સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 5

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્યે "ભાર્યાયાચિતક" નામ ચતુર્થ સર્ગ સમાપ્ત ।
પઞ્ચમઃ સર્ગઃ
નન્દદીક્ષા
અથાવતીર્યાશ્વરથદ્વિપેભ્યઃ શાક્યા યથાસ્વર્દ્ધિગૃહીતવેષાઃ ।
મહાપણેભ્યો વ્યવહારિણશ્ચ મહામુનૌ ભક્તિવશાત્ પ્રણેમુઃ

કેચિત્ પ્રણમ્યાનુયયુર્મુહૂર્ત્તં કેચિત્ પ્રણમ્યાર્થવશેન જગ્મુઃ ।
કેચિત્ સ્વકેષ્વાવસથેષુ તસ્થુઃ કૃત્વાઞ્જલીન્ વીક્ષણતત્પરાક્ષાઃ

બુદ્ધસ્તતસ્તત્ર નરેન્દ્રમાર્ગે સ્રોતો મહદ્ભક્તિમતો જનસ્ય ।
જગામ દુઃખેન વિગાહમાનો જલાગમે સ્ત્રોત ઇવાપગાયાઃ

અથો મહદ્ભિઃ પતિ સંપતદ્ભિઃ સંપૂજ્યમાનાય તથાગતાય ।
કર્ત્તું પ્રણામં ન શશાક નન્દસ્તેનાભિરેમે તુ ગુરોર્મહિમ્ના

સ્વં ચાવસઙ્ગં પથિ નિર્મુમુક્ષુર્ભક્તિં જનસ્યાન્યમતેશ્વ રક્ષન્ ।
નન્દં ચ ગેહાભિમુખં જિઘૃક્ષન્ માર્ગં તતો ઽન્યં સુગતઃ પ્રપેદે

તતો વિવિક્તં ચ વિવિક્તચેતાઃ સન્માર્ગવિન્ માર્ગમભિપ્રતસ્થે ।
ગત્વાગ્રતશ્ચાગ્ર્યતમાય તસ્મૈ નાન્દીવિમુક્તાય નનામ નન્દઃ

શનૈર્વ્રજન્નેવ સ ગૌરવેણ પટાવૃતાંસો વિનતાર્ધકાયઃ ।
અધોનિબદ્ધાઞ્જલિરૂર્ધ્વનેત્રઃ સગદ્ગદં વાક્યમિદં બભાષે

પ્રાસાદસંસ્થો ભગવન્તમન્તઃપ્રવિષ્ટમશ્રૌષમનુગ્રહાય ।
અતસ્ત્વરાવાનહમભ્યુપેતો ગૃહસ્ય કક્ષ્યામહતો ઽભ્યસૂયન્

તત્સાધુ સાહુપ્રિય મત્ત્પ્રિયાર્થમ્ તત્રાસ્તુ ભિક્ષૂત્તમ ભૈક્ષકાલઃ ।
અસૌ હિ મધ્યં નભસો યિયાસુઃ કાલં પ્રતિસ્મારયતીવ સૂર્યઃ

ઇત્યેવમુક્તઃ પ્રણતેન તેન સ્નેહાભિમાનોન્મુખલોચનેન ।
તાદૃઙ્ નિમિત્તં સુગતશ્ચકાર નાહારકૃત્યં સ યથા વિવેદ

તતઃ સ કૃત્વા મુનયે પ્રણામં ગૃહપ્રયાણાય મતિં ચકાર ।
અનુગ્રહાર્થં સુગતસ્તુ તસ્મૈ પાત્રં દદૌ પુરષ્કરપત્રનેત્રઃ

તતઃ સ લોકે દદતઃ ફલાર્થં પાત્રસ્ય તસ્યાપ્રતિમસ્ય પાત્રમ્ ।
જગ્રાહ ચાપગ્રહણક્ષમાભ્યાં પદ્મોપમાભ્યાં પ્રયતઃ કરાભ્યામ્

પરાઙ્મુખન્ત્વન્યમનસ્કમારાદ્ વિજ્ઞાય નન્દઃ સુગતં ગતાસ્થમ્ ।
હસ્તસ્થપાત્રો ઽપિ ગૃહં યિયાસુઃ સસાર માર્ગાન્મુનિમીક્ષમાણઃ

