Saundarānanda · Chapter 9
saundarananda mahākāvye "strīvighna" nāma aṣṭama sarga samāpta /
navamaḥ sargaḥ
abhimānanindā
athaivamukto 'pi sa tena bhikṣuṇā jagāma naivopaśamaṃ priyāṃ prati /
tathā hi tāmeva tadā sa cintayan na tasya śuśrāva visaṃjñavad vacaḥ
yathā hi vaidyasya cikīrṣataḥ śivaṃ vaco na gṛṇhāti mumūrṣurāturaḥ /
tathaiva matto balarūpayauvanairhitaṃ na jagrāha sa tasya tadvacaḥ
na cātra citraṃ yadi rāgapāpmanā mano 'bhibhūyeta tamovṛtātmanaḥ /
narasya pāpmā hi tadā nivartate yadā bhavatyantagataṃ tamastanu
tatastathākṣiptamavekṣya taṃ tadā balena rūpeṇa ca yauvanena ca /
gṛhaprayāṇaṃ prati ca vyavasthitaṃ śaśāsa nandaṃ śramaṇaḥ sa śāntaye
balaṃ ca rūpaṃ ca navaṃ ca yauvanaṃ tathāvagacchāmi yathāvagacchasi /
ahaṃ tvidaṃ te trayamavyavasthitaṃ yathāvabuddhye na tathāvabudhyase
idaṃ hi rogāyatanaṃ jarāvaśaṃ nadītaṭānokahavaccalācalam /
na vetsi dehaṃ jalaphenadurbalaṃ balasthatāmātmani yena manyase
yadānnapānāsanayānakarmaṇāmasevanādapyatisevanādapi /
śarīramāsannavipatti dṛśyate bale 'bhimānastava kena hetunā
himātapavyādhijarākṣudādibhiryadāpyanarthairupamīyate jagat /
jalaṃ śucau māsa ivārkaraśmibhiḥ kṣayaṃ vrajan kiṃ baladṛpta manyase
tvagasthimāṃsakṣatajātmakaṃ yadā śarīramāhāravaśena tiṣṭhati /
ajasramārtaṃ satatapratikriyaṃ balānvito 'smīti kathaṃ vihanyase
yathā ghaṭaṃ mṛnmayamāmamāśrito narastitīrṣet kṣubhitaṃ mahārṇavam /
samucchrayaṃ tadvadasāramudvarahan balaṃ vyavasyed viṣayārthamudyataḥ
śarīramāmādapi mṛnmayād ghaṭādidaṃ tu niḥsāratamaṃ mataṃ mama /
ciraṃ hi tiṣṭhed vidhivad dhṛto ghaṭaḥ samucchrayo 'yaṃ sudhṛto 'pi bhidyate
yadāmbubhūvāyvanalāśca dhātavaḥ sadā viruddhā viṣamā ivoragāḥ /
bhavantyanarthāya śarīramāśritāḥ kathaṃ balaṃ rogavidho vyavasyasi
prayānti mantraiḥ praśamaṃ bhujaṅgamā na mantrasādhyastu bhavanti dhātavaḥ /
kvacicca kaṃcicca daśanti pannagāḥ sadā ca sarvaṃ ca tudanti dhātavaḥ
idaṃ hi śayyāsanapānabhojanairguṇaiḥ śarīraṃ ciramapyavekṣitam /
na marṣayatyekamapi vyatikramaṃ yato mahāśīviṣavat prakupyati
yadā himārto jvalanaṃ niṣevate himaṃ nidādhābhihato 'bhikāṅkṣati /
kṣudhānvito 'nnaṃ salilaṃ tṛṣānvito balaṃ kutaḥ kiṃ ca kathaṃ ca kasya ca
tadevamājñāya śarīramāturaṃ balānvito 'smīti na mantumarhasi /
asāramasvantamaniścitaṃ jagajjagatyanitye balamavyavasthitam
kva kārtavīryasya balābhimāninaḥ sahasrabāhobalamarjunasya tat /
