સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 10

સૌન્દરનન્દે મહાકાવ્યે મદાપવાદો નામ નવમઃ સર્ગઃ ।
ચન્તો x
શ્રુત્વા તતઃ સદ્વ્રતમ્ ઉત્સિસૃક્ષું ભાર્યાં દિદૃક્ષું ભવનં વિવિક્ષુમ્ ।
નન્દં નિરાનન્દમ્ અપેતધૈર્યમ્ અભ્યુજ્જિહીર્ષુર્ મુનિર્ આજુહાવ

તં પ્રાપ્તમ્ અપ્રાપ્તવિમોક્ષમાર્ગં પપ્રચ્છ ચિત્તસ્ખલિતં સુચિત્તઃ ।
સ હ્રીમતે હ્રીવિનતો જગાદ સ્વં નિશ્ચયં નિશ્ચયકોવિદાય

નન્દં વિદિત્વા સુગતસ્ તતસ્ તં ભાર્યાભિધાને તમસિ ભ્રમન્તમ્ ।
પાણૌ ગૃહીત્વા વિયદ્ ઉત્પપાત મણિં જલે સાધુર્ ઇવોજ્જિહીર્ષુઃ

કાષાયવસ્ત્રૌ કનકાવદાતૌ વિરેજતુસ્ તૌ નભસિ પ્રસન્ને ।
અન્યોન્યસંશ્લિષ્ટવિકીર્ણપક્ષૌ સરઃપ્રકીર્ણાવ્ ઇવ ચક્રવાકૌ

તૌ દેવદારૂત્તમગન્ધવન્તં નદીસરઃપ્રસ્રવણૌઘવન્તમ્ ।
આજગ્મતુઃ કાઞ્ચનધાતુમન્તં દેવર્ષિમન્તં હિમવન્તમ્ આશુ

તસ્મિન્ ગિરૌ ચારઞસિદ્ધજુષ્ટે શિવે હવિર્ ધૂમકૃત્તોત્તરીયે ।
આગમ્ય પારસ્ય નિરાશ્રયસ્ય તૌ તસ્થતુર્ દ્વીપ ઇવામ્બરસ્ય

શાન્તેન્દ્રિયે તત્ર મુનૌ સ્થિતે તુ સવિસ્મયં દિક્ષુ દદર્શ નન્દઃ ।
દરીશ્ ચ કુઞ્જાંશ્ ચ વનૌકસશ્ ચ વિભૂષણં રક્ષણમ્ એવ ચાદ્રેઃ

બહ્વાયતે તત્ર સિતે હિ શૃઙ્ગે સંક્ષિપ્તબર્હઃ શયિતો મયૂરઃ ।
ભુજે બલસ્યાયતપીનબાહોર્ વૈડૂર્યકેયૂર ઇવાબભાસે

મનઃશિલાધાતુશિલાશ્રયેણ પીતાકૃતાંસો વિરરાજ સિંહઃ ।
સંતપ્તચામીકરભક્ત્ચિત્રં રૂપ્યાઙ્ગદં શીર્ણમ્ ઇવામ્બિકસ્ય

વ્યાઘ્રઃ ક્લવ્યાયતખેલગામી લાઙ્ગૂલચક્રેણ કૃતાપસ્વ્યઃ ।
બભૌ ગિરેઃ પ્રસ્રવણં પિપાસુર્ દિત્સન્ પિતૃભ્યો ઽમ્ભ ઇવાવતિર્ણઃ

ચલત્કદમ્બે હિમ્વન્નિતમ્બે તરૌ પ્રલમ્બે ચમરો લલમ્બે ।
છેત્તું વિલગ્નં ન શશાક બાલં કુલોદ્ગતાં પ્રીતિમ્ ઇવાર્યવૃત્તઃ

સુવર્ણગૌરાશ્ ચ કિરાતસંઘા મયૂરપત્ત્રોજ્જ્વલગાત્રલેખાઃ ।
સાર્દૂલપાતપ્રતિમા ગુહાભયો નિશેપ્તુર્ ઉદ્ગાર ઇવાચલસ્ય

દરીચરીણામ્ અતિસુન્દરિણાં મનોહરશ્રોણિકુચોધરીણામ્ ।
વૃદ્ન્દાનિ રેજુર્ દિશિ કિંનરીણાં પુષ્પોત્કચાનામ્ ઇવ વલ્લરીણામ્

