Language

ENहिગુ
Scripture Library

Saundarānanda · Chapter 17

17.1

saundarananda mahākāvye "āryasatya" nāma ṣoḍaśa sarga samāpta /
saptadaśaḥ sargaḥ
amṛtaprāpti
athaivamādeśitatattvamārgo nandastadā prāptavimokṣamārgaḥ /
sarveṇa bhāvena gurau praṇamya kleśaprahāṇāya vanaṃ jagāma

17.2

tatrāvakāśaṃ mṛdunīlaśaṣpaṃ dadarśa śāntaṃ taruṣaṇḍavantam /
niḥśabdayā nimnagayopagūḍhaṃ vaiḍūryanīlodakayā vahantyā

17.3

sa pādayostatra vidhāya śaucaṃ śucau śive śrīmati vṛkṣamūle /
mokṣāya baddhvā vyavasāyakakṣāṃ paryaṅkamaṅkāvahitaṃ babandha

17.4

ṛjuṃ samagraṃ praṇidhāya kāyaṃ kāye smṛtiṃ cābhimukhīṃ vidhāya /
sarvendriyāṇyātmani saṃnidhāya sa tatra yogaṃ prayataḥ prapede

17.5

tataḥ sa tattvaṃ nikhilaṃ cikīrṣurmokṣānukūlāṃśca vidhīṃścikīrṣan /
jñānena śīlena śamena caiva cacāra cetaḥ parikarmabhūmau

17.6

saṃdhāya dhairyaṃ praṇidhāya vīryaṃ vyapohya saktiṃ parigṛhya śaktim /
praśāntacetā niyamasthacetāḥ svasthastatobhūd viṣayeṣvanāsthaḥ

17.7

ātaptabuddheḥ prahitātmano 'pi svabhyastabhāvādatha kāmasaṃjñā /
paryākulaṃ tasya manaścakāra prāvṛṭsu vidyujjalamāgateva

17.8

sa paryavasthānamavetya sadyaścikṣepa tāṃ dharmavighātakartrīm /
priyāmapi krodhaparītacetā nārīmivodvṛttaguṇāṃ manasvī

17.9

ārabdhavīryasya manaḥśamāya bhūyastu tasyākuśalo vitarkaḥ /
vyādhipraṇāśāya niviṣṭavuddherupadravo ghora ivājagāma

17.10

sa tadvighātāya nimittamanyad yogānukūlaṃ kuśalaṃ prapede /
ārtāyanaṃ kṣīṇabalo balasthaṃ nirasyamāno balināriṇeva

17.11

puraṃ vidhāyānuvidhāya daṇḍaṃ mitrāṇi saṃgṛhya ripūn vigṛhya /
rājā yathāpnoti hi gāmapūrvāṃ nītirmumukṣorapi saiva yoge

17.12

vimokṣakāmasya hi yogino 'pi manaḥ puraṃ jñānavidhiśca daṇḍaḥ /
guṇāśca mitrāṇyarayaśca doṣā bhūmirvimuktiryatate yadartham

17.13

sa duḥkhajālānmahato mumukṣurvimokṣamārgādhigame vivikṣuḥ /
panthānmāryaṃ paramaṃ didṛkṣuḥ śamaṃ yayau kiṃcidupāttacakṣuḥ

17.14

yaḥ syānniketastamaso 'niketaḥ śrutvāpi tattvaṃ sa bhavet pramattaḥ /
yasmāttu mokṣāya sa pātrabhūtastasmānmanaḥ svātmani saṃjahāra

17.15

sambhārataḥ pratyayataḥ svabhāvādāsvādato doṣaviśeṣataśca /
athātmavānniḥsaraṇātmataśca dharmeṣu cakre vidhivat parīkṣām

17.16

sa rūpiṇaṃ kṛtsnamarūpiṇaṃ ca sāraṃ didṛkṣurvicikāya kāyam /
athāśuciṃ duḥkhamanityamasvaṃ nirātmakaṃ caiva cikāya kāyam

17.17

anityatastatra hi śūnyataśca nirātmato duḥkhata eva cāpi /
mārgapravekeṇa sa laukikena kleśadrumaṃ saṃcalayāṃcakāra

17.18

yasmādabhūtvā bhavatīha sarvaṃ bhutvā ca bhūyo na bhavatyavaśyam /
sahetukaṃ ca kṣayi hetumacca tasmādanityaṃ jagadityavindat

