Saundarānanda · Chapter 17
saundarananda mahākāvye "āryasatya" nāma ṣoḍaśa sarga samāpta /
saptadaśaḥ sargaḥ
amṛtaprāpti
athaivamādeśitatattvamārgo nandastadā prāptavimokṣamārgaḥ /
sarveṇa bhāvena gurau praṇamya kleśaprahāṇāya vanaṃ jagāma
tatrāvakāśaṃ mṛdunīlaśaṣpaṃ dadarśa śāntaṃ taruṣaṇḍavantam /
niḥśabdayā nimnagayopagūḍhaṃ vaiḍūryanīlodakayā vahantyā
sa pādayostatra vidhāya śaucaṃ śucau śive śrīmati vṛkṣamūle /
mokṣāya baddhvā vyavasāyakakṣāṃ paryaṅkamaṅkāvahitaṃ babandha
ṛjuṃ samagraṃ praṇidhāya kāyaṃ kāye smṛtiṃ cābhimukhīṃ vidhāya /
sarvendriyāṇyātmani saṃnidhāya sa tatra yogaṃ prayataḥ prapede
tataḥ sa tattvaṃ nikhilaṃ cikīrṣurmokṣānukūlāṃśca vidhīṃścikīrṣan /
jñānena śīlena śamena caiva cacāra cetaḥ parikarmabhūmau
saṃdhāya dhairyaṃ praṇidhāya vīryaṃ vyapohya saktiṃ parigṛhya śaktim /
praśāntacetā niyamasthacetāḥ svasthastatobhūd viṣayeṣvanāsthaḥ
ātaptabuddheḥ prahitātmano 'pi svabhyastabhāvādatha kāmasaṃjñā /
paryākulaṃ tasya manaścakāra prāvṛṭsu vidyujjalamāgateva
sa paryavasthānamavetya sadyaścikṣepa tāṃ dharmavighātakartrīm /
priyāmapi krodhaparītacetā nārīmivodvṛttaguṇāṃ manasvī
ārabdhavīryasya manaḥśamāya bhūyastu tasyākuśalo vitarkaḥ /
vyādhipraṇāśāya niviṣṭavuddherupadravo ghora ivājagāma
sa tadvighātāya nimittamanyad yogānukūlaṃ kuśalaṃ prapede /
ārtāyanaṃ kṣīṇabalo balasthaṃ nirasyamāno balināriṇeva
puraṃ vidhāyānuvidhāya daṇḍaṃ mitrāṇi saṃgṛhya ripūn vigṛhya /
rājā yathāpnoti hi gāmapūrvāṃ nītirmumukṣorapi saiva yoge
vimokṣakāmasya hi yogino 'pi manaḥ puraṃ jñānavidhiśca daṇḍaḥ /
guṇāśca mitrāṇyarayaśca doṣā bhūmirvimuktiryatate yadartham
sa duḥkhajālānmahato mumukṣurvimokṣamārgādhigame vivikṣuḥ /
panthānmāryaṃ paramaṃ didṛkṣuḥ śamaṃ yayau kiṃcidupāttacakṣuḥ
yaḥ syānniketastamaso 'niketaḥ śrutvāpi tattvaṃ sa bhavet pramattaḥ /
yasmāttu mokṣāya sa pātrabhūtastasmānmanaḥ svātmani saṃjahāra
sambhārataḥ pratyayataḥ svabhāvādāsvādato doṣaviśeṣataśca /
athātmavānniḥsaraṇātmataśca dharmeṣu cakre vidhivat parīkṣām
sa rūpiṇaṃ kṛtsnamarūpiṇaṃ ca sāraṃ didṛkṣurvicikāya kāyam /
athāśuciṃ duḥkhamanityamasvaṃ nirātmakaṃ caiva cikāya kāyam
anityatastatra hi śūnyataśca nirātmato duḥkhata eva cāpi /
mārgapravekeṇa sa laukikena kleśadrumaṃ saṃcalayāṃcakāra
yasmādabhūtvā bhavatīha sarvaṃ bhutvā ca bhūyo na bhavatyavaśyam /
sahetukaṃ ca kṣayi hetumacca tasmādanityaṃ jagadityavindat
