સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 2

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્ય મેં "કપિલવસ્તુ વર્ણન" નામક પ્રથમ સર્ગ સમાપ્ત ।
દ્વિતીયઃ સર્ગઃ
રાજા શુદ્ધોદન
તતઃ કદાચિત્કાલેન તદવાપ કુલક્રમાત્ ।
રાજા શુદ્ધોદનો નામ શુદ્ધકર્મા જિતેન્દ્રિયઃ

યઃ સસઞ્જે ન કામેષુ શ્રીપ્રાપ્તૌ ન વિસિસ્મિયે ।
નાવમેને પરાનૃદ્ધ્યા પરેભ્યો નાપિ વિવ્યથે

બલીયાન્ સત્ત્વસંપન્નઃ શ્રુતવાન્ બુદ્ધિમાનપિ ।
વિક્રાન્તો નયવાંશ્ચૈવ ધીરઃ સુમુખ એવ ચ

વપુષ્માંશ્ચ ન ચ સ્તબ્ધો દક્ષિણો ન ચ નાર્જવઃ ।
તેજસ્વી ન ચ ન ક્ષાન્તઃ કર્તા ચ ન ચ વિસ્મિતઃ

આક્ષિપ્તઃ શત્રુભિઃ સંખ્યે સુહૃદ્ભિશ્ચ વ્યપાશ્રિતઃ ।
અભવદ્ યો ન વિમુખસ્તેજસા દિત્સયૈવ ચ

યઃ પૂર્વૈઃ રાજભિર્યાતાં યિયાસુર્ધર્મપદ્ધતિમ્ ।
રાજ્યં દીક્ષામિવ વહન્ વૃત્તેનાન્વગમત્ પિતૄન્

યસ્ય સુવ્યવહારાચ્ચ રક્ષણાચ્ચ સુખં પ્રજાઃ ।
શિશ્યિરે વિગતોદ્વેગાઃ પિતુરઙ્કગતા ઇવ

કૃતશાસ્ત્રઃ કૃતાસ્ત્રો વા જાતો વા વિપુલે કુલે ।
અકૃતાર્થો ન દદૃશે યસ્ય દર્શનમેયિવાન્

હિતં વિપ્રિયમપ્યુક્તો યઃ સુશ્રાવ ન ચુક્ષુભે ।
દુષ્કૃતં બહ્વપિ ત્યક્ત્વા સસ્માર કૃતમણ્વપિ

પ્રણતાનનુજગ્રાહ વિજગ્રાહ કુલદ્વિષઃ ।
આપન્નાન્ પરિજગ્રાહ નિજગ્રાહાસ્થિતાન્ પથિ

પ્રાયેણ વિષયે યસ્ય તચ્છીલમનુવર્તિનઃ ।
અર્જયન્તો દદૃશિરે ધનાનીવ ગુણાનપિ

અધ્યૈષ્ટ યઃ પરં બ્રહ્મ ન વ્યૈષ્ટ સતતં ધૃતેઃ ।
દાનાન્યદિત પાત્રેભ્યઃ પાપં નાકૃત કિંચન

ધૃત્યાવાક્ષીત્ પ્રતિજ્ઞાં સ સદ્વાજીવોદ્યતાં ધુરમ્ ।
ન હ્યવાઞ્છીચ્ચ્યુતઃ સત્યાન્મુહૂર્તમપિ જીવિતમ્

વિદુષઃ પર્યુપાસિષ્ટ વ્યકાશિષ્ટાત્મવત્તયા ।
વ્યરોચિષ્ટ ચ શિષ્ટેભ્યો માસીષે ચન્દ્રમા ઇવ

અવેદીદ્ બુદ્ધિશાસ્ત્રાભ્યામિહ ચામુત્ર ચ ક્ષમમ્ ।
અરક્ષીદ્ધૈર્યવીર્યાભ્યામિન્દ્રિયાણ્યપિ ચ પ્રજાઃ