17.19

yataḥ prasūtasya ca karmayogaḥ prasajyate bandhavighātahetuḥ /
duḥkhapratīkāravidhau sukhākhye tato bhavaṃ duḥkhamiti vyapaśyat

17.20

yataśca saṃskāragataṃ viviktaṃ na kārakaḥ kaścana vedako vā /
samagryataḥ saṃbhavati pravṛttiḥ śūnyaṃ tato lokamimaṃ dadarśa

17.21

yasmānnirīhaṃ jagadasvatantraṃ naiśvaryamekaḥ kurute kriyāsu /
tattatpratītya prabhavanti bhāvā nirātmakaṃ tena viveda lokam

17.22

tataḥ sa vātaṃ vyajanādivoṣṇe kāṣṭhāśritaṃ nirmathanādivāgnim /
antaḥkṣitisthaṃ khananādivāmbho lokottaraṃ vartma durāpamāpa

17.23

sajjñānacāpaḥ smṛtivarma baddhvā viśuddhaśīlavratavāhanasthaḥ /
kleśāribhiścittaraṇājirasthaiḥ sārdhaṃ yuyutsurvijayāya tasthau

17.24

tataḥ sa bodhyaṅgaśitāttaśastraḥ samyakpradhānottamavāhanasthaḥ /
mārgāṅgamātaṅgavatā balena śanaiḥ śanaiḥ kleśacamūṃ jagāhe

17.25

sa smṛtyupasthānamayaiḥ pṛṣatkaiḥ śatrūn viparyāsamayān kṣaṇena /
duḥkhasya hetūṃścaturaścaturbhiḥ svaiḥ svaiḥ pracārāyatanairdadāra

17.26

āryairbalaiḥ pañcabhireva pañca cetaḥkhilānyapratimairbabhañja /
mithyāṅganāgāṃśca tathāṅganāgairvinirdudhāvāṣṭabhireva so 'ṣṭau

17.27

athātmadṛṣṭiṃ sakalāṃ vidhūya caturṣu satyeṣvakathaṃkathaḥ san /
viśuddhaśīlavratadṛṣṭadharmā dharmasya pūrvāṃ phalabhūmimāpa

17.28

sa darśanādāryacatuṣṭayasya kleśaikadeśasya ca viprayogāt /
pratyātmikāccāpi viśeṣalābhāt pratyakṣato jñānisukhasya caiva

17.29

dārḍhyāt prasādasya dhṛteḥ sthiratvāt satyeṣvasaṃmūḍhatayā caturṣu /
śīlasya cācchidratayottamasya niḥsaṃśayo dharmavidhau babhūva

17.30

kudṛṣṭijālena sa viprayukto lokaṃ tathābhūtamavekṣamāṇaḥ /
jñānāśrayāṃ prītimupājagāma bhūyaḥ prasādaṃ ca gurāviyāya

17.31

yo hi pravṛttiṃ niyatāmavaiti nivānyahetoriha nāpyahetoḥ /
pratītya tattatsamavaiti tattatsa naiṣṭhikaṃ paśyati dharmamāryam

17.32

śāntaṃ śivaṃ nirjarasaṃ virāgaṃ niḥśreyasaṃ paśyati yaśca dharmam /
tasyopadeṣṭāramathāryavaryaṃ sa prekṣate buddhamavāptacakṣuḥ

17.33

yathopadeśena śivena mukto rogādarogo bhiṣajaṃ kṛtajñaḥ /
anusmaran paśyati cittadṛṣṭyā maitryā ca śāstrajñatayā ca tuṣṭaḥ

17.34

āryeṇa mārgeṇa tathaiva muktastathāgataṃ tattvavidāryatattvaḥ /
anusmaran paśyati kāyasākṣī maitryā ca sarvajñatayā ta tuṣṭaḥ

17.35

sa nāśakairdṛṣṭigatairvimuktaḥ paryantamālokya punarbhavasya /
bhaktvā ghṛṇāṃ kleśavijṛmbhiteṣu mṛtyorna tatrāsa na durgatibhyaḥ

17.36

tvaksnāyumedorudhirāsthimāṃsakeśādināmedhyagaṇena pūrṇam /
tataḥ sa kāyaṃ samavekṣamāṇaḥ sāraṃ vicintyāṇvapi nopalebhe

