Saundarānanda · Chapter 1
// om namo buddhāya //
Saundaranandaṃ Mahākāvyam
prathamaḥ sargaḥ
kapilavastu varṇana
gautamaḥ kapilo nāma munirdharmabhṛtāṃ varaḥ /
babhūva tapasi śrāntaḥ kākṣīvāniva gautamaḥ
aśiśriyadyaḥ satataṃ dīptaṃ kāśyapavattapaḥ /
āśiśrāya ca tadvṛddhau siddhiṃ kāśyapavat parām
haviḥṣu yaśca svātmārthaṃ gāmadhukṣad vasiṣṭhavat /
tapaḥśiṣṭeṣu ca śiṣyeṣu gāmadhukṣad vasiṣṭhavat
māhātmyāddīrghatapaso yo dvitīya ivābhavat /
tṛtīya iva yaścābhūt kāvyāṅgirasayordhiyā
tasya vistīrṇatapasaḥ pārśve himavataḥ śubhe /
kṣetraṃ cāyatanaṃ caiva tapasāmāśramo 'bhavat
cāruvīruttaruvanaḥ prasnigdhamṛduśādvalaḥ /
havirdhūmavitānena yaḥ sadābhra ivābabhau
mṛdubhiḥ saikataiḥ snigdhaiḥ kesarāstarapāṇḍubhiḥ /
bhūmibhāgairasaṃkīrṇaiḥ sāṅgarāga ivābhavat
śucibhistīrthasaṃkhyātaiḥ pāvanairbhāvanairapi /
bandhumāniva yastasthau sarobhiḥ sasaroruhaiḥ
paryāptaphalapuṣpābhiḥ sarvato vanarājibhiḥ /
śuśubhe vavṛdhe caiva naraḥ sādhanavāniva
nīvāraphalasantuṣṭaiḥ svasthaiḥ śāntairanutsukaiḥ /
ākīrṇo 'pi tapobhṛddhiḥ śūnyaśūnya ivābhavat
agnīnāṃ hūyamānānāṃ śikhināṃ kūjatāmapi /
tīrthānāṃ cābhiṣekeṣu śuśruve yatra niḥsvanaḥ
virejurhariṇā yatra suptā medhyāsu vediṣu /
salājairmādhavīpuṣpairupahārāḥ kṛtā iva
api kṣudramṛgā yatra śāntāśceruḥ samaṃ mṛgaiḥ /
śaraṇyebhyastapasvibhyo vinayaṃ śikṣitā iva
saṃdigdhe 'pyapunarbhāve viruddheṣvāgameṣvapi /
pratyakṣiṇa ivākurvaṃstapo yatra tapodhanāḥ
yatra sma mīyate brahma kaiścit kaiścinna mīyate /
kāle nimīyate somo na cākāle pramīyate
nirapekṣāḥ śarīreṣu dharme yatra svabuddhayaḥ /
saṃhṛṣṭā iva yatnena tāpasāstepire tapaḥ
śrāmyanto munayo yatra svargāyodyuktacetasaḥ /
taporāgeṇa dharmasya vilopamiva cakrire
atha tejasvisadanaṃ tapaḥkṣetraṃ tamāśramam /
kecidikṣvākavo jagmū rājaputrā vivatsavaḥ
suvarṇastambhavarṣmāṇaḥ siṃhoreskā mahābhujāḥ /
pātraṃ śabdasya mahataḥ śriyāṃ ca vinayasya ca
arharūpā hyanarhasya mahātmānaścalātmanaḥ /
prājñāḥ prajñāvimuktasya bhrātṛvyasya yavīyasaḥ
mātṛśulkādupagatāṃ te śriyaṃ [ca] viṣehire /
rarakṣuśca pituḥ satyaṃ yasmācchiśiyire vanam
teṣāṃ munirupādhyāyo gautamaḥ kapilo 'bhavat /
gurugotrādataḥ kautsāste bhavanti sma gautamāḥ
ekapitroryathā bhrātroḥ pṛthagguruparigrahāt /
rāma evābhavad gārgyo vāsubhadro 'pi gautamaḥ
śākavṛkṣapraticchannaṃ vāsaṃ yasmācca cakrire /
tasmādikṣvākuvaṃśyāste bhuvi śākyā iti smṛtāḥ
sa teṣāṃ gautamaścakre svavaṃśasadṛśīḥ kriyāḥ /
munirūrdhvaṃ kumārasya sagarasyeva bhārgavaḥ
kaṇvaḥ śākuntalasyeva bharatasya tarasvinaḥ /
vālmikiriva dhīmāṃśca dhīmatormaithileyayoḥ
tadvanaṃ muninā tena taiśca kṣatriyapuṅgavaiḥ /
śāntāṃ guptāṃ ca yugapad brahmakṣatraśriyaṃ dadhe
athodakalaśaṃ gṛhya teṣāṃ vṛddhicikīrṣayā /
muniḥ sa viyadutpatya tānuvāca nṛpātmajān
yā patet kalaśādasmādakṣayyasalilānmahīm /
dhārā tāmanatikramya māmanveta yathākramam
tataḥ paramamityuktvā śirobhiḥ praṇipatya ca /
rathānāruruhuḥ sarve śīghravāhānalaṃkṛtān
tataḥ sa tairanugataḥ syandanasthairnabhogataḥ /
tadāśramamahīprāntaṃ paricikṣepa vāriṇā
aṣṭāpadamivālikhya nimittaiḥ surabhīkṛtam /
