Saundarānanda · Chapter 18
saundarananda mahākāvya meṃ "amṛtaprāpti" nāmaka saptadaśa sarga samāpta /
aṣṭādaśaḥ sargaḥ
ājñāvyākaraṇa
atha dvijo bāla ivāptavedaḥ kṣipraṃ vaṇik prāpta ivāptalābhaḥ /
jitvā ca rājanya ivārisainyaṃ nandaḥ kṛtārtho gurumabhyagacchat
draṣṭuṃ sukhaṃ jñānasamāptikāle gururhi śiṣyasya gurośca śiṣyaḥ /
pariśramaste saphalo mayīti yato didṛkṣāsya munau babhūva
yato hi yenādhigato viśeṣastasyottamāṃso 'rhati kartumīḍyām /
āryaḥ sarāgo 'pi kṛtajñabhāvāt prakṣīṇamānaḥ kimu vītarāgaḥ
yasyārthakāmaprabhavā hi bhaktistato 'sya sā tiṣṭhati rūḍhamūlā /
dharmānvayo yasya tu bhaktirāgastasya prasādo hṛdayāvagāḍhaḥ
kāṣāyavāsāḥ kanakāvadātastataḥ sa mūrdhnā gurave praṇeme /
vāteritaḥ pallavatāmrarāgaḥ puṣpojjvalaśrīriva karṇikāraḥ
athātmanaḥ śiṣyaguṇasya caiva mahāmuneḥ śāstṛguṇasya caiva /
saṃdarśanārthaṃ sa na mānahetoḥ svāṃ kāryasiddhiṃ kathayāmbabhūva
yo dṛṣṭiśalyo hṛdayāvagāḍhaḥ prabho bhṛśaṃ māmatudat sutīkṣṇaḥ /
tvadvākyasaṃdaṃśamukhena me sa samuddhṛtaḥ śalyahṛteva śalyaḥ
kathaṃkathābhāvagatosmi yena chinnaḥ sa niḥsaṃśaya saṃśayo me /
tvacchāsanāt satpathamāgato 'smi sudeśikasyeva pathi pranaṣṭaḥ
yatpītamāsvādavaśendriyeṇa darpeṇa kandarpaviṣaṃ mayāsīt /
tanme hataṃ tvadvacanāgadena viṣaṃ vināśīva mahāgadena
kṣayaṃ gataṃ janma nirastajanman saddharmacaryāmuṣito 'smi samyak /
kṛtsnaṃ kṛtaṃ me kṛtakārya kāryaṃ lokeṣu bhūto 'smi na lokadharmā
maitrīstanīṃ vyañjanacārusāsnāṃ saddharmadugdhāṃ pratibhānaśṛṅgām /
tavāsmi gāṃ sādhu nipīya tṛptastṛṣeva gāmuttama vatsavarṇaḥ
yatpaśyataścādhigamo mamāyaṃ tanme samāsena mune nibodha /
sarvajña kāmaṃ viditaṃ tavaitat svaṃ tūpacāraṃ pravivakṣurasmi
anye 'pi santo vimumukṣavo hi śrutvā vimokṣāya nayaṃ parasya /
muktasya rogādiva rogavantastenaiva mārgeṇa sukhaṃ ghaṭante
urvyādikān janmani vedima dhātun nātmānamurvyādiṣu teṣu kiñcit /
yasmādatasteṣu na me 'sti saktirbahiśca kāyena samā matirme
skandhāṃśca rūpaprabhṛtīn daśārdhān paśyāmi yasmāccapalānasārān /
anātmakāṃścaiva vadhātmakāṃśca tasmād vimukto 'smyaśivebhya ebhyaḥ
yasmācca paśyāmyudayaṃ vyayaṃ ca sarvāsvavasthāsvahamindriyāṇām /
tasmādanityeṣu nirātmakeṣu duḥkheṣu me teṣvapi nāsti saṃgaḥ
yataśca lokaṃ samajanmaniṣṭhaṃ paśyāmi niḥsāramasacca sarvam /
ato dhiyā me manasā vibaddhamasmīti me neñjitamasti yena
caturvidhe naikavidhaprasaṅge yato 'hamāhāravidhāvasaktaḥ /
amūrcchitaścāgrathitaśca tatra tribhyo vimukto 'smi tato bhavebhyaḥ
aniścitaścāpratibaddhacitto dṛṣṭaśrutādau vyavahāradharme /
yasmāt samātmānugataśca tatra tasmād visaṃyogagato 'smi muktaḥ
ityevamuktvā gurubāhumānyāt sarveṇa kāyena sa gāṃ nipannaḥ /
praverito lohitacandanākto haimo mahāstambha ivābabhāse
tataḥ pramādat prasṛtasya pūrvaṃ śruvā dhṛtiṃ vyākaraṇaṃ ca tasya /
dharmānvayaṃ cānugataṃ prasādaṃ meghasvarastaṃ munirābabhāṣe
uttiṣṭha dharme sthita śiṣyajuṣṭe kiṃ pādayorme patito 'si murdhnā /
abhyarcanaṃ me na tathā praṇāmo dharme yathaiṣā pratipattireva
