Saundarānanda · Chapter 5
saundarananda mahākāvye "bhāryāyācitaka" nāma caturtha sarga samāpta /
pañcamaḥ sargaḥ
nandadīkṣā
athāvatīryāśvarathadvipebhyaḥ śākyā yathāsvarddhigṛhītaveṣāḥ /
mahāpaṇebhyo vyavahāriṇaśca mahāmunau bhaktivaśāt praṇemuḥ
kecit praṇamyānuyayurmuhūrttaṃ kecit praṇamyārthavaśena jagmuḥ /
kecit svakeṣvāvasatheṣu tasthuḥ kṛtvāñjalīn vīkṣaṇatatparākṣāḥ
buddhastatastatra narendramārge sroto mahadbhaktimato janasya /
jagāma duḥkhena vigāhamāno jalāgame strota ivāpagāyāḥ
atho mahadbhiḥ pati saṃpatadbhiḥ saṃpūjyamānāya tathāgatāya /
karttuṃ praṇāmaṃ na śaśāka nandastenābhireme tu gurormahimnā
svaṃ cāvasaṅgaṃ pathi nirmumukṣurbhaktiṃ janasyānyamateśva rakṣan /
nandaṃ ca gehābhimukhaṃ jighṛkṣan mārgaṃ tato 'nyaṃ sugataḥ prapede
tato viviktaṃ ca viviktacetāḥ sanmārgavin mārgamabhipratasthe /
gatvāgrataścāgryatamāya tasmai nāndīvimuktāya nanāma nandaḥ
śanairvrajanneva sa gauraveṇa paṭāvṛtāṃso vinatārdhakāyaḥ /
adhonibaddhāñjalirūrdhvanetraḥ sagadgadaṃ vākyamidaṃ babhāṣe
prāsādasaṃstho bhagavantamantaḥpraviṣṭamaśrauṣamanugrahāya /
atastvarāvānahamabhyupeto gṛhasya kakṣyāmahato 'bhyasūyan
tatsādhu sāhupriya mattpriyārtham tatrāstu bhikṣūttama bhaikṣakālaḥ /
asau hi madhyaṃ nabhaso yiyāsuḥ kālaṃ pratismārayatīva sūryaḥ
ityevamuktaḥ praṇatena tena snehābhimānonmukhalocanena /
tādṛṅ nimittaṃ sugataścakāra nāhārakṛtyaṃ sa yathā viveda
tataḥ sa kṛtvā munaye praṇāmaṃ gṛhaprayāṇāya matiṃ cakāra /
anugrahārthaṃ sugatastu tasmai pātraṃ dadau puraṣkarapatranetraḥ
tataḥ sa loke dadataḥ phalārthaṃ pātrasya tasyāpratimasya pātram /
jagrāha cāpagrahaṇakṣamābhyāṃ padmopamābhyāṃ prayataḥ karābhyām
parāṅmukhantvanyamanaskamārād vijñāya nandaḥ sugataṃ gatāstham /
hastasthapātro 'pi gṛhaṃ yiyāsuḥ sasāra mārgānmunimīkṣamāṇaḥ
bhāryānurāgeṇa yadā gṛhaṃ sa pātraṃ gṛhītvāpi yiyāsureva /
vimohayāmāsa munistatastaṃ rathyāmukhasyāvaraṇena tasya
nirmokṣabījaṃ hi dadarśa tasya jñānaṃ mṛdu kleśarajaśca tīvram /
kleśānukūlaṃ viṣayātmakaṃ ca nandaṃ yatastaṃ munirācakarṣa
saṃkleśapakṣo dvividhaśca dṛṣṭastathā dvikalpo vyavadānapakṣaḥ /
ātmāśrayo hetubalādhikasya bāhyāśrayaḥ pratyayagauravasya
ayatnato hetubalādhikastu nirmucyate ghaṭṭitamātra eva /
yatnena tu pratyayaneyabuddhirvimokṣamāpnoti parāśrayeṇa