tānuvāca muniḥ sthitvā bhūmipālasutānidam
asmin dhārāparikṣipte nemicinhitalakṣaṇe /
nirmimīdhvaṃ puraṃ yūyaṃ mayi yāte triviṣṭapam
tataḥ kadācitte vīrāstasmin pratigate munau /
babhramuyauṃvanoddāmā gajā iva niraṅkuśā
baddhagodhāṅgulītrāṇā hastaviṣṭhitakārmukāḥ /
śarādhmātamahātūṇā vyāyatābaddhavāsasaḥ
jijñāsamānā nāgeṣu kauśalaṃ śvāpadeṣu ca /
anucakrurvanasthasya dauṣyanterdevakarmaṇaḥ
tān dṛṣṭvā prakṛtiṃ yātān vṛddhānvyāghraśiśūniva /
tāpasāstadvanaṃ hitvā himavantaṃ siṣevire
tatastadāśramasthānaṃ śūnyaṃ taiḥ śūnyacetasaḥ /
paśyanto manyunā taptā vyālā iva niśaśvasuḥ
atha te puṇyakarmāṇaḥ pratyupasthitavṛddhayaḥ /
tatra tajjñairupākhyātānavāpurmahato nidhīn
alaṃ dharmārthakāmānāṃ nikhilānāmavāptaye /
nidhayo naikavidhayo bhūrayaste gatārayaḥ
tatastatpratilambhācca pariṇāmācca karmaṇaḥ /
tasmin vāstuni vāstujñāḥ puraṃ śrīmannyaveśayan
saridvistīrṇaparikhaṃ spaṣṭāñcitamahāpatham /
śailakalpamahāvapraṃ girivrajamivāparam
pāṇḍurāṭṭālasumukhaṃ suvibhaktāntarāpaṇam /
harmyamālāparikṣiptaṃ kukṣiṃ himagireriva
vedavedāṅgaviduṣastasthuṣaḥ ṣaṭsu karmasu /
śāntaye vṛddhaye caiva yatra viprānajījapan
tadbhūmerabhiyoktṛṇāṃ prayuktān vinivṛttaye /
yatra svena prabhāvena bhṛtyadaṇḍānajījapan
caritradhanasampannān salajjān dīrghadarśinaḥ /
arhato 'tiṣṭhipan yatra śūrān dakṣān kuṭumbinaḥ
vyastaistaistairguṇaiyuktān mativāgvikramādibhiḥ /
karmasu pratirupeṣu sacivāṃstānnyayūyujan
vasumadbhiravibhrāntairalaṃvidyairavismitaiḥ /
yad babhāse naraiḥ kīrṇaṃ mandaraḥ kinnarairiva
yatra te hṛṣṭamanasaḥ pauraprīticikīrṣayā /
śrīmantyudyānasaṃjñāni yaśodhāmānyacikaran
śivāḥ puṣkariṇīścaiva paramāgryaguṇāmbhasaḥ /
nājñayā cetanotkarṣāddikṣu sarvāsvacīkhanan
manojñāḥ śrīmatīḥ praṣṭhīḥ pathiṣūpavaneṣu ca /
sabhāḥ kūpavatīścaiva samantāt pratyatiṣṭhipan
hastyaśvarathasaṃkīrṇamasaṃkīrṇamanākulam /
anigūḍhārthivibhavaṃ nigūḍhajñānapauruṣam
sanidhānamivārthānāmādhānamiva tejasām /
niketamiva vidyānāṃ saṃketamiva saṃpadām
vāsavṛkṣaṃ guṇavatāmāśrayaṃ śaraṇaiṣiṇām /
ānartaṃ kṛtaśāstrāṇāmālānaṃ bāhuśālinām
samājairutsavairdāyaiḥ kriyāvidhibhireva ca /
alaṃcakruralaṃvīryāste jagaddhāma tatpuram
yasmādanyāyataste ca kaṃcinnācīkaran karam /
tasmādalpena kālena tattadāpūpuran puram
kapilasya ca tasyarṣestasminnāśramavāstuni /
yasmātte tatpuraṃ cakrustasmāt kapilavāstu tat
kakandasya makandasya kuśāmbasyeva cāśrame /
puryo yathā hi śrūyante tathaiva kapilasya tat
āpuḥ puraṃ tatpuruhūtakalpāste tejasāryeṇa na vismayena /
āpuryaśogandhamataśca śaśvat sutā yayāteriva kīrtimantaḥ
tannāthavṛttairapi rājaputrairarājakaṃ naiva rarāja rāṣṭram /
tārāsahastrairapi dīpyamānairanutthite candra ivāntarīkṣam
yo jyāyānatha vayasā guṇaiśca teṣāṃ bhātṝṇāṃ vṛṣabha ivaujasā vṛṣāṇām /
te tatra priyaguravastamabhyaṣicannādityā daśaśatalocanaṃ divīva
ācāravānvinayavānnayavānkriyāvān dharmāya nendriyasukhāya dhṛtātapatraḥ /
tadbhrātṛbhiḥ parivṛtaḥ sa jugopa rāṣṭram saṃkrandano divamivānusṛto marudbhiḥ
Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0