17.37

sa kāmarāgapratighau sthirātmā tenaiva yogena tanū cakāra /
kṛtvā mahoraskatanustanū tau prāpa dvitīyaṃ phalamāryadharme

17.38

sa lobhacāpaṃ parikalpabāṇaṃ rāgaṃ mahāvairiṇamalpaśeṣam /
kāyasvabhāvādhigataurbibheda yogāyudhāstrairaśubhāpṛṣatkaiḥ

17.39

dveṣāyudhaṃ krodhavikīrṇabāṇaṃ vyāpādamantaḥprasavaṃ sapatnam /
maitrīpṛṣatkairdhṛtitūṇasaṃsthaiḥ kṣamādhanurjyāvisṛtairjaghāna

17.40

mūlānyatha trīṇyaśubhasya vīrastribhirvimokṣāyatanaiścakarta /
camūmukhasthān dhṛtakārmukāṃstrīnarīnivāristribhirāyasāgraiḥ

17.41

sa kāmadhātoḥ samatikramāya pārṣṇigrahāṃstānabhibhūya śatrūn /
yogādanāgāmiphalaṃ prapadya dvārīva nirvāṇapurasya tasthau

17.42

kāmairviviktaṃ malinaiśca dharmairvitarkavaccāpi vicāravacca /
vivekajaṃ prītisukhopapannaṃ dhyānaṃ tataḥ sa prathamaṃ prapede

17.43

kāmāgnidāhena sa vipramukto lhādaṃ paraṃ dhyānasukhādavāpa /
sukhaṃ vigāhyāpsviva dharmakhinnaḥ prāpyeva cārtha vipulaṃ daridraḥ

17.44

tatrāpi taddharmagatān vitarkān guṇāguṇe ca prasṛtān vicārān /
buddhvā manaḥkṣobhakarānaśāntāṃstadviprayogāya matiṃ cakāra

17.45

kṣobhaṃ prakurvanti yathormayo hi dhīraprasannāmbuvahasya sindhoḥ /
ekāgrabhūtasya tathormibhūtāścittāmbhasaḥ kṣobhakarā vitarkāḥ

17.46

khinnasya suptasya ca nirvṛtasya bādhaṃ yathā saṃjanayanti śabdāḥ /
adyātmamaikāgryamupāgatasya bhavanti bādhāya tathā vitarkāḥ

17.47

athāvitarkaṃ kramaśo 'vicāramekāgrabhāvānmanasaḥ prasannam /
samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānaṃ tadādhyātmaśivaṃ sa dadhyau

17.48

taddhyānamāgamya ca cittamaunaṃ lebhe parāṃ prītimalabdhapūrvām /
prītau tu tatrāpi sa doṣadarśī yathā vitarkeṣvabhavattathaiva

17.49

prītiḥ parā vastuni yatra yasya viparyayāttasya hi tatra duḥkham /
prītāvataḥ prekṣya sa tatra doṣān prītikṣaye yogamupāruroha

17.50

prītervirāgāt sukhamāryajuṣṭaṃ kāyena vindannatha saṃprajānan /
upekṣakaḥ sa smṛtimān vyahārṣid dhyānaṃ tṛtīyaṃ pratilabhya dhīraḥ

17.51

yasmāt paraṃ tatra sukhaṃ sukhebhyastataḥ paraṃ nāsti sukhapravṛttiḥ /
tasmād babhāṣe śubhakṛtsnabhūmiḥ parāparajñaḥ parameti maitryā

17.52

dhyāne 'pi tatrātha dadarśa doṣaṃ mene paraṃ śāntamaniñjameva /
ābhogato 'pīñjayati sma tasya cittaṃ pravṛttaṃ sukhamityasram

17.53

yatreñjitaṃ spanditamasti tatra yatrāsti ca spanditamasti duḥkham /
yasmādatastatsukhamiñjakatvāt praśāntikāmā yatayastyajanti

17.54

atha prahāṇāt sukhaduḥkhayośca manovikārasya ca pūrvameva /
dadhyāvupekṣāsmṛtimad viśuddhaṃ dhyānaṃ tathāduḥkhasukhaṃ caturtham

