Saundarānanda · Chapter 2

saundarananda mahākāvya meṃ "kapilavastu varṇana" nāmaka prathama sarga samāpta /
dvitīyaḥ sargaḥ
rājā śuddhodana
tataḥ kadācitkālena tadavāpa kulakramāt /
rājā śuddhodano nāma śuddhakarmā jitendriyaḥ

yaḥ sasañje na kāmeṣu śrīprāptau na visismiye /
nāvamene parānṛddhyā parebhyo nāpi vivyathe

balīyān sattvasaṃpannaḥ śrutavān buddhimānapi /
vikrānto nayavāṃścaiva dhīraḥ sumukha eva ca

vapuṣmāṃśca na ca stabdho dakṣiṇo na ca nārjavaḥ /
tejasvī na ca na kṣāntaḥ kartā ca na ca vismitaḥ

ākṣiptaḥ śatrubhiḥ saṃkhye suhṛdbhiśca vyapāśritaḥ /
abhavad yo na vimukhastejasā ditsayaiva ca

yaḥ pūrvaiḥ rājabhiryātāṃ yiyāsurdharmapaddhatim /
rājyaṃ dīkṣāmiva vahan vṛttenānvagamat pitṝn

yasya suvyavahārācca rakṣaṇācca sukhaṃ prajāḥ /
śiśyire vigatodvegāḥ pituraṅkagatā iva

kṛtaśāstraḥ kṛtāstro vā jāto vā vipule kule /
akṛtārtho na dadṛśe yasya darśanameyivān

hitaṃ vipriyamapyukto yaḥ suśrāva na cukṣubhe /
duṣkṛtaṃ bahvapi tyaktvā sasmāra kṛtamaṇvapi

praṇatānanujagrāha vijagrāha kuladviṣaḥ /
āpannān parijagrāha nijagrāhāsthitān pathi

prāyeṇa viṣaye yasya tacchīlamanuvartinaḥ /
arjayanto dadṛśire dhanānīva guṇānapi

adhyaiṣṭa yaḥ paraṃ brahma na vyaiṣṭa satataṃ dhṛteḥ /
dānānyadita pātrebhyaḥ pāpaṃ nākṛta kiṃcana

dhṛtyāvākṣīt pratijñāṃ sa sadvājīvodyatāṃ dhuram /
na hyavāñchīccyutaḥ satyānmuhūrtamapi jīvitam

viduṣaḥ paryupāsiṣṭa vyakāśiṣṭātmavattayā /
vyarociṣṭa ca śiṣṭebhyo māsīṣe candramā iva

avedīd buddhiśāstrābhyāmiha cāmutra ca kṣamam /
arakṣīddhairyavīryābhyāmindriyāṇyapi ca prajāḥ

ahārṣīd duḥkhamārtānāṃ dviṣatāṃ corjitaṃ yaśaḥ /
acaiṣīcca nayairbhūmiṃ bhūyasā yaśasaiva ca

apyāsīd duḥkhitān paśyan prakṛtyā karuṇātmakaḥ /
nādhauṣīcca yaśo lobhādanyāyādhigatairdhanaiḥ

sauhārdadṛḍhabhaktitvānmaitreṣu viguṇeṣvapi /
nādidāsīdaditsīttu saumukhyāt svaṃ svamarthavat

anivedyāgramarhadbhyo nālikṣat kiṃcidaplutaḥ /
gāmadharmeṇa nādhukṣat kṣīratarṣeṇa gāmiva

nāsṛkṣad balimaprāptaṃ nārukṣanmānamaiśvaram /
āgamairbuddhimādhikṣaddharmāya na tu kīrtaye

kleśārhānapi kāṃścittu nākliṣṭa kliṣṭakarmaṇaḥ /
āryabhāvācca nādhukṣad dviṣato 'pi sato guṇān

ākṛkṣad vapuṣā dṛṣṭīḥ prajānāṃ candramā iva /
parasvaṃ bhuvi nāmṛkṣanmahāviṣamivoragam

nākrukṣad viṣaye tasya kaścitkaiścit kvacit kṣataḥ /
ādikṣattasya hastasthamārtebhyo hyabhayaṃ dhanuḥ

kṛtāgaso 'pi praṇatān prāgeva priyakāriṇaḥ /
adarśatsnigdhayā dṛṣṭyā ślakṣṇena vacasāsicat

bavhīradhyagamad vidyā viṣayeṣvakutūhalaḥ /
sthitaḥ kārtayuge dharme dharmāt kṛcchre 'pi nāsrasat

avardhiṣṭa guṇaiḥ śaśvadavṛdhanmitrasaṃpadā /
avartiṣṭa ca vṛddheṣu nāvṛtad garhite pathi