અહાર્ષીદ્ દુઃખમાર્તાનાં દ્વિષતાં ચોર્જિતં યશઃ ।
અચૈષીચ્ચ નયૈર્ભૂમિં ભૂયસા યશસૈવ ચ

અપ્યાસીદ્ દુઃખિતાન્ પશ્યન્ પ્રકૃત્યા કરુણાત્મકઃ ।
નાધૌષીચ્ચ યશો લોભાદન્યાયાધિગતૈર્ધનૈઃ

સૌહાર્દદૃઢભક્તિત્વાન્મૈત્રેષુ વિગુણેષ્વપિ ।
નાદિદાસીદદિત્સીત્તુ સૌમુખ્યાત્ સ્વં સ્વમર્થવત્

અનિવેદ્યાગ્રમર્હદ્ભ્યો નાલિક્ષત્ કિંચિદપ્લુતઃ ।
ગામધર્મેણ નાધુક્ષત્ ક્ષીરતર્ષેણ ગામિવ

નાસૃક્ષદ્ બલિમપ્રાપ્તં નારુક્ષન્માનમૈશ્વરમ્ ।
આગમૈર્બુદ્ધિમાધિક્ષદ્ધર્માય ન તુ કીર્તયે

ક્લેશાર્હાનપિ કાંશ્ચિત્તુ નાક્લિષ્ટ ક્લિષ્ટકર્મણઃ ।
આર્યભાવાચ્ચ નાધુક્ષદ્ દ્વિષતો ઽપિ સતો ગુણાન્

આકૃક્ષદ્ વપુષા દૃષ્ટીઃ પ્રજાનાં ચન્દ્રમા ઇવ ।
પરસ્વં ભુવિ નામૃક્ષન્મહાવિષમિવોરગમ્

નાક્રુક્ષદ્ વિષયે તસ્ય કશ્ચિત્કૈશ્ચિત્ ક્વચિત્ ક્ષતઃ ।
આદિક્ષત્તસ્ય હસ્તસ્થમાર્તેભ્યો હ્યભયં ધનુઃ

કૃતાગસો ઽપિ પ્રણતાન્ પ્રાગેવ પ્રિયકારિણઃ ।
અદર્શત્સ્નિગ્ધયા દૃષ્ટ્યા શ્લક્ષ્ણેન વચસાસિચત્

બવ્હીરધ્યગમદ્ વિદ્યા વિષયેષ્વકુતૂહલઃ ।
સ્થિતઃ કાર્તયુગે ધર્મે ધર્માત્ કૃચ્છ્રે ઽપિ નાસ્રસત્

અવર્ધિષ્ટ ગુણૈઃ શશ્વદવૃધન્મિત્રસંપદા ।
અવર્તિષ્ટ ચ વૃદ્ધેષુ નાવૃતદ્ ગર્હિતે પથિ

શરૈરશીશમચ્છત્રૂન્ ગુણૈર્બન્ધૂનરીરમત્ ।
રન્ધ્રૈર્નાચૂચુદદ્ ભૃત્યાન્ કરૈર્નાપીપિડત્ પ્રજાઃ

રક્ષણાચ્ચૈવ શૌર્યાચ્ચ નિખિલાં ગામવીવપત્ ।
સ્પષ્ટયા દણ્ડનીત્યા ચ રાત્રિસત્રાનવીવપત્

કુલં રાજર્ષિવૃત્તેન યશોગન્ધમવીવપત્ ।
દીપ્ત્યા તમ ઇવાદિત્યસ્તેજસારીનવીવપત્

અપપ્રથત્ પિતૄંશ્ચૈવ સત્પુત્રસદૃશૈર્ગુણૈઃ ।
સલિલેનેવ ચામ્ભોદો વૃત્તેનાજિહ્ણદત્ પ્રજાઃ