adyāsi supravrajito jitātmannaiśvaryamapyātmani yena labdham /
jitātmanaḥ pravrajanaṃ hi sādhu calātmano na tvajitendriyasya
adyāsi śaucena pareṇa yukto vākkāyacetāṃsi śucīni yatte /
ataḥ punaścāprayatāpasaumyāṃ yatsaumya no vekṣyasi garbhaśayyām
adyārthavatte śrutavacchrutaṃ tacchrutānurūpaṃ pratipadya dharmam /
kṛtaśruto vipratipadyamāno nindyo hi nirvīrya ivāttaśastraḥ
aho dhṛtiste 'viṣayātmakasya yattvaṃ matiṃ mokṣavidhāvakārṣīḥ /
yāsyāmi niṣṭhāmiti bāliśo hi janmakṣayāt trāsamihābhyupaiti
diṣṭyā durāpaḥ kṣaṇasaṃnipāto nāyaṃ kṛto mohavaśena moghaḥ /
udeti duḥkhena gato hyadhastāt kūrmo yugacchidra ivārṇavasthaḥ
nirjitya māraṃ yudhi durnivāramadyāsi loke raṇaśīrṣaśūraḥ /
śūro 'pyaśūraḥ sa hi veditavyo doṣairamitrairiva hanyate yaḥ
nirvāpya rāgāgnimudīrṇamadya diṣṭyā sukhaṃ svapsyasi vītadāhaḥ /
duḥkhaṃ hi śete śayane 'pyudāre kleśāgninā cetasi dahyamānaḥ
abhyucchrito dravyamadena pūrvamadyāsi tṛṣṇoparamāt samṛddhaḥ /
yāvat satarṣaḥ puruṣo hi loke tāvat samṛddho 'pi sadā daridraḥ
adyāpadeṣṭuṃ tava yuktarūpaṃ śuddhodano me nṛpatiḥ piteti /
bhraṣṭasya dharmāt pitṛbhirnipātādaślāghanīyo hi kulāpadeśaḥ
diṣṭyāsi śāntiṃ paramāmupeto nistīrṇakāntāra ivāptasāraḥ /
sarvo hi saṃsāragato bhayārto yathaiva kāntāragatastathaiva
āraṇyakaṃ bhaikṣacaraṃ vinītaṃ drakṣyāmi nandaṃ nibhṛtaṃ kadeti /
āsīt purastāttvayi me didṛkṣā tathāsi diṣṭyā mama darśanīyaḥ
bhavatyarūpo 'pi hi darśanīyaḥ svalaṃkṛtaḥ śreṣṭhatamaigurṇaiḥ svaiḥ /
doṣaiḥ parīto malinīkaraistu sudarśanīyo 'pi virūpa eva
adya prakṛṣṭā tava buddhimattā kṛtsnaṃ yayā te kṛtamātmakāryam /
śrutonnatasyāpi hi nāsti buddhirnotpadyate śreyasi yasya buddhiḥ
unmīlitasyāpi janasya madhye nimīlitasyāpi tathaiva cakṣuḥ /
prajñāmayaṃ yasya hi nāsti cakṣuścakṣurna tasyāsti sacakṣuṣo 'pi
duḥkhapratīkāranimittamārtaḥ kṛṣyādibhiḥ khedamupaiti lokaḥ /
ajasramāgacchati tacca bhūyo jñānena yasyādya kṛtastvayāntaḥ
duḥkhaṃ na me syāt sukhameva me syāditi pravṛttaḥ satataṃ hi lokaḥ /
na vetti taccaiva tathā yathā syāt prāptaṃ tvayādyāsulabhaṃ yathāvat
ityevamādi sthirabuddhicittastathāgatenābhihito hitāya /
staveṣu nindāsu ca nirvyapekṣaḥ kṛtāñjalirvākyamuvāca nandaḥ
aho viśeṣeṇa viśeṣadarśin stvayānukampā mayi darśiteyaṃ /
yatkāmapaṅke bhagavannimagnastrāto 'smi saṃsārabhayādakāmaḥ
bhrātrā tvayā śreyasi daiśikena pitrā phalasthena tathaiva mātrā /
hato 'bhaviṣyaṃ yadi na vyamokṣyaṃ sārthāt paribhraṣṭa ivākṛtārthaḥ
śāntasya tuṣṭasya sukho viveko vijñātatattvasva parīkṣakasya /
prahīṇamānasya ca nirmadasya sukhaṃ virāgatvamasaktabuddheḥ
atho hi tattvaṃ parigamya samyaṅnirdhūya doṣānadhigamya śāntim /
svaṃ nāśramaṃ samprati cintayāmi na taṃ janaṃ nāpsaraso na devān
idaṃ hi bhuktvā śuci śāmikaṃ sukhaṃ na me manaḥ kāṃkṣati kāmajaṃ sukham /
mahārhamapyannamadaivatāhṛtaṃ divaukaso bhuktavataḥ sudhāmiva
aho 'ndhavijñānanimīlitaṃ jagat paṭāntare paśyati nottamaṃ sukham /
sudhīramadhyatmasukhaṃ vyapāsya hi śramaṃ tathā kāmasukhārthamṛcchati
