સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 9

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્યે "સ્ત્રીવિઘ્ન" નામ અષ્ટમ સર્ગ સમાપ્ત ।
નવમઃ સર્ગઃ
અભિમાનનિન્દા
અથૈવમુક્તો ઽપિ સ તેન ભિક્ષુણા જગામ નૈવોપશમં પ્રિયાં પ્રતિ ।
તથા હિ તામેવ તદા સ ચિન્તયન્ ન તસ્ય શુશ્રાવ વિસંજ્ઞવદ્ વચઃ

યથા હિ વૈદ્યસ્ય ચિકીર્ષતઃ શિવં વચો ન ગૃણ્હાતિ મુમૂર્ષુરાતુરઃ ।
તથૈવ મત્તો બલરૂપયૌવનૈર્હિતં ન જગ્રાહ સ તસ્ય તદ્વચઃ

ન ચાત્ર ચિત્રં યદિ રાગપાપ્મના મનો ઽભિભૂયેત તમોવૃતાત્મનઃ ।
નરસ્ય પાપ્મા હિ તદા નિવર્તતે યદા ભવત્યન્તગતં તમસ્તનુ

તતસ્તથાક્ષિપ્તમવેક્ષ્ય તં તદા બલેન રૂપેણ ચ યૌવનેન ચ ।
ગૃહપ્રયાણં પ્રતિ ચ વ્યવસ્થિતં શશાસ નન્દં શ્રમણઃ સ શાન્તયે

બલં ચ રૂપં ચ નવં ચ યૌવનં તથાવગચ્છામિ યથાવગચ્છસિ ।
અહં ત્વિદં તે ત્રયમવ્યવસ્થિતં યથાવબુદ્ધ્યે ન તથાવબુધ્યસે

ઇદં હિ રોગાયતનં જરાવશં નદીતટાનોકહવચ્ચલાચલમ્ ।
ન વેત્સિ દેહં જલફેનદુર્બલં બલસ્થતામાત્મનિ યેન મન્યસે

યદાન્નપાનાસનયાનકર્મણામસેવનાદપ્યતિસેવનાદપિ ।
શરીરમાસન્નવિપત્તિ દૃશ્યતે બલે ઽભિમાનસ્તવ કેન હેતુના

હિમાતપવ્યાધિજરાક્ષુદાદિભિર્યદાપ્યનર્થૈરુપમીયતે જગત્ ।
જલં શુચૌ માસ ઇવાર્કરશ્મિભિઃ ક્ષયં વ્રજન્ કિં બલદૃપ્ત મન્યસે

ત્વગસ્થિમાંસક્ષતજાત્મકં યદા શરીરમાહારવશેન તિષ્ઠતિ ।
અજસ્રમાર્તં સતતપ્રતિક્રિયં બલાન્વિતો ઽસ્મીતિ કથં વિહન્યસે

યથા ઘટં મૃન્મયમામમાશ્રિતો નરસ્તિતીર્ષેત્ ક્ષુભિતં મહાર્ણવમ્ ।
સમુચ્છ્રયં તદ્વદસારમુદ્વરહન્ બલં વ્યવસ્યેદ્ વિષયાર્થમુદ્યતઃ

શરીરમામાદપિ મૃન્મયાદ્ ઘટાદિદં તુ નિઃસારતમં મતં મમ ।
ચિરં હિ તિષ્ઠેદ્ વિધિવદ્ ધૃતો ઘટઃ સમુચ્છ્રયો ઽયં સુધૃતો ઽપિ ભિદ્યતે

યદામ્બુભૂવાય્વનલાશ્ચ ધાતવઃ સદા વિરુદ્ધા વિષમા ઇવોરગાઃ ।
ભવન્ત્યનર્થાય શરીરમાશ્રિતાઃ કથં બલં રોગવિધો વ્યવસ્યસિ

