Language

ENहिગુ
Scripture Library

Saundarānanda · Chapter 18

18.1

saundarananda mahākāvya meṃ "amṛtaprāpti" nāmaka saptadaśa sarga samāpta /
aṣṭādaśaḥ sargaḥ
ājñāvyākaraṇa
atha dvijo bāla ivāptavedaḥ kṣipraṃ vaṇik prāpta ivāptalābhaḥ /
jitvā ca rājanya ivārisainyaṃ nandaḥ kṛtārtho gurumabhyagacchat

18.2

draṣṭuṃ sukhaṃ jñānasamāptikāle gururhi śiṣyasya gurośca śiṣyaḥ /
pariśramaste saphalo mayīti yato didṛkṣāsya munau babhūva

18.3

yato hi yenādhigato viśeṣastasyottamāṃso 'rhati kartumīḍyām /
āryaḥ sarāgo 'pi kṛtajñabhāvāt prakṣīṇamānaḥ kimu vītarāgaḥ

18.4

yasyārthakāmaprabhavā hi bhaktistato 'sya sā tiṣṭhati rūḍhamūlā /
dharmānvayo yasya tu bhaktirāgastasya prasādo hṛdayāvagāḍhaḥ

18.5

kāṣāyavāsāḥ kanakāvadātastataḥ sa mūrdhnā gurave praṇeme /
vāteritaḥ pallavatāmrarāgaḥ puṣpojjvalaśrīriva karṇikāraḥ

18.6

athātmanaḥ śiṣyaguṇasya caiva mahāmuneḥ śāstṛguṇasya caiva /
saṃdarśanārthaṃ sa na mānahetoḥ svāṃ kāryasiddhiṃ kathayāmbabhūva

18.7

yo dṛṣṭiśalyo hṛdayāvagāḍhaḥ prabho bhṛśaṃ māmatudat sutīkṣṇaḥ /
tvadvākyasaṃdaṃśamukhena me sa samuddhṛtaḥ śalyahṛteva śalyaḥ

18.8

kathaṃkathābhāvagatosmi yena chinnaḥ sa niḥsaṃśaya saṃśayo me /
tvacchāsanāt satpathamāgato 'smi sudeśikasyeva pathi pranaṣṭaḥ

18.9

yatpītamāsvādavaśendriyeṇa darpeṇa kandarpaviṣaṃ mayāsīt /
tanme hataṃ tvadvacanāgadena viṣaṃ vināśīva mahāgadena

18.10

kṣayaṃ gataṃ janma nirastajanman saddharmacaryāmuṣito 'smi samyak /
kṛtsnaṃ kṛtaṃ me kṛtakārya kāryaṃ lokeṣu bhūto 'smi na lokadharmā

18.11

maitrīstanīṃ vyañjanacārusāsnāṃ saddharmadugdhāṃ pratibhānaśṛṅgām /
tavāsmi gāṃ sādhu nipīya tṛptastṛṣeva gāmuttama vatsavarṇaḥ

18.12

yatpaśyataścādhigamo mamāyaṃ tanme samāsena mune nibodha /
sarvajña kāmaṃ viditaṃ tavaitat svaṃ tūpacāraṃ pravivakṣurasmi

18.13

anye 'pi santo vimumukṣavo hi śrutvā vimokṣāya nayaṃ parasya /
muktasya rogādiva rogavantastenaiva mārgeṇa sukhaṃ ghaṭante

18.14

urvyādikān janmani vedima dhātun nātmānamurvyādiṣu teṣu kiñcit /
yasmādatasteṣu na me 'sti saktirbahiśca kāyena samā matirme

18.15

skandhāṃśca rūpaprabhṛtīn daśārdhān paśyāmi yasmāccapalānasārān /
anātmakāṃścaiva vadhātmakāṃśca tasmād vimukto 'smyaśivebhya ebhyaḥ