ભાર્યાનુરાગેણ યદા ગૃહં સ પાત્રં ગૃહીત્વાપિ યિયાસુરેવ ।
વિમોહયામાસ મુનિસ્તતસ્તં રથ્યામુખસ્યાવરણેન તસ્ય

નિર્મોક્ષબીજં હિ દદર્શ તસ્ય જ્ઞાનં મૃદુ ક્લેશરજશ્ચ તીવ્રમ્ ।
ક્લેશાનુકૂલં વિષયાત્મકં ચ નન્દં યતસ્તં મુનિરાચકર્ષ

સંક્લેશપક્ષો દ્વિવિધશ્ચ દૃષ્ટસ્તથા દ્વિકલ્પો વ્યવદાનપક્ષઃ ।
આત્માશ્રયો હેતુબલાધિકસ્ય બાહ્યાશ્રયઃ પ્રત્યયગૌરવસ્ય

અયત્નતો હેતુબલાધિકસ્તુ નિર્મુચ્યતે ઘટ્ટિતમાત્ર એવ ।
યત્નેન તુ પ્રત્યયનેયબુદ્ધિર્વિમોક્ષમાપ્નોતિ પરાશ્રયેણ

નન્દઃ સ ચ પ્રત્યયનેયચેતા યં શિશ્રિયે તન્મયતામવાપ ।
યસ્માદિમં તત્ર ચકાર યન્નં તં સ્નેહપઙ્કાન્ મુનિરુજ્જિહીર્ષન્

નન્દસ્તુ દુઃખેન વિચેષ્ટમાનઃ શનૈરગત્યા ગુરુમન્વગચ્છત્ ।
ભાર્યામુખં વીક્ષણલોલનેત્રં વિચિન્તયન્નાર્દ્રવિશેષકં તત્

તતો મુનિસ્તં પ્રિયમાલ્યહારં વસન્તમાસેન કૃતાભિહારમ્ ।
નિનાય ભગ્નપ્રમદાવિહારં વિદ્યાવિહારાભિમતં વિહારમ્

દીનં મહાકારુણિકસ્તતસ્તં દૃષ્ટ્વા મુહૂર્ત કરુણાયમાનઃ ।
કરેણ ચક્રાઙ્કતલેન મૂર્ધ્નિ પસ્પર્શ ચૈવેદમુવાચ ચૈનમ્

યાવન્ન હિંસ્રઃ સમુપૈતિ કાલઃ શમાય તાવત્ કુરુ સૌમ્ય બુદ્ધિમ્ ।
સર્વાસ્વવસ્થાસ્વિહ વર્તમાનં સર્વાભિસારેણ નિહન્તિ મૃત્યુઃ

સાધારણાત્ સ્વપ્નનિભાદસારાલ્લોલં મનઃ કામસુખાન્નિયચ્છ ।
હવ્યૈરિવાગ્નેઃ પવનેરિતસ્ય લોકસ્ય કામૈર્ન હિ તૃપ્તિરસ્તિ

શ્રદ્ધાધનં શ્રેષ્ઠતમં ધનેભ્યઃ પ્રજ્ઞારસસૃપ્તિકરો રસેભ્યઃ ।
પ્રધાનમધ્યાત્મસુખં સુખેભ્યો ઽવિદ્યારતિર્દુઃખતમારતિભ્યઃ

હિતસ્ય વક્તા પ્રવરઃ સુહૃદ્ભ્યો ધર્માય ખેદો ગુણવાન્ શ્રમેભ્યઃ ।
જ્ઞાનાય કૃત્યં પરમં ક્રિયાભ્યઃ કિમિન્દ્રિયાણામુપગમ્ય દાસ્યમ્

તન્નિશ્ચિતં ભીલ્કમશુગ્વિયુક્તં પરેષ્વનાયત્તમહાર્યમન્યૈઃ ।
નિત્યં શિવં શાન્તિસુખં વૃણીષ્વ કિમિન્દ્રિયાર્થાર્થમનર્થમૂઢ્વા