પ્રયાન્તિ મન્ત્રૈઃ પ્રશમં ભુજઙ્ગમા ન મન્ત્રસાધ્યસ્તુ ભવન્તિ ધાતવઃ ।
ક્વચિચ્ચ કંચિચ્ચ દશન્તિ પન્નગાઃ સદા ચ સર્વં ચ તુદન્તિ ધાતવઃ

ઇદં હિ શય્યાસનપાનભોજનૈર્ગુણૈઃ શરીરં ચિરમપ્યવેક્ષિતમ્ ।
ન મર્ષયત્યેકમપિ વ્યતિક્રમં યતો મહાશીવિષવત્ પ્રકુપ્યતિ

યદા હિમાર્તો જ્વલનં નિષેવતે હિમં નિદાધાભિહતો ઽભિકાઙ્ક્ષતિ ।
ક્ષુધાન્વિતો ઽન્નં સલિલં તૃષાન્વિતો બલં કુતઃ કિં ચ કથં ચ કસ્ય ચ

તદેવમાજ્ઞાય શરીરમાતુરં બલાન્વિતો ઽસ્મીતિ ન મન્તુમર્હસિ ।
અસારમસ્વન્તમનિશ્ચિતં જગજ્જગત્યનિત્યે બલમવ્યવસ્થિતમ્

ક્વ કાર્તવીર્યસ્ય બલાભિમાનિનઃ સહસ્રબાહોબલમર્જુનસ્ય તત્ ।
ચકર્ત બાહૂન્ યુધિ યસ્ય ભાર્ગવઃ મહાન્તિ શ્રૃઙ્ગાણ્યશનિર્ગિરેતિવ

ક્વ તદ્ વલં કંસવિકર્ષિણો હરેસ્તુરઙ્ગરાજસ્ય પુટાવભેદિનઃ ।
યમેકબાણેન નિજઘ્નિવાન્ જરાઃ ક્રમાગતા રૂપમિવોત્તમં જરા

દિતેઃ સુતસ્યામરરોષકારિણશ્ચમૂરુચેર્વા નમુચેઃ ક્વ તદ્ બલમ્ ।
યમાહવે ક્રુદ્ધમિવાન્તકં સ્થિતં જઘાન ફેનાવયવેન વાસવઃ

બલં કુરૂણાં ક્વ ચ તત્તદાભવદ્ યુધિ જ્વલિત્વા તરસૌજસા ચ યે ।
સમિત્સમિદ્ધા જ્વલના ઇવાધ્વરે હતાસવો ભસ્મનિ પર્યવસ્થિતાઃ

અતો વિદિત્વા બલવીર્યમાનિનાં બલાન્વિતાનામવમર્દિતં બલમ્ ।
જગજ્જરામૃત્યુવશં વિચારયન્ બલે ઽભિમાનં ન વિધાતુમર્હસિ

બલં મહદ્ યદિ વા ન મન્યસે કુરુષ્વ યુદ્ધં સહ તાવદિન્દ્રિયૈઃ ।
જયશ્ચ તે ઽત્રાસ્તિ મહચ્ચ તે બલં પરાજયશ્ચેદ્ વિતથં ચ તે બલમ્

તથા હિ વીરાઃ પુરુષા ન તે મતા જયન્તિ યે સાશ્વરથદ્વિપાનરીન્
યથા મતા વીરતરા મનીષિણો જયન્તિ લોલાનિ ષડિન્દ્રિયાણિ યે

અહં વપુષ્માનિતિ યચ્ચ મન્યસે વિચક્ષણં નૈતદિદં ચ ગૃહ્યતામ્ ।
ક્વ તદ્વપુઃ સા ચ વપુષ્મતી તનુર્ગદસ્ય શામ્બસ્ય ચ સારણસ્ય ચ

યથા મયૂરશ્ચલચિત્રચન્દ્રકો બિભર્તિ રૂપં ગુણવત્ સ્વભાવતઃ ।
શરીરસંસ્કારગુણાદૃતે તથા બિભર્તિ રૂપં યદિ રૂપવાનસિ