nandaḥ sa ca pratyayaneyacetā yaṃ śiśriye tanmayatāmavāpa /
yasmādimaṃ tatra cakāra yannaṃ taṃ snehapaṅkān munirujjihīrṣan
nandastu duḥkhena viceṣṭamānaḥ śanairagatyā gurumanvagacchat /
bhāryāmukhaṃ vīkṣaṇalolanetraṃ vicintayannārdraviśeṣakaṃ tat
tato munistaṃ priyamālyahāraṃ vasantamāsena kṛtābhihāram /
nināya bhagnapramadāvihāraṃ vidyāvihārābhimataṃ vihāram
dīnaṃ mahākāruṇikastatastaṃ dṛṣṭvā muhūrta karuṇāyamānaḥ /
kareṇa cakrāṅkatalena mūrdhni pasparśa caivedamuvāca cainam
yāvanna hiṃsraḥ samupaiti kālaḥ śamāya tāvat kuru saumya buddhim /
sarvāsvavasthāsviha vartamānaṃ sarvābhisāreṇa nihanti mṛtyuḥ
sādhāraṇāt svapnanibhādasārāllolaṃ manaḥ kāmasukhānniyaccha /
havyairivāgneḥ pavaneritasya lokasya kāmairna hi tṛptirasti
śraddhādhanaṃ śreṣṭhatamaṃ dhanebhyaḥ prajñārasasṛptikaro rasebhyaḥ /
pradhānamadhyātmasukhaṃ sukhebhyo 'vidyāratirduḥkhatamāratibhyaḥ
hitasya vaktā pravaraḥ suhṛdbhyo dharmāya khedo guṇavān śramebhyaḥ /
jñānāya kṛtyaṃ paramaṃ kriyābhyaḥ kimindriyāṇāmupagamya dāsyam
tanniścitaṃ bhīlkamaśugviyuktaṃ pareṣvanāyattamahāryamanyaiḥ /
nityaṃ śivaṃ śāntisukhaṃ vṛṇīṣva kimindriyārthārthamanarthamūḍhvā
jarāsamā nāstyamṛjā prajānāṃ vyādheḥ samo nāsti jagatyanarthaḥ /
mṛtyoḥ samaṃ nāsti bhayaṃ pṛthivyāmetattrayaṃ khalvavaśena sevyam
snehena kaścinna samo 'sti pāśaḥ sroto na tṛṣṇāsamamasti hāri /
rāgāgninā nāsti samastathāgnistaccet trayaṃ nāsti sukhaṃ ca te 'sti
avaśyabhāvī priyaviprayogastasmāñca śoko niyataṃ niṣevyaḥ /
śokena conmādamupeyivāṃso rājarṣayo 'nye 'pyavaśā vicelu
prajñāmayaṃ varma badhāna tasmānno kṣāntinighnasya hi śokabāṇāḥ /
mahacca dagdhuṃ bhavakakṣajālaṃ saṃghukṣayālpāgnimivātmatejaḥ
yathauṣadhairhastagataiḥ savidyo na daśyate kaścana pannagena /
tathānapekṣo jitalokamoho na daśyate śokabhujaṃgamena
āsthāya yogaṃ parigamya tattvaṃ na trāsamāgacchati mṛtyukāle /
ābaddhavarmā sudhanuḥ kṛtāsro jigīṣayā śūra ivāhavasthaḥ
ityevamuktaḥ sa tathāgatena sarveṣu bhūteṣvanukampakena /
dhṛṣṭaṃ girāntarhṛdayena sīdaṃstatheti nandaḥ sugataṃ babhāṣe
atha pramādācca tamujjihīrṣan matvāgamasyaiva ca pātrabhūtam /
prabrājayānanda śamāya nandamityabravīnmaitramanā maharṣiḥ
nandaṃ tato 'ntarmanasā rudantamehīti vaidehamunirjagāda /
śanaistatastaṃ samupetya nando na pravrajiṣyāmyahamityuvāca
śrutvātha nandasya manīṣitaṃ tad buddhāya vaidehamuniḥ śaśaṃsa /