નગાન્ નગસ્યોપરિ દેવદારૂન્ આયાસયન્તઃ કપયો વિચેરુઃ ।
તેભ્યઃ ફલં નાપુરતો ઽપજગ્મુર્ મોઘપ્રસાદેભ્ય ઇવેશ્વરેભ્યઃ

તસ્માત્ તુ યૂથાદ્ અપસાર્યમાણાં નિષ્પીદિતાલક્તકરક્તવક્ત્રામ્ ।
શાખામૃગીમ્ એકવિપન્નદૃષ્ટિં દૃષ્ટ્વા મુનિર્ નન્દમ્ ઇદં બભાષે

કા નન્દ રૂપેણ ચ ચેષ્ટયા ચ સંપશ્યતશ્ ચારુતરા મતા તે ।
એષા મૃગી વિઅકવિપન્ન્દૃષ્ટિઃ સ વા જનો યત્ર ગતા તવેષ્ટિઃ

ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તઃ સુગતેન નન્દઃ કૃત્વા સ્મિતં કિં ચિદ્ ઇદં જગાદ ।
ક્વ ચોત્તમસ્ત્રી ભગવન્ બધૂસ્ તે મૃગિ નગક્લેશ્કરી ક્વ ચૈષા

તતો મુનિસ્ તસ્ય નિશમ્ય વાક્યં હેત્વન્તરં કિં ચિદ્ અવેક્ષમાણઃ ।
આલમ્બ્ય નન્દં પ્રયયૌ તથૈવ ક્રીડાવનં વજ્રધરસ્ય રાજ્ઞઃ

ઋતાવ્ ર્તાવ્ આકૃતિમ્ એક એકે ક્ષણે ક્ષણે બિભ્રતિ યત્ર વૃક્ષાઃ ।
ચિત્રાં સમસ્તામ્ અપિ કે ચિદ્ અન્યે ષણ્ણામ્ ઋતૂનાં શ્રિયમ્ ઉદ્વહન્તિ

પુષ્યન્તિ કે ચિત્ સુરભીર્ ઉદારા માલાઃ સ્રજશ્ ચ ગ્રથિતા વિચિત્રાઃ ।
કર્ણાનુકૂલાન્ અવતંસકાંષ્ ચ પ્રત્યર્થિભૂતાન્ ઇવ કુણ્ડલાનામ્

રક્તાનિ ફુલ્લાઃ કમલાનિ યત્ર પ્રદીપવૃક્ષા ઇવ ભાન્તિ વૃક્ષા ।
પ્રફુલ્લનીલોત્પલરોહિણો ઽન્યે સોન્મીલિતાક્ષા ઇવ ભાન્તિ વૃક્ષા

નાનાવિરાગાણ્ય્ અથ પાણ્ડરાણિ સુવર્ણભક્તિવ્યવભાસિતાનિ ।
અતાન્તવાન્ય્ એકઘનાનિ યત્ર સૂક્ષ્માણિ વાસાંસિ ફલન્તિ વૃક્ષા

હારાન્ મણીન્ ઉત્તમકુણ્ડલાનિ કેયૂરવર્યાણ્ય્ અથ નૂપુરાણિ ।
એવંવિધાન્ય્ આભરણાનિ યત્ર સ્વર્ગાનુરૂપાણિ ફલન્તિ વૃક્ષઃ

વૈડૂર્યનાલાનિ ચ કાઞ્ચનાનિ પદ્માનિ વજ્રાઙ્કુરકેસરાણિ ।
સ્પર્શક્ષમાણ્ય્ ઉત્તમગન્ધવન્તિ રોહન્તિ નિષ્કમ્પતલા નલિન્યઃ

યત્રાયતાંશ્ ચૈવ તતાંશ્ ચ તાંસ્ તાન્ વાદ્યસ્ય હેતૂન્ સુષિરાન્ ઘનાંશ્ ચ ।
ફલન્તિ વૃક્ષા મણિહેમચિત્રાઃ ક્રીડાસહાયાસ્ ત્રિદશાલયાનામ્

મન્દારવૃક્ષાંશ્ ચ કુશેશયાંશ્ ચ પુષ્પાનતાન્ કોકનદાંશ્ ચ વૃક્ષાન્ ।
આક્રમ્ય માહાત્મ્યગુણૈર્ વિરાજન્ રાજાયતે યત્ર સ પારિજાતઃ