yataḥ prasūtasya ca karmayogaḥ prasajyate bandhavighātahetuḥ /
duḥkhapratīkāravidhau sukhākhye tato bhavaṃ duḥkhamiti vyapaśyat
yataśca saṃskāragataṃ viviktaṃ na kārakaḥ kaścana vedako vā /
samagryataḥ saṃbhavati pravṛttiḥ śūnyaṃ tato lokamimaṃ dadarśa
yasmānnirīhaṃ jagadasvatantraṃ naiśvaryamekaḥ kurute kriyāsu /
tattatpratītya prabhavanti bhāvā nirātmakaṃ tena viveda lokam
tataḥ sa vātaṃ vyajanādivoṣṇe kāṣṭhāśritaṃ nirmathanādivāgnim /
antaḥkṣitisthaṃ khananādivāmbho lokottaraṃ vartma durāpamāpa
sajjñānacāpaḥ smṛtivarma baddhvā viśuddhaśīlavratavāhanasthaḥ /
kleśāribhiścittaraṇājirasthaiḥ sārdhaṃ yuyutsurvijayāya tasthau
tataḥ sa bodhyaṅgaśitāttaśastraḥ samyakpradhānottamavāhanasthaḥ /
mārgāṅgamātaṅgavatā balena śanaiḥ śanaiḥ kleśacamūṃ jagāhe
sa smṛtyupasthānamayaiḥ pṛṣatkaiḥ śatrūn viparyāsamayān kṣaṇena /
duḥkhasya hetūṃścaturaścaturbhiḥ svaiḥ svaiḥ pracārāyatanairdadāra
āryairbalaiḥ pañcabhireva pañca cetaḥkhilānyapratimairbabhañja /
mithyāṅganāgāṃśca tathāṅganāgairvinirdudhāvāṣṭabhireva so 'ṣṭau
athātmadṛṣṭiṃ sakalāṃ vidhūya caturṣu satyeṣvakathaṃkathaḥ san /
viśuddhaśīlavratadṛṣṭadharmā dharmasya pūrvāṃ phalabhūmimāpa
sa darśanādāryacatuṣṭayasya kleśaikadeśasya ca viprayogāt /
pratyātmikāccāpi viśeṣalābhāt pratyakṣato jñānisukhasya caiva
dārḍhyāt prasādasya dhṛteḥ sthiratvāt satyeṣvasaṃmūḍhatayā caturṣu /
śīlasya cācchidratayottamasya niḥsaṃśayo dharmavidhau babhūva
kudṛṣṭijālena sa viprayukto lokaṃ tathābhūtamavekṣamāṇaḥ /
jñānāśrayāṃ prītimupājagāma bhūyaḥ prasādaṃ ca gurāviyāya
yo hi pravṛttiṃ niyatāmavaiti nivānyahetoriha nāpyahetoḥ /
pratītya tattatsamavaiti tattatsa naiṣṭhikaṃ paśyati dharmamāryam
śāntaṃ śivaṃ nirjarasaṃ virāgaṃ niḥśreyasaṃ paśyati yaśca dharmam /
tasyopadeṣṭāramathāryavaryaṃ sa prekṣate buddhamavāptacakṣuḥ
yathopadeśena śivena mukto rogādarogo bhiṣajaṃ kṛtajñaḥ /
anusmaran paśyati cittadṛṣṭyā maitryā ca śāstrajñatayā ca tuṣṭaḥ
āryeṇa mārgeṇa tathaiva muktastathāgataṃ tattvavidāryatattvaḥ /
anusmaran paśyati kāyasākṣī maitryā ca sarvajñatayā ta tuṣṭaḥ
sa nāśakairdṛṣṭigatairvimuktaḥ paryantamālokya punarbhavasya /
bhaktvā ghṛṇāṃ kleśavijṛmbhiteṣu mṛtyorna tatrāsa na durgatibhyaḥ
tvaksnāyumedorudhirāsthimāṃsakeśādināmedhyagaṇena pūrṇam /
tataḥ sa kāyaṃ samavekṣamāṇaḥ sāraṃ vicintyāṇvapi nopalebhe
sa kāmarāgapratighau sthirātmā tenaiva yogena tanū cakāra /