śarairaśīśamacchatrūn guṇairbandhūnarīramat /
randhrairnācūcudad bhṛtyān karairnāpīpiḍat prajāḥ

rakṣaṇāccaiva śauryācca nikhilāṃ gāmavīvapat /
spaṣṭayā daṇḍanītyā ca rātrisatrānavīvapat

kulaṃ rājarṣivṛttena yaśogandhamavīvapat /
dīptyā tama ivādityastejasārīnavīvapat

apaprathat pitṝṃścaiva satputrasadṛśairguṇaiḥ /
salileneva cāmbhodo vṛttenājihṇadat prajāḥ

dānairajasravipulaiḥ somaṃ viprānasūṣavat /
rājadharmasthitatvācca kāle sasyamasūṣavat

adharmiṣṭhāmacakathanna kathāmakathaṃkathaḥ /
cakravartīva ca parān dharmāyābhyudasīṣahat

rāṣṭramanyatra ca balerna sa kiṃcidadīdapat /
bhṛtyaireva ca sodyogaṃ dviṣaddarpamadīdapat

svairevādīdapaccāpi bhūyo bhūyo guṇaiḥ kulam /
prajā nādīdapaccaiva sarvadharmavyavasthayā

aśrāntaḥ samaye yajvā yajñabhūmimamīmapat /
pālanācca dvijān brahma nirudvignānamīmapat

gurubhirvidhivat kāle saumyaḥ somamamīmapat /
tapasā tejasā caiṣa dviṣatsainyamamīmapat

prajāḥ paramadharmajñaḥ sūkṣmaṃ dharmamavīvasat /
darśanāccaiva dharmasya kāle svargamavīvasat

vyaktamapyarthakṛcchreṣu nādharmiṣṭhamatiṣṭhipat /
priya ityeva cāśaktaṃ na saṃrāgādavīvṛdhat

tejasā ca tviṣā caiva ripūn dṛptānabībhasat /
yaśodīpena dīptena pṛthivīṃ ca vyabībhasat

ānuśaṃsyānna yaśase tenādāyi sadārthine /
dravyaṃ mahadapi tyaktvā na caivākīrti kiñcana

tenārirapi duḥkhārto nātyāji śaraṇāgataḥ /
jitvā dṛptānapi ripūnna tenākāri vismayaḥ

na tenābhedi maryādā kāmādveṣādbhayādapi /
tena satsvapi bhogeṣu nāsevīndriyavṛttitā

na tenādarśi viṣamaṃ kāryaṃ kvacana kiṃcana /
vipriyapriyayoḥ kṛtye na tenāgāmi nikriyāḥ

tenāpāyi yathākalpaṃ somaśca yaśa eva ca /
vedaścāmnāyi satataṃ vedokto dharma eva ca

evamādibhiratyakto babhūvāsulabhairguṇaiḥ /
aśakyaḥ śakyasāmantaḥ śākyarājaḥ sa śakravat

atha tasmin tathā kāle dharmakāmā divaukasaḥ /
vicerurdiśi lokasya dharmacaryāṃ didṛkṣavaḥ

dharmātmānaścarantaste dharmajijñāsayā jagat /
dadṛśustaṃ viśeṣeṇa dharmātmānaṃ narādhipam

devebhyastuṣitebhyo 'tha bodhisattvaḥ kṣitiṃ vrajan /
upapattiṃ praṇidadhe kule tasya mahīpateḥ

tasyā devī nṛdevasya māyā nāma tadābhavat /
vītakrodhatamomāyā māyeva divi devatā

svapne 'tha samaye garbhamāviśantaṃ dadarśa sā /
ṣaḍdantaṃ vāraṇaṃ śvetamairāvatamivaujasā

taṃ vinidiśiśuḥ śrutvā svapnaṃ svapnavido dvijāḥ /
tasya janma kumārasya lakṣmīdharmayaśobhṛtaḥ

tasya sattvaviśeṣasya jātau jātikṣayaiṣiṇaḥ /
sācalā pracacālorvī taraṅgābhihateva nauḥ

sūryaraśmibhirakliṣṭaṃ puṣpavarṣaṃ papāta khāt /
digvāraṇakarādhūtād vanāccaitrarathādiva

divi dundubhayo nedurdīvyatāṃ marutāmiva /
didīpe 'bhyadhikaṃ sūryaḥ śivaśca pavano vavau

tutuṣustuṣitāścaiva śuddhāvāsāśca devatāḥ /
saddharmabahumānena sattvānāṃ cānukampayā

samāyayau yaśaḥketuṃ śreyaḥketukaraḥ paraḥ /
babhrāje śāntayā lakṣmyā dharmo vigrahavāniva

devyāmapi yavīyasyāmaraṇyāmiva pāvakaḥ /
nando nāma suto jajñe nityānandakaraḥ kule

dīrghabāhurmahāvakṣāḥ siṃhāṃso vṛṣabhekṣaṇaḥ /
vapuṣāgryeṇa yo nāma sundaropapadaṃ dadhe

madhumāsa iva prāptaścandro nava ivoditaḥ /
aṅgavāniva cānaṅgaḥ sa babhau kāntayā śriyā

sa tau saṃvardhayāmāsa narendraḥ parayā mudā /
arthaḥ sajjanahastastho dharmakāmau mahāniva

tasya kālena satputrau vavṛdhāte bhavāya tau /
āryasyārambhamahato dharmārthāviva bhūtaye

tayoḥ satputrayormadhye śākyarājo rarāja saḥ /
madhyadeśa iva vyakto himavatpāriyātrayoḥ

tatastayoḥ saṃskṛtayoḥ krameṇa narendrasūnvoḥ kṛtavidyayośca /
kāmeṣvajasraṃ pramamāda nandaḥ sarvārthasiddhastu na saṃrarañja

sa prekṣyaiva hi jīrṇamāturaṃ ca mṛtaṃ ca vimṛśan jagadanabhijñamārtacittaḥ /
hṛdayagataparaghṛṇo na viṣayaratimagamajjananamaraṇabhayamabhito vijighāṃsuḥ

udvegādapunarbhave manaḥ praṇidhāya sa yayau śayitavarāṅganādanāsthaḥ /
niśi nṛpatinilayanād vanagamanakṛtamanāḥ sarasa iva mathitanalināt kalahaṃsaḥ