કૃષ્ટે તપઃષીલહલૈર્ અખિન્નૈસ્ ત્રિપિષ્ટપક્ષેત્રતલે પ્રસૂતાઃ ।
એવંવિધા યત્ર સઆનુવૃત્તા દિવૌકસાં ભોગવિધાનવૃક્ષાઃ

મનઃશિલાભૈર્ વદનૈર્ વિહઙ્ગા યત્રાક્ષિભિઃ સ્પાટિકસંનિભૈશ્ ચ ।
શાવૈશ્ ચ પક્ષૈર્ અભિલોહિતાન્તૈર્ માઞ્જિષ્ઠકૈર્ અર્ધસિતૈશ્ ચ પાદૈઃ

ચિત્રૈઃ સુવર્ણચ્છદનૈસ્ તથાન્યે વૈડુર્યવર્ણાભિર્ નયનૈઃ પ્રસન્નૈઃ ।
વિહઙ્ગમા શિઞ્જિરિકાભિધાના રુતૈર્ મનઃશ્રોતહરૈર્ ભ્રમન્તિ

રક્તાભિર્ અગ્રેષુ ચ વલ્લરીભિર્ મધ્યેષુ ચામીકરપિઞ્જરાભિઃ ।
વૈડૂર્યવર્ણાભિર્ ઉપાન્તમધ્યેષ્વ્ અલઙ્કૃતા યત્ર ખગાશ્ ચરન્તિ

રોચિષ્ણવો નામ પત્રત્રિણો ઽન્યે દીપ્તાગ્નિવર્ણા જ્વલિતૈર્ ઇવાસ્યૈઃ ।
ભ્રમન્તિ દૃષ્ટીર્ વપુષાક્ષિપન્તઃ સ્વનૈઃ શુભૈર્ અપ્સરસો હરન્તઃ

યત્રેષ્ટચેષ્ટાઃ સતતપ્રહૃષ્ટા નિરર્તયો નિર્જરસો વિશોકાઃ ।
સ્વૈઃ કર્મભિર્ હીનવિશિષ્ટ્તમધ્યાઃ સ્વયંપ્રભાઃ પુણ્યકૃતો રમન્તે

પૂર્વં તપોમૂલ્યપરિગ્રહેણ સ્વર્ગક્રયાર્થં કૃતનિશ્ચયાનાં ।
મનાંસિ ખિન્નાનિ તપોધનાનાં હરન્તિ યત્રાપ્સરસો લડન્ત્યાઃ

નિત્યોત્સવં તં ચ નિશામ્ય લોકં નિસ્તન્દ્રિનિદ્રારતિશોકરોગમ્ ।
નન્દો જરામૃત્યુવશં સદાર્તં મેને શ્મશાનપ્રતિમં નૃલોકમ્

ઐન્દ્રં વનં તચ્ ચ દદર્શ નન્દઃ સમન્તતો વિસ્મયફુલ્લદૃષ્ટિઃ ।
હર્ષાન્વિતાશ્ ચાપ્સરસઃ પરીયુઃ સગર્વમ્ અન્યોન્યમ્ અવેક્ષમાણાઃ

સદા યુવત્યો મદનૈકકાર્યાઃ સાધારણાઃ પુણ્યકૃતાં વિહારાઃ ।
દિવ્યાશ્ ચ નિર્દોષપરિગ્રહાશ્ ચ તપઃફલસ્યાશ્રયણં સુરાણામ્

તાસાં જગુર્ ધીરમ્ ઉદાત્તમ્ અન્યાઃ પદ્માનિ કાશ્ ચિલ્ લલિતં લભઞ્જુઃ ।
અન્યોન્યહર્ષાન્ નનૃતુસ્ તથાન્યાશ્ ચિરાઙ્ગહારાઃ સ્તનભિન્નભારાઃ

કાસાં ચિદ્ આસાં વદનાનિ રેજુર્ વનાન્તરેભ્યશ્ ચલકુણ્ડલાનિ ।
વ્યાવિદ્ધપર્ણેભ્ય ઇવાકરેભ્યઃ પદ્માનિ કારણ્ડવઘટ્ટિતાનિ