જરાસમા નાસ્ત્યમૃજા પ્રજાનાં વ્યાધેઃ સમો નાસ્તિ જગત્યનર્થઃ ।
મૃત્યોઃ સમં નાસ્તિ ભયં પૃથિવ્યામેતત્ત્રયં ખલ્વવશેન સેવ્યમ્

સ્નેહેન કશ્ચિન્ન સમો ઽસ્તિ પાશઃ સ્રોતો ન તૃષ્ણાસમમસ્તિ હારિ ।
રાગાગ્નિના નાસ્તિ સમસ્તથાગ્નિસ્તચ્ચેત્ ત્રયં નાસ્તિ સુખં ચ તે ઽસ્તિ

અવશ્યભાવી પ્રિયવિપ્રયોગસ્તસ્માઞ્ચ શોકો નિયતં નિષેવ્યઃ ।
શોકેન ચોન્માદમુપેયિવાંસો રાજર્ષયો ઽન્યે ઽપ્યવશા વિચેલુ

પ્રજ્ઞામયં વર્મ બધાન તસ્માન્નો ક્ષાન્તિનિઘ્નસ્ય હિ શોકબાણાઃ ।
મહચ્ચ દગ્ધું ભવકક્ષજાલં સંઘુક્ષયાલ્પાગ્નિમિવાત્મતેજઃ

યથૌષધૈર્હસ્તગતૈઃ સવિદ્યો ન દશ્યતે કશ્ચન પન્નગેન ।
તથાનપેક્ષો જિતલોકમોહો ન દશ્યતે શોકભુજંગમેન

આસ્થાય યોગં પરિગમ્ય તત્ત્વં ન ત્રાસમાગચ્છતિ મૃત્યુકાલે ।
આબદ્ધવર્મા સુધનુઃ કૃતાસ્રો જિગીષયા શૂર ઇવાહવસ્થઃ

ઇત્યેવમુક્તઃ સ તથાગતેન સર્વેષુ ભૂતેષ્વનુકમ્પકેન ।
ધૃષ્ટં ગિરાન્તર્હૃદયેન સીદંસ્તથેતિ નન્દઃ સુગતં બભાષે

અથ પ્રમાદાચ્ચ તમુજ્જિહીર્ષન્ મત્વાગમસ્યૈવ ચ પાત્રભૂતમ્ ।
પ્રબ્રાજયાનન્દ શમાય નન્દમિત્યબ્રવીન્મૈત્રમના મહર્ષિઃ

નન્દં તતો ઽન્તર્મનસા રુદન્તમેહીતિ વૈદેહમુનિર્જગાદ ।
શનૈસ્તતસ્તં સમુપેત્ય નન્દો ન પ્રવ્રજિષ્યામ્યહમિત્યુવાચ

શ્રુત્વાથ નન્દસ્ય મનીષિતં તદ્ બુદ્ધાય વૈદેહમુનિઃ શશંસ ।
સંશ્રુત્ય તસ્માદપિ તસ્ય ભાવં મહામુનિર્નન્દમુવાચ ભૂયઃ

મય્યગ્રજે પ્રવ્રજિતે ઽજિતાત્મન્ ભ્રાતૃષ્વનુપ્રવ્રજિતેષુ ચાસ્માન્ ।
જ્ઞાતીંશ્ચ દૃષ્ટ્વા વ્રતિનો ગૃહસ્થાન્ સંવિન્ન કિં તે ઽસ્તિ ન વાસ્તિ ચેતઃ

રાજર્ષયસ્તે વિદિતા ન નૂનં વનાનિ યે શિશ્રિયિરે હસન્તઃ ।
નિષ્ઠીવ્ય કામાનુપશાન્તિકામાઃ કામેષુ નૈવં કૃપણેષુ સક્તાઃ

ભૂયઃ સમાલોક્ય ગૃહેષુ દોષાન્ નિશામ્ય તત્ત્યાગકૃતં ચ શર્મ ।
નૈવાસ્તિ મોક્તું મતિરાલયં તે દેશં મુમૂર્ષોરિવ સોપસર્ગમ્