દાનૈરજસ્રવિપુલૈઃ સોમં વિપ્રાનસૂષવત્ ।
રાજધર્મસ્થિતત્વાચ્ચ કાલે સસ્યમસૂષવત્

અધર્મિષ્ઠામચકથન્ન કથામકથંકથઃ ।
ચક્રવર્તીવ ચ પરાન્ ધર્માયાભ્યુદસીષહત્

રાષ્ટ્રમન્યત્ર ચ બલેર્ન સ કિંચિદદીદપત્ ।
ભૃત્યૈરેવ ચ સોદ્યોગં દ્વિષદ્દર્પમદીદપત્

સ્વૈરેવાદીદપચ્ચાપિ ભૂયો ભૂયો ગુણૈઃ કુલમ્ ।
પ્રજા નાદીદપચ્ચૈવ સર્વધર્મવ્યવસ્થયા

અશ્રાન્તઃ સમયે યજ્વા યજ્ઞભૂમિમમીમપત્ ।
પાલનાચ્ચ દ્વિજાન્ બ્રહ્મ નિરુદ્વિગ્નાનમીમપત્

ગુરુભિર્વિધિવત્ કાલે સૌમ્યઃ સોમમમીમપત્ ।
તપસા તેજસા ચૈષ દ્વિષત્સૈન્યમમીમપત્

પ્રજાઃ પરમધર્મજ્ઞઃ સૂક્ષ્મં ધર્મમવીવસત્ ।
દર્શનાચ્ચૈવ ધર્મસ્ય કાલે સ્વર્ગમવીવસત્

વ્યક્તમપ્યર્થકૃચ્છ્રેષુ નાધર્મિષ્ઠમતિષ્ઠિપત્ ।
પ્રિય ઇત્યેવ ચાશક્તં ન સંરાગાદવીવૃધત્

તેજસા ચ ત્વિષા ચૈવ રિપૂન્ દૃપ્તાનબીભસત્ ।
યશોદીપેન દીપ્તેન પૃથિવીં ચ વ્યબીભસત્

આનુશંસ્યાન્ન યશસે તેનાદાયિ સદાર્થિને ।
દ્રવ્યં મહદપિ ત્યક્ત્વા ન ચૈવાકીર્તિ કિઞ્ચન

તેનારિરપિ દુઃખાર્તો નાત્યાજિ શરણાગતઃ ।
જિત્વા દૃપ્તાનપિ રિપૂન્ન તેનાકારિ વિસ્મયઃ

ન તેનાભેદિ મર્યાદા કામાદ્વેષાદ્ભયાદપિ ।
તેન સત્સ્વપિ ભોગેષુ નાસેવીન્દ્રિયવૃત્તિતા

ન તેનાદર્શિ વિષમં કાર્યં ક્વચન કિંચન ।
વિપ્રિયપ્રિયયોઃ કૃત્યે ન તેનાગામિ નિક્રિયાઃ

તેનાપાયિ યથાકલ્પં સોમશ્ચ યશ એવ ચ ।
વેદશ્ચામ્નાયિ સતતં વેદોક્તો ધર્મ એવ ચ

એવમાદિભિરત્યક્તો બભૂવાસુલભૈર્ગુણૈઃ ।
અશક્યઃ શક્યસામન્તઃ શાક્યરાજઃ સ શક્રવત્

અથ તસ્મિન્ તથા કાલે ધર્મકામા દિવૌકસઃ ।
વિચેરુર્દિશિ લોકસ્ય ધર્મચર્યાં દિદૃક્ષવઃ

ધર્માત્માનશ્ચરન્તસ્તે ધર્મજિજ્ઞાસયા જગત્ ।
દદૃશુસ્તં વિશેષેણ ધર્માત્માનં નરાધિપમ્

દેવેભ્યસ્તુષિતેભ્યો ઽથ બોધિસત્ત્વઃ ક્ષિતિં વ્રજન્ ।
ઉપપત્તિં પ્રણિદધે કુલે તસ્ય મહીપતેઃ