તાઃ નિઃસૃતાઃ પ્રેક્ષ્ય વનાન્તરેભ્યસ્ તડિત્પતાકા ઇવ તોયદેભ્યઃ ।
નન્દસ્ય રાગેણ તનુર્ વિવેપે જલે ચલે ચન્દ્રમસઃ પ્રભેવ

વપુશ્ ચ દિવ્યં લલિતાશ્ ચ ચેષ્ટાસ્ તતઃ સ તાસાં મનસા જહાર ।
કૌતૂહલાવર્જિતયા ચ દૃષ્ટ્યા સંશ્લેષતર્ષાદ્ ઇવ જાતરાગઃ

સ જાતતર્ષો ઽપ્સરસઃ પિપાસુસ્ તત્પ્રાપ્તયે ઽધિષ્ઠિતવિક્લવાર્તઃ ।
લોલેન્દ્રિયાશ્વેન મનોરથેન જેહ્રિયમાણો ન ધૃતિં ચકાર

યથા મનુષ્યો મલિનં હિ વાસઃ ક્ષારેણ ભૂયો મલિનીકરોતિ ।
મલક્ષયાર્થં ન મલોદ્ભવાર્તં રજસ્ તથાસ્મૈ મુનિર્ આચકર્ષ

દોષાંશ્ ચ કાયાદ્ ભિષગુજ્ જિહીર્ષુર્ ભૂયો યથા ક્લેશયિતું યતેત ।
રાગં તથા તસ્ય મુનિર્ જિઘાંસુર્ ભૂયસ્તરં રાગમ્ ઉપાનિનાય

દીપપ્રભાં હન્તિ યથાન્ધકારે સહસ્રરશ્મેર્ ઉદિતસ્ય દીપ્તિઃ ।
મનુષ્યલોકે દ્યુતિમ્ અઙ્ગનાનામ્ અન્તર્દધાત્ય્ અપ્સરસાં તથા શ્રીઃ

મહચ્ ચ રૂપં સ્વણુ હન્તિ રૂપં શબ્દો મહાન્ હન્તિ ચ શબ્દમ્ અલ્પમ્ ।
ગુર્વી રુજા હન્તિ રુજાં ચ મૃદ્વિં સર્વો મહાન્ હેતુર્ અણોર્ વધાય

મુનેઃ પ્રભાવાચ્ ચ શશાક નન્દસ્ તદ્દર્શનં સોઢુમ્ અસહ્યમ્ અન્યૈઃ ।
અવિતરાગસ્ય હિ દુર્બલસ્ય મનો દહેદ્ અપ્સરસાં વપુઃષ્રીઃ

મત્વા તતો નન્દમ્ ઉદીર્ણરાગં ભાર્યાનુરોધાદ્ અપવૃત્તરાગમ્ ।
રાગેણ રાગં પ્રતિહન્તુકામો મુનિર્ વિરાગો ગિરમ્ ઇત્ય્ ઉવાચ

એતાઃ સ્ત્રીયઃ પશ્ય દિવૌકસસ્ ત્વં નિરીક્ષ્ય ચ બ્રૂહિ યથાર્થત્ત્વમ્ ।
એતાઃ કથં રૂપગુણૈર્ મતાસ્ તે સ વા જનો યત્ર ગતં મનસ્ તે

અથાપ્સરઃસ્ એવ નિવિષ્ટદૃષ્તી રાગાગ્નિનાન્તર્હૃદયે પ્રદીપ્તઃ ।
સગદ્ગગદં કામવિષક્તચેતાઃ કૃતાઞ્જલિર્ વાક્યમ્ ઉવાચ નન્દઃ

હર્યઙ્ગનાસૌ મુષિતૈકદૃષ્ટિર્ યદન્તરે સ્યાત્ તવ નાથ વધ્વાઃ ।
તદન્તરે ઽસૌ કૃપણા વધૂસ્ તે વૌષ્મતીર્ અપ્સરસઃ પ્રતીત્ય

આસ્થા યથા પૂર્વમ્ અભૂન્ ન કા ચિદ્ અન્યાસુ મે સ્ત્રિષુ નિશામ્ય ભાર્યામ્ ।
તસ્યાં તતઃ સમ્પ્રતિ કા ચિદ્ આસ્થા ન મે નિશામ્યૈવ હિ રૂપમ્ આસામ્