18.16

yasmācca paśyāmyudayaṃ vyayaṃ ca sarvāsvavasthāsvahamindriyāṇām /
tasmādanityeṣu nirātmakeṣu duḥkheṣu me teṣvapi nāsti saṃgaḥ

18.17

yataśca lokaṃ samajanmaniṣṭhaṃ paśyāmi niḥsāramasacca sarvam /
ato dhiyā me manasā vibaddhamasmīti me neñjitamasti yena

18.18

caturvidhe naikavidhaprasaṅge yato 'hamāhāravidhāvasaktaḥ /
amūrcchitaścāgrathitaśca tatra tribhyo vimukto 'smi tato bhavebhyaḥ

18.19

aniścitaścāpratibaddhacitto dṛṣṭaśrutādau vyavahāradharme /
yasmāt samātmānugataśca tatra tasmād visaṃyogagato 'smi muktaḥ

18.20

ityevamuktvā gurubāhumānyāt sarveṇa kāyena sa gāṃ nipannaḥ /
praverito lohitacandanākto haimo mahāstambha ivābabhāse

18.21

tataḥ pramādat prasṛtasya pūrvaṃ śruvā dhṛtiṃ vyākaraṇaṃ ca tasya /
dharmānvayaṃ cānugataṃ prasādaṃ meghasvarastaṃ munirābabhāṣe

18.22

uttiṣṭha dharme sthita śiṣyajuṣṭe kiṃ pādayorme patito 'si murdhnā /
abhyarcanaṃ me na tathā praṇāmo dharme yathaiṣā pratipattireva

18.23

adyāsi supravrajito jitātmannaiśvaryamapyātmani yena labdham /
jitātmanaḥ pravrajanaṃ hi sādhu calātmano na tvajitendriyasya

18.24

adyāsi śaucena pareṇa yukto vākkāyacetāṃsi śucīni yatte /
ataḥ punaścāprayatāpasaumyāṃ yatsaumya no vekṣyasi garbhaśayyām

18.25

adyārthavatte śrutavacchrutaṃ tacchrutānurūpaṃ pratipadya dharmam /
kṛtaśruto vipratipadyamāno nindyo hi nirvīrya ivāttaśastraḥ

18.26

aho dhṛtiste 'viṣayātmakasya yattvaṃ matiṃ mokṣavidhāvakārṣīḥ /
yāsyāmi niṣṭhāmiti bāliśo hi janmakṣayāt trāsamihābhyupaiti

18.27

diṣṭyā durāpaḥ kṣaṇasaṃnipāto nāyaṃ kṛto mohavaśena moghaḥ /
udeti duḥkhena gato hyadhastāt kūrmo yugacchidra ivārṇavasthaḥ

18.28

nirjitya māraṃ yudhi durnivāramadyāsi loke raṇaśīrṣaśūraḥ /
śūro 'pyaśūraḥ sa hi veditavyo doṣairamitrairiva hanyate yaḥ

18.29

nirvāpya rāgāgnimudīrṇamadya diṣṭyā sukhaṃ svapsyasi vītadāhaḥ /
duḥkhaṃ hi śete śayane 'pyudāre kleśāgninā cetasi dahyamānaḥ

18.30

abhyucchrito dravyamadena pūrvamadyāsi tṛṣṇoparamāt samṛddhaḥ /
yāvat satarṣaḥ puruṣo hi loke tāvat samṛddho 'pi sadā daridraḥ

18.31

adyāpadeṣṭuṃ tava yuktarūpaṃ śuddhodano me nṛpatiḥ piteti /
bhraṣṭasya dharmāt pitṛbhirnipātādaślāghanīyo hi kulāpadeśaḥ

18.32

diṣṭyāsi śāntiṃ paramāmupeto nistīrṇakāntāra ivāptasāraḥ /
sarvo hi saṃsāragato bhayārto yathaiva kāntāragatastathaiva

18.33

āraṇyakaṃ bhaikṣacaraṃ vinītaṃ drakṣyāmi nandaṃ nibhṛtaṃ kadeti /
āsīt purastāttvayi me didṛkṣā tathāsi diṣṭyā mama darśanīyaḥ