તસ્યા દેવી નૃદેવસ્ય માયા નામ તદાભવત્ ।
વીતક્રોધતમોમાયા માયેવ દિવિ દેવતા

સ્વપ્ને ઽથ સમયે ગર્ભમાવિશન્તં દદર્શ સા ।
ષડ્દન્તં વારણં શ્વેતમૈરાવતમિવૌજસા

તં વિનિદિશિશુઃ શ્રુત્વા સ્વપ્નં સ્વપ્નવિદો દ્વિજાઃ ।
તસ્ય જન્મ કુમારસ્ય લક્ષ્મીધર્મયશોભૃતઃ

તસ્ય સત્ત્વવિશેષસ્ય જાતૌ જાતિક્ષયૈષિણઃ ।
સાચલા પ્રચચાલોર્વી તરઙ્ગાભિહતેવ નૌઃ

સૂર્યરશ્મિભિરક્લિષ્ટં પુષ્પવર્ષં પપાત ખાત્ ।
દિગ્વારણકરાધૂતાદ્ વનાચ્ચૈત્રરથાદિવ

દિવિ દુન્દુભયો નેદુર્દીવ્યતાં મરુતામિવ ।
દિદીપે ઽભ્યધિકં સૂર્યઃ શિવશ્ચ પવનો વવૌ

તુતુષુસ્તુષિતાશ્ચૈવ શુદ્ધાવાસાશ્ચ દેવતાઃ ।
સદ્ધર્મબહુમાનેન સત્ત્વાનાં ચાનુકમ્પયા

સમાયયૌ યશઃકેતું શ્રેયઃકેતુકરઃ પરઃ ।
બભ્રાજે શાન્તયા લક્ષ્મ્યા ધર્મો વિગ્રહવાનિવ

દેવ્યામપિ યવીયસ્યામરણ્યામિવ પાવકઃ ।
નન્દો નામ સુતો જજ્ઞે નિત્યાનન્દકરઃ કુલે

દીર્ઘબાહુર્મહાવક્ષાઃ સિંહાંસો વૃષભેક્ષણઃ ।
વપુષાગ્ર્યેણ યો નામ સુન્દરોપપદં દધે

મધુમાસ ઇવ પ્રાપ્તશ્ચન્દ્રો નવ ઇવોદિતઃ ।
અઙ્ગવાનિવ ચાનઙ્ગઃ સ બભૌ કાન્તયા શ્રિયા

સ તૌ સંવર્ધયામાસ નરેન્દ્રઃ પરયા મુદા ।
અર્થઃ સજ્જનહસ્તસ્થો ધર્મકામૌ મહાનિવ

તસ્ય કાલેન સત્પુત્રૌ વવૃધાતે ભવાય તૌ ।
આર્યસ્યારમ્ભમહતો ધર્માર્થાવિવ ભૂતયે

તયોઃ સત્પુત્રયોર્મધ્યે શાક્યરાજો રરાજ સઃ ।
મધ્યદેશ ઇવ વ્યક્તો હિમવત્પારિયાત્રયોઃ

તતસ્તયોઃ સંસ્કૃતયોઃ ક્રમેણ નરેન્દ્રસૂન્વોઃ કૃતવિદ્યયોશ્ચ ।
કામેષ્વજસ્રં પ્રમમાદ નન્દઃ સર્વાર્થસિદ્ધસ્તુ ન સંરરઞ્જ

સ પ્રેક્ષ્યૈવ હિ જીર્ણમાતુરં ચ મૃતં ચ વિમૃશન્ જગદનભિજ્ઞમાર્તચિત્તઃ ।
હૃદયગતપરઘૃણો ન વિષયરતિમગમજ્જનનમરણભયમભિતો વિજિઘાંસુઃ

ઉદ્વેગાદપુનર્ભવે મનઃ પ્રણિધાય સ યયૌ શયિતવરાઙ્ગનાદનાસ્થઃ ।
નિશિ નૃપતિનિલયનાદ્ વનગમનકૃતમનાઃ સરસ ઇવ મથિતનલિનાત્ કલહંસઃ