સંસારકાન્તારપરાયણસ્ય શિવે કથં તે પથિ નારુરુક્ષા ।
આરોપ્યમાણસ્ય તમેવ માર્ગં ભ્રષ્ટસ્ય સાર્થાદિવ સાર્થિકસ્ય

યઃ સર્વતો વેશ્મનિ દહ્યમાને શયીત મોહાન્ન તતો વ્યપેયાત્ ।
કાલાગ્નિના વ્યાધિજરાશિખેન લોકે પ્રદીપ્તે સ ભવેત્ પ્રમત્તઃ

પ્રણીયમાનશ્ચ યથા વધાય મત્તો હસેચ્ચ પ્રલપેચ્ચ વધ્યઃ ।
મૃત્યૌ તથા તિષ્ઠતિ પાશહસ્તે શોચ્યઃ પ્રમાદ્યન્ વિપરિતચેતાઃ

યદા નરેન્દ્રાશ્ચ કુટુમ્બિનશ્ચ વિહાય બન્ધૂંશ્ચ પરિગ્રહાંશ્ચ ।
યયુશ્ચ યાસ્યન્તિ ચ યાન્તિ ચૈવ પ્રિયેષ્વનિત્યેષુ કુતો ઽનુરોધઃ

કિઞ્ચિન્ન પશ્યામિ રતસ્ય યત્ર તદન્યભાવેન ભવેન્ન દુઃખમ્ ।
તસ્માત્ ક્વચિન્ન ક્ષમતે પ્રસક્તિર્યદિ ક્ષમસ્તદ્વિગમાન્ન શોકઃ

તત્સૌમ્ય લોલં પરિગમ્ય લોકં માયોપમં ચિત્રમિવેન્દ્રજાલમ્ ।
પ્રિયાભિધાનં ત્યજ મોહજાલં છેત્તું મતિસ્તે યદિ દુઃખજાલમ્

વરં હિતોદર્કમાનિષ્ટમન્નં ન સ્વાદુ યત્ સ્યાદહિતાનુબદ્ધમ્ ।
યસ્માદહં ત્વાં વિનિયોજયામિ શિવે શુચૌ વર્ત્મનિ વિપ્રિયે ઽપિ

બાલસ્ય ધાત્રી વિનિગૃહ્ય લોષ્ઠં યથોદ્ધરત્યાસ્યપુટપ્રવિષ્ટમ્ ।
તથોજ્જિહીર્ષુઃ ખલુ રાગશલ્યં તત્ત્વામવોચં પરુષં હિતાય

અનિષ્ટમપ્યૌષધમાતુરાય દદાતિ વૈદ્યશ્ચ યથા નિગૃહ્ય ।
તદ્વન્મયોક્તં પ્રતિકૂલમેતત્તુભ્યં હિતોદર્કમનુગ્રહાય

તદ્યાવદેવ ક્ષણસંનિપાતો ન મૃત્યુરાગચ્છતિ યાવદેવ ।
યાવદ્વયો યોગવિધૌ સમર્થં બુદ્ધિં કુરુ શ્રેયસિ તાવદેવ

ઇત્યેવમુક્તઃ સ વિનાયકેન હિતૈષિણા કારુણિકેન નન્દઃ ।
કર્તાસ્મિ સર્વં ભગવન્ વચસ્તે તથા યથાજ્ઞાપયસીત્યુવાચ

આદાય વૈદેહમુનિસ્તતસ્તં નિનાય સંશ્લિષ્ય વિચેષ્ટમાનમ્ ।
વ્યયોજયચ્ચાશ્રુપરિપ્લુતાક્ષં કેશશ્રિયં છત્રનિભસ્ય મૂર્ધ્નઃ

અથો નતં તસ્ય મુખં સબાષ્પં પ્રવાસ્યમાનેષુ શિરોરુહેષુ ।
વક્રાગ્રનાલં નલિનં તડાગે વર્ષોદકક્લિન્નમિવાબભાસે

નન્દસ્તતસ્તરુકષાયવિરક્તવાસાશ્ચિન્તાવશો નવગૃહીત ઇવ દ્વિપેન્દ્રઃ ।
પૂર્ણઃ શશી બહુલપક્ષગતઃ ક્ષપાન્તે બાલાતપેન પરિષિક્ત ઇવાવભાસે