18.34

bhavatyarūpo 'pi hi darśanīyaḥ svalaṃkṛtaḥ śreṣṭhatamaigurṇaiḥ svaiḥ /
doṣaiḥ parīto malinīkaraistu sudarśanīyo 'pi virūpa eva

18.35

adya prakṛṣṭā tava buddhimattā kṛtsnaṃ yayā te kṛtamātmakāryam /
śrutonnatasyāpi hi nāsti buddhirnotpadyate śreyasi yasya buddhiḥ

18.36

unmīlitasyāpi janasya madhye nimīlitasyāpi tathaiva cakṣuḥ /
prajñāmayaṃ yasya hi nāsti cakṣuścakṣurna tasyāsti sacakṣuṣo 'pi

18.37

duḥkhapratīkāranimittamārtaḥ kṛṣyādibhiḥ khedamupaiti lokaḥ /
ajasramāgacchati tacca bhūyo jñānena yasyādya kṛtastvayāntaḥ

18.38

duḥkhaṃ na me syāt sukhameva me syāditi pravṛttaḥ satataṃ hi lokaḥ /
na vetti taccaiva tathā yathā syāt prāptaṃ tvayādyāsulabhaṃ yathāvat

18.39

ityevamādi sthirabuddhicittastathāgatenābhihito hitāya /
staveṣu nindāsu ca nirvyapekṣaḥ kṛtāñjalirvākyamuvāca nandaḥ

18.40

aho viśeṣeṇa viśeṣadarśin stvayānukampā mayi darśiteyaṃ /
yatkāmapaṅke bhagavannimagnastrāto 'smi saṃsārabhayādakāmaḥ

18.41

bhrātrā tvayā śreyasi daiśikena pitrā phalasthena tathaiva mātrā /
hato 'bhaviṣyaṃ yadi na vyamokṣyaṃ sārthāt paribhraṣṭa ivākṛtārthaḥ

18.42

śāntasya tuṣṭasya sukho viveko vijñātatattvasva parīkṣakasya /
prahīṇamānasya ca nirmadasya sukhaṃ virāgatvamasaktabuddheḥ

18.43

atho hi tattvaṃ parigamya samyaṅnirdhūya doṣānadhigamya śāntim /
svaṃ nāśramaṃ samprati cintayāmi na taṃ janaṃ nāpsaraso na devān

18.44

idaṃ hi bhuktvā śuci śāmikaṃ sukhaṃ na me manaḥ kāṃkṣati kāmajaṃ sukham /
mahārhamapyannamadaivatāhṛtaṃ divaukaso bhuktavataḥ sudhāmiva

18.45

aho 'ndhavijñānanimīlitaṃ jagat paṭāntare paśyati nottamaṃ sukham /
sudhīramadhyatmasukhaṃ vyapāsya hi śramaṃ tathā kāmasukhārthamṛcchati

18.46

yathā hi ratnākarametya durmatirvihāya ratnānyasato maṇīn haret /
apāsya saṃbodhisukhaṃ tathottamaṃ śramaṃ vrajet kāmasukhopalabdhaye

18.47

aho hi sattveṣvatimaitracetasastathāgatasyānujighṛkṣutā parā /
apāsya yaddhyānasukhaṃ mune paraṃ parasya duḥkhoparamāya khidyase

18.48

mayā nu śakyaṃ pratikartumadya kiṃ gurau hitaiṣiṇyanukampake tvayi /
samuddhṛto yena bhavārṇavādahaṃ mahārṇavāccūrṇitanaurivormibhiḥ

18.49

tato ministasya niśamya hetumat prahīṇasarvāsravasūcakaṃ vacaḥ /
idaṃ babhāṣe vadatāmanuttamo yadarhati śrīghana eva bhāṣituṃ

18.50

idaṃ kṛtārthaḥ paramārthavit kṛtī tvameva dhīmannabhidhātumarhasi /
atītya kāntāramavāptasādhanaḥ sudaiśikasyeva kṛtaṃ mahāvaṇik