yathā hi ratnākarametya durmatirvihāya ratnānyasato maṇīn haret /
apāsya saṃbodhisukhaṃ tathottamaṃ śramaṃ vrajet kāmasukhopalabdhaye
aho hi sattveṣvatimaitracetasastathāgatasyānujighṛkṣutā parā /
apāsya yaddhyānasukhaṃ mune paraṃ parasya duḥkhoparamāya khidyase
mayā nu śakyaṃ pratikartumadya kiṃ gurau hitaiṣiṇyanukampake tvayi /
samuddhṛto yena bhavārṇavādahaṃ mahārṇavāccūrṇitanaurivormibhiḥ
tato ministasya niśamya hetumat prahīṇasarvāsravasūcakaṃ vacaḥ /
idaṃ babhāṣe vadatāmanuttamo yadarhati śrīghana eva bhāṣituṃ
idaṃ kṛtārthaḥ paramārthavit kṛtī tvameva dhīmannabhidhātumarhasi /
atītya kāntāramavāptasādhanaḥ sudaiśikasyeva kṛtaṃ mahāvaṇik
avaiti buddhaṃ naradamyasārathiṃ kṛtī yathārhannupaśāntamānasaḥ /
na dṛṣṭasatyo 'pi tathāvabudhyate pṛthagjanaḥ kiṃbata buddhimānapi
rajastamobhyāṃ parimuktacetasastavaiva ceyaṃ sadṛśī kṛtajñatā /
rajaḥprakarṣeṇa jagatyavasthite kṛtajñabhāvo hi kṛtajña durlabhaḥ
sadharma dharmānvayato yataśca te mayi prasādo 'dhigame ca kauśalam /
ato 'sti bhūyastvayi me vivakṣitaṃ nato hi bhaktaśca niyogamarhasi
avāptakāryo 'si parāṃ gatiṃ gato na te 'sti kiñcit karaṇīyamaṇvapi /
ataḥparaṃ saumya carānukampayā vimokṣayan kṛcchragatān parānapi
ihārthamevārabhate naro 'dhamo vimadhyamastūbhayalaukikīṃ kriyām /
kriyāmamutraiva phalāya madhyamo viśiṣṭadharmā punarapravṛttaye
ihottamebhyo 'pi mataḥ sa tūttamo ya uttamaṃ dharmamavāpya naiṣṭhikam /
acintayitvātmagataṃ pariśramaṃ śamaṃ parebhyo 'pyupadeṣṭumicchati
vihāya tasmādiha kāryamātmanaḥ kuru sthirātman parakāryamapyatho /
bhramatsu sattveṣu tamāvṛtātmasu śrutapradīpo niśi dhāryatāmayam
bravītu tāvat puri vismito janastvayi sthite kurvati dharmadeśanāḥ /
aho batāścaryamidaṃ vimuktaye karoti rāgī yadayaṃ kathāmiti
dhruvaṃ hi saṃśrutya tava sthiraṃ mano nivṛttanānāviṣayairmanorathaiḥ /
vadhūrgṛhe sāpi tavānukurvatī kariṣyate strīṣu virāgiṇīḥ kathāḥ
tvayi paramadhṛtau niviṣṭatattve bhavanagatā na hi raṃsyate dhruvaṃ sā /
manasi śamadamātmake vivikte matiriva kāmasukhaiḥ parīkṣakasya
ityarhataḥ paramakāruṇikasya śāsturmūrdhnā vacaśca caraṇau ca samaṃ gṛhītvā /
svasthaḥ praśāntahṛdayo vinivṛttakāryaḥ pārśvānmuneḥ pratiyayau vimadaḥ karīva
bhikṣārthaṃ samaye viveśa sa puraṃ dṛṣṭīrjanasyākṣipan
lābhālābhasukhāsukhādiṣu samaḥ svasthendriyo nispṛhaḥ /
nirmokṣāya cakāra tatra ca kathāṃ kāle janāyārthine
naivonmārgagatān parān paribhavannātmānamutkarṣayan
ityeṣā vyupaśāntaye na rataye mokṣārthagarbhā kṛtiḥ
śrotṛṇāṃ grahaṇārthamanyamanasāṃ kāvyopacārāt kṛtā /
yanmokṣāt kṛtamanyadatra hi mayā tatkāvyadharmāt
kṛtaṃ pātuṃ titkamivauṣadhaṃ madhuyutaṃ hṛdyaṃ kathaṃ syāditi
prāyeṇālokya lokaṃ viṣayaratiparaṃ mokṣāt pratihataṃ
kāvyavyājena tattvaṃ kathitamiha mayā mokṣaḥ paramiti /
tadbuddhvā śamikaṃ yattadavahitamito grāhyaṃ na lalitaṃ
pāṃsubhyo dhātujebhyo niyatamupakaraṃ cāmīkaramiti
Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0