Saundarānanda · Chapter 8
saundarananda mahākāvye "nandavilāpa" nāma saptama sarga samāpta /
aṣṭamaḥ sargaḥ
strīvighna
atha nandamadhīralocanaṃ gṛhayānotsukamutsukotsukam /
abhigamya śivena cakṣuṣā śramaṇaḥ kaściduvāca maitrayā
kimidaṃ mukhamaśrudurdinaṃ hṛdayasthaṃ vivṛṇoti te tamaḥ /
dhṛtimehi niyaccha vikriyāṃ na hi bāṣpaśca śamaśca śobhate
dvividhā samudeti vedanā niyataṃ cetasi deha eva ca /
śrutavidhyupacārakovidā dvividhā eva tayościkitsakāḥ
tadiyaṃ yadi kāyikī rujā bhiṣaje tūrṇamanūnamucyatām /
viniguhya hi rogamāturo nacirāttīvramanarthamṛcchati
atha duḥkhamidaṃ manomayaṃ vada vakṣyāmi yadatra bheṣajam /
manaso hi rajastamasvino bhiṣajo 'dhyātmavidaḥ parīkṣakāḥ
nikhilena ca satyamucyatāṃ yadi vācyaṃ mayi saumya manyase /
gatayo vividhā hi cetasāṃ bahuguhyāni mahākulāni ca
iti tena sa coditastadā vyavasāyaṃ pravivakṣurātmanaḥ /
avalambya kare kareṇa taṃ praviveśānyatarad vanāntaram
atha tatra śucau latāgṛhe kusumodgāriṇi tau niṣedatuḥ /
mṛdubhirmṛdumāruteritairupagūḍhāviva bālapallavaiḥ
sa jagāda tataścikīrṣitaṃ ghananiśvāsagṛhītamantarā /
śrutavāgviśadāya bhikṣave viduṣā pravrajitena durvacam
sadṛśaṃ yadi dharmacāriṇaḥ satataṃ prāṇiṣu maitracetasaḥ /
adhṛtau yadiyaṃ hitaiṣitā mayi te syāt karuṇātmanaḥ sataḥ
ata eva ca me viśeṣataḥ pravivakṣā kṣamavādini tvayi /
na hi bhāvamimaṃ calātmane kathayeyaṃ bruvate 'pyasādhave
tadidaṃ śrṛṇu me samāsato na rame dharmavidhāvṛte priyām /
girisānuṣu kāminīmṛte kṛtaretā iva kinnaraścaran
vanavāsasukhāt parāṅmukhaḥ prayiyāsā gṛhameva yena me /
na hi śarma labhe tayā binā nṛpatirhīna ivottamaśriyā
atha tasya niśamya tadvacaḥ priyabhāryābhimukhasya śocataḥ /
śramaṇaḥ sa śiraḥ prakampayannijagādātmagataṃ śanairidam
kṛpaṇaṃ bata yūthalālaso mahato vyādhabhayād viniḥsṛtaḥ /
pravivikṣati vāgurāṃ mṛgaścapalo gītaraveṇa vañcitaḥ
vihagaḥ khalu jālasaṃvṛto hitakāmena janena mokṣitaḥ /
vicaran phalapuṣpavadvanaṃ pravivikṣuḥ svayameva pañcaram
kalabhaḥ kariṇā khalūddhṛtoḥ bahupaṅkād viṣamānnadītalāt /
jalatarṣavaśena tāṃ punaḥ saritaṃ grāhavatīṃ titīrṣati
śaraṇe sabhujaṅgame svapan pratibuddhena pareṇa bodhitaḥ /
taruṇaḥ khalu jātavibhramaḥ svayamugraṃ bhujagaṃ jighṛkṣati
mahatā khalu jātavedasā jvalitādutpatito vanadrumāt /
punaricchati nīḍatṛṣṇayā patituṃ tatra gatavyatho dvijaḥ
avaśaḥ khalu kāmamūrcchayā priyayā śyenabhayād vinākṛtaḥ /
na dhṛtiṃ samupaiti na hriyaṃ karuṇaṃ jīvati jīvajīvakaḥ
akṛtātmatayā tṛṣānvito ghṛṇayā caiva dhiyā ca varjitaḥ /
aśanaṃ khalu vāntamātmanā kṛpaṇaḥ śvā punarattumicchati
iti manmathaśokakarṣitaṃ tamanudhyāya muhurnirīkṣya ca /
śramaṇaḥ sa hitābhikāṅkṣayā guṇavad vākyamuvāca vipriyam
avicārayataḥ śubhāśubhaṃ viṣayeṣveva niviṣṭacetasaḥ /
upapannamalabdhacakṣuṣo na ratiḥ śreyasi ced bhavettava
śravaṇe grahaṇe 'tha dhāraṇe paramārthāvagame manaḥśame /
aviṣaktamateścalātmano na hi dharme 'bhiratirvidhīyate
viṣayeṣu tu doṣadarśinaḥ parituṣṭasya śuceramāninaḥ /
śamakarmasu yuktacetasaḥ kṛtabuddhena ratirna vidyate
ramate tṛṣito dhanaśriyā ramate kāmasukhena bāliśaḥ /
ramate praśamena sajjanaḥ paribhogān paribhūya vidyayā
api ca prathitasya dhīmataḥ kulajasyārcitaliṅgadhāriṇaḥ /
sadṛśī na gṛhāya cetanā praṇatirvāyuvaśad gireriva
spṛhayet parasaṃśritāya yaḥ paribhūyātmavaśāṃ svatantratām /
upaśāntipathe śive sthitaḥ spṛhayeddoṣavate gṛhāya saḥ
vyasanābhihato yathā viśet parimuktaḥ punareva bandhanam /
samupetya vanaṃ tathā punargṛhasaṃjñaṃ mṛgayeta bandhanam
puruṣaśca vihāya yaḥ kaliṃ punaricchet kalimeva sevitum /
sa vihāya bhajeta bāliśaḥ kalibhūtāmajitendriyaḥ priyām
saviṣā iva saṃśritā latāḥ parimṛṣṭā iva soragā guhāḥ /
vivṛtā iva cāsayo dhṛtā vyasanāntā hi bhavanti yoṣitaḥ
pramadāḥ samadā madapradāḥ pramadā vitamadā bhayapradāḥ /
iti doṣabhayāvahāśca tāḥ kathamarhanti niṣevaṇaṃ nu tāḥ
svajanaḥ svajanena bhidyate suhadaścāpi suhṛjjanena yat /
paradoṣavicakṣaṇāḥ śaṭhāstadanāryāḥ pracaranti yoṣitaḥ
kulajāḥ kṛpaṇībhavanti yadyadayuktaṃ pracaranti sāhasam /
praviśanti ca yaccamūmukhaṃ rabhasāstatra nimittamaṅganāḥ
vacanena haranti valgunā niśitena praharanti cetasā /
madhu tiṣṭhati vāci yoṣitāṃ hṛdaye hālahalaṃ mahadviṣaśam
pradahan dahano 'pi gṛhyate viśarīraḥ pavano 'pi gṛhyate /
kupito bhujago 'pi gṛhyate pramadānāṃ tu mano na gṛhyate
na vapurvimṛśanti na śriyaṃ na matiṃ nāpi kulaṃ na vikramam /
praharantyaviśeṣataḥ striyaḥ sarito grāhakulākulā iva
na vaco madhuraṃ na lālanaṃ smarati strī na ca sauhṛdaṃ kvacit /
kalitā vanitaiva cañcalā tadihāriṣviva nāvalambyate
adadatsu bhavanti narmadāḥ pradadatsu praviśanti vibhramam /
praṇateṣu bhavanti garvitāḥ pramadāstṛptatarāśca māniṣu
guṇavatsu caranti bhartṛvad guṇahīneṣu caranti putravat /
dhanavatsu caranti tṛṣṇayā dhanahīneṣu carantyavajñayā
viṣayād viṣayāntaraṃ gatā pracaratyeva yathā hṛtāpi gau /
anavekṣitapūrvasauhṛdā ramate 'nyatra gatā tathāṅganā
praviśantyapi hi striyaścitāmanubadhnantyapi muktajīvitāḥ /
api bibhrati caiva yantraṇā na tu bhāvena vahanti sauhṛdam
ramayanti patīn kathañcana pramadā yāḥ patidevatāḥ kvacit /
calacittatayā sahastraśo ramayante hṛdayaṃ svameva tāḥ
śvapacaṃ kila senajitsutā cakame mīnaripuṃ kumudvatī /
mṛgarājamatho bṛhadrathā pramadānāmagatirna vidyate
kuruhaihayavṛṣṇivaṃśajā bahumāyākavaco 'tha śambaraḥ /
munirugratapāśca gautamaḥ samavāpurvanitoddhataṃ rajaḥ
akṛtajñamanāryamasthiraṃ vanitānāmidamīdṛśaṃ manaḥ /
kathamarhati tāsu paṇḍito hṛdayaṃ sañjayituṃ calātmasu
atha sūkṣmamatidvayāśivaṃ laghu tāsāṃ hṛdayaṃ na paśyasi /
kimu kāyamasadgṛhaṃ sravad vanitānāmaśuciṃ na paśyasi
yadahanyahani pradhāvanairvasanaiścābharaṇaiśca saṃskṛtam /
aśubhaṃ tamasāvṛtekṣaṇaḥ śubhato gacchasi nāvagacchasi
athavā samavaiṣi tattanūmaśubhāṃ tvaṃ na tu saṃvidasti te /
surabhiṃ vidadhāsi hi kriyāmaśucestatprabhavasya śāntaye
anulepanamañjanaṃ srajo maṇimuktātapanīyamaṃśukam /
yadi sādhu kimatra yoṣitāṃ sahajaṃ tāsu vicīyatāṃ śuci
malapaṅkadharā digambarā prakṛtisthairnakhadantaromabhiḥ /
yadi sā tava sundarī bhavenniyataṃ te 'dya na sundarī bhavet
stravatīmaśuciṃ spṛśecca kaḥ saghṛṇo jarjarabhāṇḍavat striyam /
yadi kevalayā tvacāvṛtā na bhavenmakṣikapatramātrayā
tvacaveṣṭitamasthipañjaraṃ yadi kāyaṃ samavaiṣi yoṣitām /
madanena ca kṛṣyase balādaghṛṇaḥ khalvadhṛtiśca manmathaḥ
śubhatāmaśubheṣu kalpayan nakhadantatvacakeśaromasu /
avicakṣaṇa kiṃ na paśyasi prakṛtiṃ ca prabhavaṃ ca yoṣitām
tadavetya manaḥśarirayorvanitā doṣavatīrviśeṣataḥ /
capalaṃ bhavanotsukaṃ manaḥ pratisaṃkhyānabalena vāryatām
śrutavān matimān kulodgataḥ paramasya praśamasya bhājanam /
upagamya yathā tathā punarna hi bhettuṃ niyamaṃ tvamarhasi
abhijanamahato manasvinaḥ priyayaśaso bahumānamicchataḥ /
nidhanamapi varaṃ sthirātmanaścyutavinayasya na caiva jīvitam
baddhvā yathā hi kavacaṃ pragṛhītacāpo, nindyo bhavatyapasṛtaḥ samarād rathasthaḥ /
bhaikṣākamabhyupagataḥ parigṛhya liṅgaṃ, nindyastathā bhavati kāmahṛtendriyāśvaḥ
hāsyo yathā ca paramābharaṇāmbarastrag bhaikṣaṃ caran dhṛtadhanuścalacitramauliḥ /
vairūpyamabhyupagataḥ parapiṇḍabhojī hāsyastathā gṛhasukhābhimukhaḥ satṛṣṇaḥ
yathā svannaṃ bhuktvā paramaśayanīye 'pi śayito
varāho nirmuktaḥ punaraśuci dhāvet paricitam /
tathā śreyaḥ śrṛṇvan praśamasukhamāsvādya guṇavad,
vanaṃ śāntaṃ hitvā gṛhamabhilaṣet kāmatṛṣitaḥ
yatholkā hastasthā dahati pavanapreritaśikhā
yathā pādākrānto daśati bhujagaḥ krodharabhasaḥ /
yathā hanti vyāghraḥ śiśurapi gṛhīto gṛhagataḥ
tathā strīsaṃsargo bahuvidhamanarthāya bhavati
tadvijñāya manaḥśarīraniyatānnārīṣu doṣānimān,
matvā kāmasukhaṃ nadījalacalaṃ kleśāya śokāya ca /
dṛṣṭvā durbalamāmapātrasadṛśaṃ mṛtyūpasṛṣṭaṃ jagan -
nirmokṣāya kuruṣva buddhimatulāmutkaṇṭhituṃ nārhasi
Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0