18.51

avaiti buddhaṃ naradamyasārathiṃ kṛtī yathārhannupaśāntamānasaḥ /
na dṛṣṭasatyo 'pi tathāvabudhyate pṛthagjanaḥ kiṃbata buddhimānapi

18.52

rajastamobhyāṃ parimuktacetasastavaiva ceyaṃ sadṛśī kṛtajñatā /
rajaḥprakarṣeṇa jagatyavasthite kṛtajñabhāvo hi kṛtajña durlabhaḥ

18.53

sadharma dharmānvayato yataśca te mayi prasādo 'dhigame ca kauśalam /
ato 'sti bhūyastvayi me vivakṣitaṃ nato hi bhaktaśca niyogamarhasi

18.54

avāptakāryo 'si parāṃ gatiṃ gato na te 'sti kiñcit karaṇīyamaṇvapi /
ataḥparaṃ saumya carānukampayā vimokṣayan kṛcchragatān parānapi

18.55

ihārthamevārabhate naro 'dhamo vimadhyamastūbhayalaukikīṃ kriyām /
kriyāmamutraiva phalāya madhyamo viśiṣṭadharmā punarapravṛttaye

18.56

ihottamebhyo 'pi mataḥ sa tūttamo ya uttamaṃ dharmamavāpya naiṣṭhikam /
acintayitvātmagataṃ pariśramaṃ śamaṃ parebhyo 'pyupadeṣṭumicchati

18.57

vihāya tasmādiha kāryamātmanaḥ kuru sthirātman parakāryamapyatho /
bhramatsu sattveṣu tamāvṛtātmasu śrutapradīpo niśi dhāryatāmayam

18.58

bravītu tāvat puri vismito janastvayi sthite kurvati dharmadeśanāḥ /
aho batāścaryamidaṃ vimuktaye karoti rāgī yadayaṃ kathāmiti

18.59

dhruvaṃ hi saṃśrutya tava sthiraṃ mano nivṛttanānāviṣayairmanorathaiḥ /
vadhūrgṛhe sāpi tavānukurvatī kariṣyate strīṣu virāgiṇīḥ kathāḥ

18.60

tvayi paramadhṛtau niviṣṭatattve bhavanagatā na hi raṃsyate dhruvaṃ sā /
manasi śamadamātmake vivikte matiriva kāmasukhaiḥ parīkṣakasya

18.61

ityarhataḥ paramakāruṇikasya śāsturmūrdhnā vacaśca caraṇau ca samaṃ gṛhītvā /
svasthaḥ praśāntahṛdayo vinivṛttakāryaḥ pārśvānmuneḥ pratiyayau vimadaḥ karīva

18.62

bhikṣārthaṃ samaye viveśa sa puraṃ dṛṣṭīrjanasyākṣipan
lābhālābhasukhāsukhādiṣu samaḥ svasthendriyo nispṛhaḥ /
nirmokṣāya cakāra tatra ca kathāṃ kāle janāyārthine
naivonmārgagatān parān paribhavannātmānamutkarṣayan

18.63

ityeṣā vyupaśāntaye na rataye mokṣārthagarbhā kṛtiḥ
śrotṛṇāṃ grahaṇārthamanyamanasāṃ kāvyopacārāt kṛtā /
yanmokṣāt kṛtamanyadatra hi mayā tatkāvyadharmāt
kṛtaṃ pātuṃ titkamivauṣadhaṃ madhuyutaṃ hṛdyaṃ kathaṃ syāditi

18.64

prāyeṇālokya lokaṃ viṣayaratiparaṃ mokṣāt pratihataṃ
kāvyavyājena tattvaṃ kathitamiha mayā mokṣaḥ paramiti /
tadbuddhvā śamikaṃ yattadavahitamito grāhyaṃ na lalitaṃ
pāṃsubhyo dhātujebhyo niyatamupakaraṃ cāmīkaramiti

Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc