasanakṣayaṃ kṣayaṃ vrajāmi tan me kuru śaṃsataḥ sataḥ
tato jighāṃsur hṛdi tasya tattamas tamonudo naktam ivotthitaṃ tamaḥ /
maharṣicandro jagatas tamonudas tamaḥprahīṇo nijagāda gautamaḥ
dhṛtiṃ pariṣvajya vidhūya vikriyāṃ nigṛhya tāvac chrutacetasī śṛṇu /
imā yadi prārthayase tvam aṅganā vidhatsva śulkārtham ihottamaṃ tapaḥ
imā hi śakyā na balān na sevayā na saṃpradānena na rūptavattayā /
imā hriyante khalu dharmacaryayā sacet praharṣaś cara dharmam ādṛtaḥ
ihādhivāso divi daivataiḥ samaṃ vanāni ramyāṇy ajarāś ca yoṣitaḥ /
idaṃ phalaṃ svasya śubhasya karmaṇo na dattam anyena na cāpy ahetutaḥ
kṣitau manuṣyo dhanurādhibhiḥ śramaiḥ striyaḥ kadā cid dhi labheta vā na vā /
asaṃśayaṃ yat tv iha dharmacaryayā bhaveyur etā divi puṇakarmaṇaḥ
tad apramatto niyame samudyato ramasva yady apsaraso 'bhilipsase /
ahaṃ ca te 'tra pratibhūḥ sthire vrate yathā tvam ābhir niyataṃ sameṣyasi
ataḥparaṃ paramam iti vyavasthitaḥ parāṃ dhṛtim paramamunau cakāra saḥ /
tato muniḥ pavana ivāmbarāt patan pragṛhya taṃ punar agaman mahītalam
Original text: Saundarānanda · Edition: Seiren Matsunami. Memyo: Tanseinaru Nanda. Tokyo 1980. · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0