kṛtvā mahoraskatanustanū tau prāpa dvitīyaṃ phalamāryadharme
sa lobhacāpaṃ parikalpabāṇaṃ rāgaṃ mahāvairiṇamalpaśeṣam /
kāyasvabhāvādhigataurbibheda yogāyudhāstrairaśubhāpṛṣatkaiḥ
dveṣāyudhaṃ krodhavikīrṇabāṇaṃ vyāpādamantaḥprasavaṃ sapatnam /
maitrīpṛṣatkairdhṛtitūṇasaṃsthaiḥ kṣamādhanurjyāvisṛtairjaghāna
mūlānyatha trīṇyaśubhasya vīrastribhirvimokṣāyatanaiścakarta /
camūmukhasthān dhṛtakārmukāṃstrīnarīnivāristribhirāyasāgraiḥ
sa kāmadhātoḥ samatikramāya pārṣṇigrahāṃstānabhibhūya śatrūn /
yogādanāgāmiphalaṃ prapadya dvārīva nirvāṇapurasya tasthau
kāmairviviktaṃ malinaiśca dharmairvitarkavaccāpi vicāravacca /
vivekajaṃ prītisukhopapannaṃ dhyānaṃ tataḥ sa prathamaṃ prapede
kāmāgnidāhena sa vipramukto lhādaṃ paraṃ dhyānasukhādavāpa /
sukhaṃ vigāhyāpsviva dharmakhinnaḥ prāpyeva cārtha vipulaṃ daridraḥ
tatrāpi taddharmagatān vitarkān guṇāguṇe ca prasṛtān vicārān /
buddhvā manaḥkṣobhakarānaśāntāṃstadviprayogāya matiṃ cakāra
kṣobhaṃ prakurvanti yathormayo hi dhīraprasannāmbuvahasya sindhoḥ /
ekāgrabhūtasya tathormibhūtāścittāmbhasaḥ kṣobhakarā vitarkāḥ
khinnasya suptasya ca nirvṛtasya bādhaṃ yathā saṃjanayanti śabdāḥ /
adyātmamaikāgryamupāgatasya bhavanti bādhāya tathā vitarkāḥ
athāvitarkaṃ kramaśo 'vicāramekāgrabhāvānmanasaḥ prasannam /
samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānaṃ tadādhyātmaśivaṃ sa dadhyau
taddhyānamāgamya ca cittamaunaṃ lebhe parāṃ prītimalabdhapūrvām /
prītau tu tatrāpi sa doṣadarśī yathā vitarkeṣvabhavattathaiva
prītiḥ parā vastuni yatra yasya viparyayāttasya hi tatra duḥkham /
prītāvataḥ prekṣya sa tatra doṣān prītikṣaye yogamupāruroha
prītervirāgāt sukhamāryajuṣṭaṃ kāyena vindannatha saṃprajānan /
upekṣakaḥ sa smṛtimān vyahārṣid dhyānaṃ tṛtīyaṃ pratilabhya dhīraḥ
yasmāt paraṃ tatra sukhaṃ sukhebhyastataḥ paraṃ nāsti sukhapravṛttiḥ /
tasmād babhāṣe śubhakṛtsnabhūmiḥ parāparajñaḥ parameti maitryā
dhyāne 'pi tatrātha dadarśa doṣaṃ mene paraṃ śāntamaniñjameva /
ābhogato 'pīñjayati sma tasya cittaṃ pravṛttaṃ sukhamityasram
yatreñjitaṃ spanditamasti tatra yatrāsti ca spanditamasti duḥkham /
yasmādatastatsukhamiñjakatvāt praśāntikāmā yatayastyajanti
atha prahāṇāt sukhaduḥkhayośca manovikārasya ca pūrvameva /
dadhyāvupekṣāsmṛtimad viśuddhaṃ dhyānaṃ tathāduḥkhasukhaṃ caturtham
yasmāttu tasminna sukhaṃ na duḥkhaṃ jñānaṃ ca tatrāsti tadarthacāri /