cakarta bāhūn yudhi yasya bhārgavaḥ mahānti śrṛṅgāṇyaśanirgiretiva
kva tad valaṃ kaṃsavikarṣiṇo haresturaṅgarājasya puṭāvabhedinaḥ /
yamekabāṇena nijaghnivān jarāḥ kramāgatā rūpamivottamaṃ jarā
diteḥ sutasyāmararoṣakāriṇaścamūrucervā namuceḥ kva tad balam /
yamāhave kruddhamivāntakaṃ sthitaṃ jaghāna phenāvayavena vāsavaḥ
balaṃ kurūṇāṃ kva ca tattadābhavad yudhi jvalitvā tarasaujasā ca ye /
samitsamiddhā jvalanā ivādhvare hatāsavo bhasmani paryavasthitāḥ
ato viditvā balavīryamānināṃ balānvitānāmavamarditaṃ balam /
jagajjarāmṛtyuvaśaṃ vicārayan bale 'bhimānaṃ na vidhātumarhasi
balaṃ mahad yadi vā na manyase kuruṣva yuddhaṃ saha tāvadindriyaiḥ /
jayaśca te 'trāsti mahacca te balaṃ parājayaśced vitathaṃ ca te balam
tathā hi vīrāḥ puruṣā na te matā jayanti ye sāśvarathadvipānarīn
yathā matā vīratarā manīṣiṇo jayanti lolāni ṣaḍindriyāṇi ye
ahaṃ vapuṣmāniti yacca manyase vicakṣaṇaṃ naitadidaṃ ca gṛhyatām /
kva tadvapuḥ sā ca vapuṣmatī tanurgadasya śāmbasya ca sāraṇasya ca
yathā mayūraścalacitracandrako bibharti rūpaṃ guṇavat svabhāvataḥ /
śarīrasaṃskāraguṇādṛte tathā bibharti rūpaṃ yadi rūpavānasi
yadi pratīpaṃ vṛṇuyānna vāsasā na śaucakāle yadi saṃspṛśedapaḥ /
mṛjāviśeṣaṃ yadi nādadīta vā vapurvapuṣman vada kīdṛśaṃ bhavet
navaṃ vayaścātmagataṃ niśāmya yadgṛ honmukhaṃ te viṣayāptaye manaḥ /
niyaccha tacchailanadīrayopamaṃ drutaṃ hi gacchatyanivarti yauvanam
ṛturvyatītaḥ parivartate punaḥ kṣayaṃ prayātaḥ punareti candramāḥ /
gataṃ gataṃ naiva tu saṃnivartate jalaṃ nadīnāṃ ca nṛṇāṃ ca yauvanam
vivarṇitaśmaśru valīvikuñcitaṃ viśīrṇadantaṃ śithilabhru niṣprabham /
yadā mukhaṃ drakṣyasi jarjaraṃ tadā jarābhibhūto vimado bhaviṣyasi
niṣevya pānaṃ madanīyamuttamaṃ niśāvivāseṣu cirād vimādyati /
narastu matto balarūpayouvanairna kaścidaprāpya jarāṃ vimādyati
yathekṣuratyantarasaprapīḍito bhuvi praviddho dahanāya śuṣyate /
tathā jarāyantranipīḍitā tanurnipītasārā maraṇāya tiṣṭhati
yathā hi nṛbhyāṃ karapatramīritaṃ samucchritaṃ dāru bhinattyanekadhā /
tathocchritāṃ pātayati prajāmimāmaharniśābhyāmupasaṃhitā jarā
smṛteḥ pramoṣo vapuṣaḥ parābhavo rateḥ kṣayo vācchruticakṣuṣāṃ grahaḥ /
śramasya yonirbalavīryayorvadho jarāsamo nāsti śarīriṇāṃ ripuḥ
idaṃ viditvā nidhanasya daiśikaṃ jarābhidhānaṃ jagato mahadbhayam /
ahaṃ vapuṣmān balavān yuveti vā na mānamāroḍhumanāryamarhasi