યદિ પ્રતીપં વૃણુયાન્ન વાસસા ન શૌચકાલે યદિ સંસ્પૃશેદપઃ ।
મૃજાવિશેષં યદિ નાદદીત વા વપુર્વપુષ્મન્ વદ કીદૃશં ભવેત્

નવં વયશ્ચાત્મગતં નિશામ્ય યદ્ગૃ હોન્મુખં તે વિષયાપ્તયે મનઃ ।
નિયચ્છ તચ્છૈલનદીરયોપમં દ્રુતં હિ ગચ્છત્યનિવર્તિ યૌવનમ્

ઋતુર્વ્યતીતઃ પરિવર્તતે પુનઃ ક્ષયં પ્રયાતઃ પુનરેતિ ચન્દ્રમાઃ ।
ગતં ગતં નૈવ તુ સંનિવર્તતે જલં નદીનાં ચ નૃણાં ચ યૌવનમ્

વિવર્ણિતશ્મશ્રુ વલીવિકુઞ્ચિતં વિશીર્ણદન્તં શિથિલભ્રુ નિષ્પ્રભમ્ ।
યદા મુખં દ્રક્ષ્યસિ જર્જરં તદા જરાભિભૂતો વિમદો ભવિષ્યસિ

નિષેવ્ય પાનં મદનીયમુત્તમં નિશાવિવાસેષુ ચિરાદ્ વિમાદ્યતિ ।
નરસ્તુ મત્તો બલરૂપયોઉવનૈર્ન કશ્ચિદપ્રાપ્ય જરાં વિમાદ્યતિ

યથેક્ષુરત્યન્તરસપ્રપીડિતો ભુવિ પ્રવિદ્ધો દહનાય શુષ્યતે ।
તથા જરાયન્ત્રનિપીડિતા તનુર્નિપીતસારા મરણાય તિષ્ઠતિ

યથા હિ નૃભ્યાં કરપત્રમીરિતં સમુચ્છ્રિતં દારુ ભિનત્ત્યનેકધા ।
તથોચ્છ્રિતાં પાતયતિ પ્રજામિમામહર્નિશાભ્યામુપસંહિતા જરા

સ્મૃતેઃ પ્રમોષો વપુષઃ પરાભવો રતેઃ ક્ષયો વાચ્છ્રુતિચક્ષુષાં ગ્રહઃ ।
શ્રમસ્ય યોનિર્બલવીર્યયોર્વધો જરાસમો નાસ્તિ શરીરિણાં રિપુઃ

ઇદં વિદિત્વા નિધનસ્ય દૈશિકં જરાભિધાનં જગતો મહદ્ભયમ્ ।
અહં વપુષ્માન્ બલવાન્ યુવેતિ વા ન માનમારોઢુમનાર્યમર્હસિ

અહં મમેત્યેવ ચ રક્તચેતસાં શરીરસંજ્ઞા તવ યઃ કલૌ ગ્રહઃ ।
તમુત્સૃજૈવં યદિ શામ્યતા ભવેદ્ ભયં હ્યહં ચેતિ મમેતિ ચાર્છતિ

યદા શરીરે ન વશો ઽસ્તિ કસ્યચિન્નિરસ્યમાને વિવિધૈરુપપ્લવૈઃ ।
કથં ક્ષમં વેત્તુમહં મમેતિ વા શરીરસંજ્ઞં ગૃહમાપદામિદમ્

સપન્નગે યઃ કુગૃહે સદાશુચૌ રમેત નિત્યં પ્રતિસંસ્કૃતે ઽબલે ।
સ દુષ્ટધાતાવશુચૌ ચલાચલે રમેત કાયે વિપરીતદર્શનઃ

યથા પ્રજાભ્યઃ કુનૃપો બલાદ્ બલીન્ હરત્યશેષં ચ ન ચાભિરક્ષતિ ।
તથૈવ કાયો વસનાદિસાધનં હરત્યશેષં ચ ન ચાનુવર્તતે