tasmādupekṣāsmṛtipāriśuddhirnirucyate dhyānavidhau caturthe
dhyānaṃ sa niśritya tataścaturthamarhattvalābhāya matiṃ cakāra /
saṃdhāya mitraṃ balavantamāryaṃ rājeva deśānajitān jigīṣuḥ
ciccheda kārtsnyena tataḥ sa pañca prajñāsinā bhāvanayeritena /
ūrdhvaṅgamānyuttamabandhanāni saṃyojanānyuttamabandhanāni
bodhyaṅganāgairapi saptabhiḥ sa saptaiva cittānuśayān mamarda /
dvipānivopasthitavipraṇāśān kālo grahaiḥ saptabhireva sapta
agnidrumājyāmbuṣu yā hi vṛttiḥ kabandhavāyvagnidivākarāṇām /
doṣeṣu tāṃ vṛttimiyāya nando nirvāpaṇotpāṭanadāhaśoṣaiḥ
iti trivegaṃ trijhaṣaṃ trivicamekāmbhasaṃ pañcarayaṃ dvikūlam /
dvigrāhamaṣṭāṅgavatā plavena duḥkhārṇavaṃ dustaramuttatāra
arhattvamāsādya sa satkriyārho nirutsuko niṣpraṇayo nirāśaḥ /
vibhīrviśugvītamado virāgaḥ sa eva dhṛtyānya ivābabhāse
bhrātuśca śāstuśca tayānuśiṣṭyā nandastataḥ svena ca vikrameṇa /
praśāntacetāḥ paripūrṇakāryo vāṇīmimāmātmagatāṃ jagāda
namo 'stu tasmai sugatāya yena hitaiṣiṇā me karuṇātmakena /
bahūni duḥkhānyapavartitāni sukhāni bhūyāṃsyupasaṃhṛtāni
ahaṃ hyanāryeṇa śarīrajena duḥkhātmake vartmani kṛṣyamāṇaḥ /
nivartitastadvacanāṅkuśena darpānvito nāga ivāṅkuśena
tasyājñayā kāruṇikasya śāsturhṛdisthamutpāṭya hi rāgaśalyam /
adyaiva tāvat sumahat sukhaṃ me sarvakṣaye kiṃbata nirvṛtasya
nirvāpya kāmāgnimahaṃ hi dīptaṃ dhṛtyambunā pāvakamambuneva /
hlādaṃ paraṃ sāṃpratamāgato 'smi śītaṃ hradaṃ gharma ivāvatīrṇaḥ
na me priyaṃ kiṃcana nāpriyaṃ me na me 'nurodho 'sti kuto virodhaḥ /
tayorabhāvāt sukhito 'smi sadyo himātapābhyāmiva vipramuktaḥ
mahābhayāt kṣemamivopalabhya mahāvarodhādiva vipramokṣam /
mahārṇavāt pāramivāplavaḥ san bhīmāndhakārādiva ca prakāśam
rogādivārogyamasahyarūpādṛṇādivānṛṇyamanantasaṃkhyāt /
dviṣatsakāśādiva cāpayānaṃ durbhikṣayogācca yathā subhikṣam
tadvatparāṃ śāntimupāgato 'haṃ yasyānubhāvena vināyakasya /
karomi bhūyaḥ punaruktamasmai namo namo 'rhāya tathāgatāya
yenāhaṃ girimupanīya rūkmaśṛṅgaṃ svargaṃ ca plavagavadhūnidarśanena /
kāmātmā tridivacarībhiraṅganābhirniṣkṛṣṭo yuvatimaye kalau nimagnaḥ
tasmācca vyasanaparādanarthapaṅkādutkṛṣya kramaśithilaḥ karīva paṅkāt /
śānte 'smin virajasi vijvare viśoke saddharme vitamasi naiṣṭhike vimuktaḥ
taṃ vande paramanukampakaṃ maharṣi mūrdhnāhaṃ prakṛtiguṇajñamāśayajñam /
saṃbuddhaṃ daśabalinaṃ bhiṣakpradhānaṃ trātāraṃ punarapi cāsmi saṃnatastam
Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0