ahaṃ mametyeva ca raktacetasāṃ śarīrasaṃjñā tava yaḥ kalau grahaḥ /
tamutsṛjaivaṃ yadi śāmyatā bhaved bhayaṃ hyahaṃ ceti mameti cārchati
yadā śarīre na vaśo 'sti kasyacinnirasyamāne vividhairupaplavaiḥ /
kathaṃ kṣamaṃ vettumahaṃ mameti vā śarīrasaṃjñaṃ gṛhamāpadāmidam
sapannage yaḥ kugṛhe sadāśucau rameta nityaṃ pratisaṃskṛte 'bale /
sa duṣṭadhātāvaśucau calācale rameta kāye viparītadarśanaḥ
yathā prajābhyaḥ kunṛpo balād balīn haratyaśeṣaṃ ca na cābhirakṣati /
tathaiva kāyo vasanādisādhanaṃ haratyaśeṣaṃ ca na cānuvartate
yathā prarohanti tṛṇānyayatnataḥ kṣitau prayatnāt tu bhavanti śālayaḥ /
tathaiva duḥkhāni bhavantyayatnataḥ sukhāni yatnena bhavanti vā na vā
śarīramārtaṃ parikarṣataścalaṃ na cāsti kiñcit paramārthataḥ sukham /
sukhaṃ hi duḥkhapratikārasevayā sthite ca duḥkhe tanuni vyavasyati
yathānapekṣyāgryamapīpsitaṃ sukhaṃ pravādhate duḥkhamupetamaṇvapi /
tathānapekṣyātmani duḥkhamāgataṃ na vidyate kiñcana kasyacit sukhaṃ
śarīramīdṛg bahuduḥkhādhruvaṃ phalānurodhādatha nāvagacchasi /
dravatphalebhyo dhṛtiraśmibhirmano nigṛhyatāṃ gauriva śasyalālasā
na kāmabhogā hi bhavanti tṛptaye havīṃṣi dīptasya vibhāvasoriva /
yathā yathā kāmasukheṣu vartate tathā tathecchā viṣayeṣu varddhate
yathā ca kuṣṭhavyasanena duḥkhitaḥ pratāpanānnaiva śamaṃ nigacchati /
tathendriyārtheṣvajitendriyaścaranna kāmabhogairupaśāntimṛcchati
yathā hi bhaiṣajyasukhābhikāṅkṣayā bhajeta rogānna bhajeta tatkṣamam /
tathā śarīre bahuduḥkhabhājane rameta mohād viṣayābhikāṅkṣayā
anarthakāmaḥ puruṣasya yo janaḥ sa tasya śatruḥ kila tena karmaṇā /
anarthamūlā viṣayāśca kevalā nanu praheyā viṣamā yathārayaḥ
ihaiva bhūtvā ripavo vadhātmakāḥ prayānti kāle puruṣasya mitratāṃ /
paratra caiveha ca duḥkhahetavo bhavanti kāmā na tu kasyacicchivāḥ
yathopayuktaṃ rasavarṇagandhavad vadhāya kimpākaphalaṃ na puṣṭaye /
niṣevyamāṇā viṣayāścalātmano bhavantyanarthāya tathā na bhūtaye
tadetadājñāya vipāpmanātmanā vimokṣadharmādyupasahitaṃ hitam /
juṣasva me sajjanasaṃmataṃ mataṃ pracakṣva vā niścayamud giran giram
iti hitamapi bahvapīdamuktaḥ śrutamahatā śramaṇena tena nandaḥ /
na dhṛtimupayayau na śarma lebhe dvirada ivātimado madāndhacetāḥ
nandasya bhāvamavagamya tataḥ sa bhikṣuḥ pāriplavaṃ gṛhasukhābhimukhaṃ na dharme /
sattvāśayānuśayabhāvaparīkṣakāya buddhāya tattvaviduṣe kathayāṃcakāra
Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0