યથા પ્રરોહન્તિ તૃણાન્યયત્નતઃ ક્ષિતૌ પ્રયત્નાત્ તુ ભવન્તિ શાલયઃ ।
તથૈવ દુઃખાનિ ભવન્ત્યયત્નતઃ સુખાનિ યત્નેન ભવન્તિ વા ન વા

શરીરમાર્તં પરિકર્ષતશ્ચલં ન ચાસ્તિ કિઞ્ચિત્ પરમાર્થતઃ સુખમ્ ।
સુખં હિ દુઃખપ્રતિકારસેવયા સ્થિતે ચ દુઃખે તનુનિ વ્યવસ્યતિ

યથાનપેક્ષ્યાગ્ર્યમપીપ્સિતં સુખં પ્રવાધતે દુઃખમુપેતમણ્વપિ ।
તથાનપેક્ષ્યાત્મનિ દુઃખમાગતં ન વિદ્યતે કિઞ્ચન કસ્યચિત્ સુખં

શરીરમીદૃગ્ બહુદુઃખાધ્રુવં ફલાનુરોધાદથ નાવગચ્છસિ ।
દ્રવત્ફલેભ્યો ધૃતિરશ્મિભિર્મનો નિગૃહ્યતાં ગૌરિવ શસ્યલાલસા

ન કામભોગા હિ ભવન્તિ તૃપ્તયે હવીંષિ દીપ્તસ્ય વિભાવસોરિવ ।
યથા યથા કામસુખેષુ વર્તતે તથા તથેચ્છા વિષયેષુ વર્દ્ધતે

યથા ચ કુષ્ઠવ્યસનેન દુઃખિતઃ પ્રતાપનાન્નૈવ શમં નિગચ્છતિ ।
તથેન્દ્રિયાર્થેષ્વજિતેન્દ્રિયશ્ચરન્ન કામભોગૈરુપશાન્તિમૃચ્છતિ

યથા હિ ભૈષજ્યસુખાભિકાઙ્ક્ષયા ભજેત રોગાન્ન ભજેત તત્ક્ષમમ્ ।
તથા શરીરે બહુદુઃખભાજને રમેત મોહાદ્ વિષયાભિકાઙ્ક્ષયા

અનર્થકામઃ પુરુષસ્ય યો જનઃ સ તસ્ય શત્રુઃ કિલ તેન કર્મણા ।
અનર્થમૂલા વિષયાશ્ચ કેવલા નનુ પ્રહેયા વિષમા યથારયઃ

ઇહૈવ ભૂત્વા રિપવો વધાત્મકાઃ પ્રયાન્તિ કાલે પુરુષસ્ય મિત્રતાં ।
પરત્ર ચૈવેહ ચ દુઃખહેતવો ભવન્તિ કામા ન તુ કસ્યચિચ્છિવાઃ

યથોપયુક્તં રસવર્ણગન્ધવદ્ વધાય કિમ્પાકફલં ન પુષ્ટયે ।
નિષેવ્યમાણા વિષયાશ્ચલાત્મનો ભવન્ત્યનર્થાય તથા ન ભૂતયે

તદેતદાજ્ઞાય વિપાપ્મનાત્મના વિમોક્ષધર્માદ્યુપસહિતં હિતમ્ ।
જુષસ્વ મે સજ્જનસંમતં મતં પ્રચક્ષ્વ વા નિશ્ચયમુદ્ ગિરન્ ગિરમ્

ઇતિ હિતમપિ બહ્વપીદમુક્તઃ શ્રુતમહતા શ્રમણેન તેન નન્દઃ ।
ન ધૃતિમુપયયૌ ન શર્મ લેભે દ્વિરદ ઇવાતિમદો મદાન્ધચેતાઃ

નન્દસ્ય ભાવમવગમ્ય તતઃ સ ભિક્ષુઃ પારિપ્લવં ગૃહસુખાભિમુખં ન ધર્મે ।
સત્ત્વાશયાનુશયભાવપરીક્ષકાય બુદ્ધાય તત્ત્વવિદુષે કથયાંચકાર