saṃśrutya tasmādapi tasya bhāvaṃ mahāmunirnandamuvāca bhūyaḥ
mayyagraje pravrajite 'jitātman bhrātṛṣvanupravrajiteṣu cāsmān /
jñātīṃśca dṛṣṭvā vratino gṛhasthān saṃvinna kiṃ te 'sti na vāsti cetaḥ
rājarṣayaste viditā na nūnaṃ vanāni ye śiśriyire hasantaḥ /
niṣṭhīvya kāmānupaśāntikāmāḥ kāmeṣu naivaṃ kṛpaṇeṣu saktāḥ
bhūyaḥ samālokya gṛheṣu doṣān niśāmya tattyāgakṛtaṃ ca śarma /
naivāsti moktuṃ matirālayaṃ te deśaṃ mumūrṣoriva sopasargam
saṃsārakāntāraparāyaṇasya śive kathaṃ te pathi nārurukṣā /
āropyamāṇasya tameva mārgaṃ bhraṣṭasya sārthādiva sārthikasya
yaḥ sarvato veśmani dahyamāne śayīta mohānna tato vyapeyāt /
kālāgninā vyādhijarāśikhena loke pradīpte sa bhavet pramattaḥ
praṇīyamānaśca yathā vadhāya matto hasecca pralapecca vadhyaḥ /
mṛtyau tathā tiṣṭhati pāśahaste śocyaḥ pramādyan viparitacetāḥ
yadā narendrāśca kuṭumbinaśca vihāya bandhūṃśca parigrahāṃśca /
yayuśca yāsyanti ca yānti caiva priyeṣvanityeṣu kuto 'nurodhaḥ
kiñcinna paśyāmi ratasya yatra tadanyabhāvena bhavenna duḥkham /
tasmāt kvacinna kṣamate prasaktiryadi kṣamastadvigamānna śokaḥ
tatsaumya lolaṃ parigamya lokaṃ māyopamaṃ citramivendrajālam /
priyābhidhānaṃ tyaja mohajālaṃ chettuṃ matiste yadi duḥkhajālam
varaṃ hitodarkamāniṣṭamannaṃ na svādu yat syādahitānubaddham /
yasmādahaṃ tvāṃ viniyojayāmi śive śucau vartmani vipriye 'pi
bālasya dhātrī vinigṛhya loṣṭhaṃ yathoddharatyāsyapuṭapraviṣṭam /
tathojjihīrṣuḥ khalu rāgaśalyaṃ tattvāmavocaṃ paruṣaṃ hitāya
aniṣṭamapyauṣadhamāturāya dadāti vaidyaśca yathā nigṛhya /
tadvanmayoktaṃ pratikūlametattubhyaṃ hitodarkamanugrahāya
tadyāvadeva kṣaṇasaṃnipāto na mṛtyurāgacchati yāvadeva /
yāvadvayo yogavidhau samarthaṃ buddhiṃ kuru śreyasi tāvadeva
ityevamuktaḥ sa vināyakena hitaiṣiṇā kāruṇikena nandaḥ /
kartāsmi sarvaṃ bhagavan vacaste tathā yathājñāpayasītyuvāca
ādāya vaidehamunistatastaṃ nināya saṃśliṣya viceṣṭamānam /
vyayojayaccāśrupariplutākṣaṃ keśaśriyaṃ chatranibhasya mūrdhnaḥ
atho nataṃ tasya mukhaṃ sabāṣpaṃ pravāsyamāneṣu śiroruheṣu /
vakrāgranālaṃ nalinaṃ taḍāge varṣodakaklinnamivābabhāse
nandastatastarukaṣāyaviraktavāsāścintāvaśo navagṛhīta iva dvipendraḥ /
pūrṇaḥ śaśī bahulapakṣagataḥ kṣapānte bālātapena pariṣikta ivāvabhāse
Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0