યથા પ્રતપ્તો મૃદુનાતપેન દહ્યેત કશ્ ચિન્ મહતાનલેન ।
રાગેણ પૂર્વં મૃદુનાભિતપ્તો રાગાનિનાનેન તથાભિદહ્યે

વાગ્વારિણા માં પરિષિઞ્ચ તસ્માદ્ યાવન્ ન દહ્યે સ ઇવાહ્જશત્રુઃ ।
રારાગ્નિર્ અદ્યૈવ હિ માં દિધક્ષુઃ કક્ષં સવૃક્ષાગ્રમ્ ઇવોત્થિતો ઽગ્નિઃ

પ્રસીદ સીદામિ વિમુઞ્ચ મા મુને વસુન્ધરાધૈર્ય ન ધૈર્યમ્ અસ્તિ મે ।
અસૂન્ વિમોક્ષ્યામિ વિમુક્તમાનસ પ્રય્ચ્છ વા વાગમૃતં મુમૂર્ષવે

અનર્થભોગેન વિઘાતય્દૃષ્તિના પ્રમાદદંશ્ટ્રેણ તમોવિષાગ્નિના ।
અહં હિ દષ્ટો હૃદિ મન્મથાહિના વિધત્સ્ય તસ્માદ્ અગદં મહાભિષક્

અનેન દષ્ટો મદનાહિના હિ ના ન કશ્ ચિદ્ આત્મન્ય્ અનવસ્થિતઃ સ્થિતઃ ।
મુમોહ વોધ્યોર્ હ્ય્ અચલાત્મનો મનો બભૂવ ધીમાંશ્ ચ સ શન્તનુસ્ તનુઃ

સ્થિતે વિશિષ્ટે ત્વયિ સંશ્રયે શ્રયે યથા ન યામીહ વસન્ દિશં દિશમ્ ।
યથા ચ લબ્ધ્વા વ્યસનક્ષયં ક્ષયં વ્રજામિ તન્ મે કુરુ શંસતઃ સતઃ

તતો જિઘાંસુર્ હૃદિ તસ્ય તત્તમસ્ તમોનુદો નક્તમ્ ઇવોત્થિતં તમઃ ।
મહર્ષિચન્દ્રો જગતસ્ તમોનુદસ્ તમઃપ્રહીણો નિજગાદ ગૌતમઃ

ધૃતિં પરિષ્વજ્ય વિધૂય વિક્રિયાં નિગૃહ્ય તાવચ્ છ્રુતચેતસી શૃણુ ।
ઇમા યદિ પ્રાર્થયસે ત્વમ્ અઙ્ગના વિધત્સ્વ શુલ્કાર્થમ્ ઇહોત્તમં તપઃ

ઇમા હિ શક્યા ન બલાન્ ન સેવયા ન સંપ્રદાનેન ન રૂપ્તવત્તયા ।
ઇમા હ્રિયન્તે ખલુ ધર્મચર્યયા સચેત્ પ્રહર્ષશ્ ચર ધર્મમ્ આદૃતઃ

ઇહાધિવાસો દિવિ દૈવતૈઃ સમં વનાનિ રમ્યાણ્ય્ અજરાશ્ ચ યોષિતઃ ।
ઇદં ફલં સ્વસ્ય શુભસ્ય કર્મણો ન દત્તમ્ અન્યેન ન ચાપ્ય્ અહેતુતઃ

ક્ષિતૌ મનુષ્યો ધનુરાધિભિઃ શ્રમૈઃ સ્ત્રિયઃ કદા ચિદ્ ધિ લભેત વા ન વા ।
અસંશયં યત્ ત્વ્ ઇહ ધર્મચર્યયા ભવેયુર્ એતા દિવિ પુણકર્મણઃ

તદ્ અપ્રમત્તો નિયમે સમુદ્યતો રમસ્વ યદ્ય્ અપ્સરસો ઽભિલિપ્સસે ।
અહં ચ તે ઽત્ર પ્રતિભૂઃ સ્થિરે વ્રતે યથા ત્વમ્ આભિર્ નિયતં સમેષ્યસિ

અતઃપરં પરમમ્ ઇતિ વ્યવસ્થિતઃ પરાં ધૃતિમ્ પરમમુનૌ ચકાર સઃ ।
તતો મુનિઃ પવન ઇવામ્બરાત્ પતન્ પ્રગૃહ્ય તં પુનર્ અગમન્ મહીતલમ્