17.55

yasmāttu tasminna sukhaṃ na duḥkhaṃ jñānaṃ ca tatrāsti tadarthacāri /
tasmādupekṣāsmṛtipāriśuddhirnirucyate dhyānavidhau caturthe

17.56

dhyānaṃ sa niśritya tataścaturthamarhattvalābhāya matiṃ cakāra /
saṃdhāya mitraṃ balavantamāryaṃ rājeva deśānajitān jigīṣuḥ

17.57

ciccheda kārtsnyena tataḥ sa pañca prajñāsinā bhāvanayeritena /
ūrdhvaṅgamānyuttamabandhanāni saṃyojanānyuttamabandhanāni

17.58

bodhyaṅganāgairapi saptabhiḥ sa saptaiva cittānuśayān mamarda /
dvipānivopasthitavipraṇāśān kālo grahaiḥ saptabhireva sapta

17.59

agnidrumājyāmbuṣu yā hi vṛttiḥ kabandhavāyvagnidivākarāṇām /
doṣeṣu tāṃ vṛttimiyāya nando nirvāpaṇotpāṭanadāhaśoṣaiḥ

17.60

iti trivegaṃ trijhaṣaṃ trivicamekāmbhasaṃ pañcarayaṃ dvikūlam /
dvigrāhamaṣṭāṅgavatā plavena duḥkhārṇavaṃ dustaramuttatāra

17.61

arhattvamāsādya sa satkriyārho nirutsuko niṣpraṇayo nirāśaḥ /
vibhīrviśugvītamado virāgaḥ sa eva dhṛtyānya ivābabhāse

17.62

bhrātuśca śāstuśca tayānuśiṣṭyā nandastataḥ svena ca vikrameṇa /
praśāntacetāḥ paripūrṇakāryo vāṇīmimāmātmagatāṃ jagāda

17.63

namo 'stu tasmai sugatāya yena hitaiṣiṇā me karuṇātmakena /
bahūni duḥkhānyapavartitāni sukhāni bhūyāṃsyupasaṃhṛtāni

17.64

ahaṃ hyanāryeṇa śarīrajena duḥkhātmake vartmani kṛṣyamāṇaḥ /
nivartitastadvacanāṅkuśena darpānvito nāga ivāṅkuśena

17.65

tasyājñayā kāruṇikasya śāsturhṛdisthamutpāṭya hi rāgaśalyam /
adyaiva tāvat sumahat sukhaṃ me sarvakṣaye kiṃbata nirvṛtasya

17.66

nirvāpya kāmāgnimahaṃ hi dīptaṃ dhṛtyambunā pāvakamambuneva /
hlādaṃ paraṃ sāṃpratamāgato 'smi śītaṃ hradaṃ gharma ivāvatīrṇaḥ

17.67

na me priyaṃ kiṃcana nāpriyaṃ me na me 'nurodho 'sti kuto virodhaḥ /
tayorabhāvāt sukhito 'smi sadyo himātapābhyāmiva vipramuktaḥ

17.68

mahābhayāt kṣemamivopalabhya mahāvarodhādiva vipramokṣam /
mahārṇavāt pāramivāplavaḥ san bhīmāndhakārādiva ca prakāśam

17.69

rogādivārogyamasahyarūpādṛṇādivānṛṇyamanantasaṃkhyāt /
dviṣatsakāśādiva cāpayānaṃ durbhikṣayogācca yathā subhikṣam

17.70

tadvatparāṃ śāntimupāgato 'haṃ yasyānubhāvena vināyakasya /
karomi bhūyaḥ punaruktamasmai namo namo 'rhāya tathāgatāya

17.71

yenāhaṃ girimupanīya rūkmaśṛṅgaṃ svargaṃ ca plavagavadhūnidarśanena /
kāmātmā tridivacarībhiraṅganābhirniṣkṛṣṭo yuvatimaye kalau nimagnaḥ

17.72

tasmācca vyasanaparādanarthapaṅkādutkṛṣya kramaśithilaḥ karīva paṅkāt /
śānte 'smin virajasi vijvare viśoke saddharme vitamasi naiṣṭhike vimuktaḥ

17.73

taṃ vande paramanukampakaṃ maharṣi mūrdhnāhaṃ prakṛtiguṇajñamāśayajñam /
saṃbuddhaṃ daśabalinaṃ bhiṣakpradhānaṃ trātāraṃ punarapi cāsmi saṃnatastam

Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc