સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 17

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્યે "આર્યસત્ય" નામ ષોડશ સર્ગ સમાપ્ત ।
સપ્તદશઃ સર્ગઃ
અમૃતપ્રાપ્તિ
અથૈવમાદેશિતતત્ત્વમાર્ગો નન્દસ્તદા પ્રાપ્તવિમોક્ષમાર્ગઃ ।
સર્વેણ ભાવેન ગુરૌ પ્રણમ્ય ક્લેશપ્રહાણાય વનં જગામ

તત્રાવકાશં મૃદુનીલશષ્પં દદર્શ શાન્તં તરુષણ્ડવન્તમ્ ।
નિઃશબ્દયા નિમ્નગયોપગૂઢં વૈડૂર્યનીલોદકયા વહન્ત્યા

સ પાદયોસ્તત્ર વિધાય શૌચં શુચૌ શિવે શ્રીમતિ વૃક્ષમૂલે ।
મોક્ષાય બદ્ધ્વા વ્યવસાયકક્ષાં પર્યઙ્કમઙ્કાવહિતં બબન્ધ

ઋજું સમગ્રં પ્રણિધાય કાયં કાયે સ્મૃતિં ચાભિમુખીં વિધાય ।
સર્વેન્દ્રિયાણ્યાત્મનિ સંનિધાય સ તત્ર યોગં પ્રયતઃ પ્રપેદે

તતઃ સ તત્ત્વં નિખિલં ચિકીર્ષુર્મોક્ષાનુકૂલાંશ્ચ વિધીંશ્ચિકીર્ષન્ ।
જ્ઞાનેન શીલેન શમેન ચૈવ ચચાર ચેતઃ પરિકર્મભૂમૌ

સંધાય ધૈર્યં પ્રણિધાય વીર્યં વ્યપોહ્ય સક્તિં પરિગૃહ્ય શક્તિમ્ ।
પ્રશાન્તચેતા નિયમસ્થચેતાઃ સ્વસ્થસ્તતોભૂદ્ વિષયેષ્વનાસ્થઃ

આતપ્તબુદ્ધેઃ પ્રહિતાત્મનો ઽપિ સ્વભ્યસ્તભાવાદથ કામસંજ્ઞા ।
પર્યાકુલં તસ્ય મનશ્ચકાર પ્રાવૃટ્સુ વિદ્યુજ્જલમાગતેવ

સ પર્યવસ્થાનમવેત્ય સદ્યશ્ચિક્ષેપ તાં ધર્મવિઘાતકર્ત્રીમ્ ।
પ્રિયામપિ ક્રોધપરીતચેતા નારીમિવોદ્વૃત્તગુણાં મનસ્વી

આરબ્ધવીર્યસ્ય મનઃશમાય ભૂયસ્તુ તસ્યાકુશલો વિતર્કઃ ।
વ્યાધિપ્રણાશાય નિવિષ્ટવુદ્ધેરુપદ્રવો ઘોર ઇવાજગામ

સ તદ્વિઘાતાય નિમિત્તમન્યદ્ યોગાનુકૂલં કુશલં પ્રપેદે ।
આર્તાયનં ક્ષીણબલો બલસ્થં નિરસ્યમાનો બલિનારિણેવ

પુરં વિધાયાનુવિધાય દણ્ડં મિત્રાણિ સંગૃહ્ય રિપૂન્ વિગૃહ્ય ।
રાજા યથાપ્નોતિ હિ ગામપૂર્વાં નીતિર્મુમુક્ષોરપિ સૈવ યોગે

વિમોક્ષકામસ્ય હિ યોગિનો ઽપિ મનઃ પુરં જ્ઞાનવિધિશ્ચ દણ્ડઃ ।
ગુણાશ્ચ મિત્રાણ્યરયશ્ચ દોષા ભૂમિર્વિમુક્તિર્યતતે યદર્થમ્

સ દુઃખજાલાન્મહતો મુમુક્ષુર્વિમોક્ષમાર્ગાધિગમે વિવિક્ષુઃ ।
પન્થાન્માર્યં પરમં દિદૃક્ષુઃ શમં યયૌ કિંચિદુપાત્તચક્ષુઃ

યઃ સ્યાન્નિકેતસ્તમસો ઽનિકેતઃ શ્રુત્વાપિ તત્ત્વં સ ભવેત્ પ્રમત્તઃ ।
યસ્માત્તુ મોક્ષાય સ પાત્રભૂતસ્તસ્માન્મનઃ સ્વાત્મનિ સંજહાર

સમ્ભારતઃ પ્રત્યયતઃ સ્વભાવાદાસ્વાદતો દોષવિશેષતશ્ચ ।
અથાત્મવાન્નિઃસરણાત્મતશ્ચ ધર્મેષુ ચક્રે વિધિવત્ પરીક્ષામ્

સ રૂપિણં કૃત્સ્નમરૂપિણં ચ સારં દિદૃક્ષુર્વિચિકાય કાયમ્ ।
અથાશુચિં દુઃખમનિત્યમસ્વં નિરાત્મકં ચૈવ ચિકાય કાયમ્

અનિત્યતસ્તત્ર હિ શૂન્યતશ્ચ નિરાત્મતો દુઃખત એવ ચાપિ ।
માર્ગપ્રવેકેણ સ લૌકિકેન ક્લેશદ્રુમં સંચલયાંચકાર

યસ્માદભૂત્વા ભવતીહ સર્વં ભુત્વા ચ ભૂયો ન ભવત્યવશ્યમ્ ।
સહેતુકં ચ ક્ષયિ હેતુમચ્ચ તસ્માદનિત્યં જગદિત્યવિન્દત્

યતઃ પ્રસૂતસ્ય ચ કર્મયોગઃ પ્રસજ્યતે બન્ધવિઘાતહેતુઃ ।
દુઃખપ્રતીકારવિધૌ સુખાખ્યે તતો ભવં દુઃખમિતિ વ્યપશ્યત્

યતશ્ચ સંસ્કારગતં વિવિક્તં ન કારકઃ કશ્ચન વેદકો વા ।
સમગ્ર્યતઃ સંભવતિ પ્રવૃત્તિઃ શૂન્યં તતો લોકમિમં દદર્શ

યસ્માન્નિરીહં જગદસ્વતન્ત્રં નૈશ્વર્યમેકઃ કુરુતે ક્રિયાસુ ।
તત્તત્પ્રતીત્ય પ્રભવન્તિ ભાવા નિરાત્મકં તેન વિવેદ લોકમ્

તતઃ સ વાતં વ્યજનાદિવોષ્ણે કાષ્ઠાશ્રિતં નિર્મથનાદિવાગ્નિમ્ ।
અન્તઃક્ષિતિસ્થં ખનનાદિવામ્ભો લોકોત્તરં વર્ત્મ દુરાપમાપ

સજ્જ્ઞાનચાપઃ સ્મૃતિવર્મ બદ્ધ્વા વિશુદ્ધશીલવ્રતવાહનસ્થઃ ।
ક્લેશારિભિશ્ચિત્તરણાજિરસ્થૈઃ સાર્ધં યુયુત્સુર્વિજયાય તસ્થૌ

તતઃ સ બોધ્યઙ્ગશિતાત્તશસ્ત્રઃ સમ્યક્પ્રધાનોત્તમવાહનસ્થઃ ।
માર્ગાઙ્ગમાતઙ્ગવતા બલેન શનૈઃ શનૈઃ ક્લેશચમૂં જગાહે

સ સ્મૃત્યુપસ્થાનમયૈઃ પૃષત્કૈઃ શત્રૂન્ વિપર્યાસમયાન્ ક્ષણેન ।
દુઃખસ્ય હેતૂંશ્ચતુરશ્ચતુર્ભિઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ પ્રચારાયતનૈર્દદાર

આર્યૈર્બલૈઃ પઞ્ચભિરેવ પઞ્ચ ચેતઃખિલાન્યપ્રતિમૈર્બભઞ્જ ।
મિથ્યાઙ્ગનાગાંશ્ચ તથાઙ્ગનાગૈર્વિનિર્દુધાવાષ્ટભિરેવ સો ઽષ્ટૌ

અથાત્મદૃષ્ટિં સકલાં વિધૂય ચતુર્ષુ સત્યેષ્વકથંકથઃ સન્ ।
વિશુદ્ધશીલવ્રતદૃષ્ટધર્મા ધર્મસ્ય પૂર્વાં ફલભૂમિમાપ

સ દર્શનાદાર્યચતુષ્ટયસ્ય ક્લેશૈકદેશસ્ય ચ વિપ્રયોગાત્ ।
પ્રત્યાત્મિકાચ્ચાપિ વિશેષલાભાત્ પ્રત્યક્ષતો જ્ઞાનિસુખસ્ય ચૈવ

દાર્ઢ્યાત્ પ્રસાદસ્ય ધૃતેઃ સ્થિરત્વાત્ સત્યેષ્વસંમૂઢતયા ચતુર્ષુ ।
શીલસ્ય ચાચ્છિદ્રતયોત્તમસ્ય નિઃસંશયો ધર્મવિધૌ બભૂવ

કુદૃષ્ટિજાલેન સ વિપ્રયુક્તો લોકં તથાભૂતમવેક્ષમાણઃ ।
જ્ઞાનાશ્રયાં પ્રીતિમુપાજગામ ભૂયઃ પ્રસાદં ચ ગુરાવિયાય

યો હિ પ્રવૃત્તિં નિયતામવૈતિ નિવાન્યહેતોરિહ નાપ્યહેતોઃ ।
પ્રતીત્ય તત્તત્સમવૈતિ તત્તત્સ નૈષ્ઠિકં પશ્યતિ ધર્મમાર્યમ્

શાન્તં શિવં નિર્જરસં વિરાગં નિઃશ્રેયસં પશ્યતિ યશ્ચ ધર્મમ્ ।
તસ્યોપદેષ્ટારમથાર્યવર્યં સ પ્રેક્ષતે બુદ્ધમવાપ્તચક્ષુઃ

યથોપદેશેન શિવેન મુક્તો રોગાદરોગો ભિષજં કૃતજ્ઞઃ ।
અનુસ્મરન્ પશ્યતિ ચિત્તદૃષ્ટ્યા મૈત્ર્યા ચ શાસ્ત્રજ્ઞતયા ચ તુષ્ટઃ

આર્યેણ માર્ગેણ તથૈવ મુક્તસ્તથાગતં તત્ત્વવિદાર્યતત્ત્વઃ ।
અનુસ્મરન્ પશ્યતિ કાયસાક્ષી મૈત્ર્યા ચ સર્વજ્ઞતયા ત તુષ્ટઃ

સ નાશકૈર્દૃષ્ટિગતૈર્વિમુક્તઃ પર્યન્તમાલોક્ય પુનર્ભવસ્ય ।
ભક્ત્વા ઘૃણાં ક્લેશવિજૃમ્ભિતેષુ મૃત્યોર્ન તત્રાસ ન દુર્ગતિભ્યઃ

ત્વક્સ્નાયુમેદોરુધિરાસ્થિમાંસકેશાદિનામેધ્યગણેન પૂર્ણમ્ ।
તતઃ સ કાયં સમવેક્ષમાણઃ સારં વિચિન્ત્યાણ્વપિ નોપલેભે

સ કામરાગપ્રતિઘૌ સ્થિરાત્મા તેનૈવ યોગેન તનૂ ચકાર ।
કૃત્વા મહોરસ્કતનુસ્તનૂ તૌ પ્રાપ દ્વિતીયં ફલમાર્યધર્મે

સ લોભચાપં પરિકલ્પબાણં રાગં મહાવૈરિણમલ્પશેષમ્ ।
કાયસ્વભાવાધિગતૌર્બિભેદ યોગાયુધાસ્ત્રૈરશુભાપૃષત્કૈઃ

દ્વેષાયુધં ક્રોધવિકીર્ણબાણં વ્યાપાદમન્તઃપ્રસવં સપત્નમ્ ।
મૈત્રીપૃષત્કૈર્ધૃતિતૂણસંસ્થૈઃ ક્ષમાધનુર્જ્યાવિસૃતૈર્જઘાન

મૂલાન્યથ ત્રીણ્યશુભસ્ય વીરસ્ત્રિભિર્વિમોક્ષાયતનૈશ્ચકર્ત ।
ચમૂમુખસ્થાન્ ધૃતકાર્મુકાંસ્ત્રીનરીનિવારિસ્ત્રિભિરાયસાગ્રૈઃ

સ કામધાતોઃ સમતિક્રમાય પાર્ષ્ણિગ્રહાંસ્તાનભિભૂય શત્રૂન્ ।
યોગાદનાગામિફલં પ્રપદ્ય દ્વારીવ નિર્વાણપુરસ્ય તસ્થૌ

કામૈર્વિવિક્તં મલિનૈશ્ચ ધર્મૈર્વિતર્કવચ્ચાપિ વિચારવચ્ચ ।
વિવેકજં પ્રીતિસુખોપપન્નં ધ્યાનં તતઃ સ પ્રથમં પ્રપેદે

કામાગ્નિદાહેન સ વિપ્રમુક્તો લ્હાદં પરં ધ્યાનસુખાદવાપ ।
સુખં વિગાહ્યાપ્સ્વિવ ધર્મખિન્નઃ પ્રાપ્યેવ ચાર્થ વિપુલં દરિદ્રઃ

તત્રાપિ તદ્ધર્મગતાન્ વિતર્કાન્ ગુણાગુણે ચ પ્રસૃતાન્ વિચારાન્ ।
બુદ્ધ્વા મનઃક્ષોભકરાનશાન્તાંસ્તદ્વિપ્રયોગાય મતિં ચકાર

ક્ષોભં પ્રકુર્વન્તિ યથોર્મયો હિ ધીરપ્રસન્નામ્બુવહસ્ય સિન્ધોઃ ।
એકાગ્રભૂતસ્ય તથોર્મિભૂતાશ્ચિત્તામ્ભસઃ ક્ષોભકરા વિતર્કાઃ

ખિન્નસ્ય સુપ્તસ્ય ચ નિર્વૃતસ્ય બાધં યથા સંજનયન્તિ શબ્દાઃ ।
અદ્યાત્મમૈકાગ્ર્યમુપાગતસ્ય ભવન્તિ બાધાય તથા વિતર્કાઃ

અથાવિતર્કં ક્રમશો ઽવિચારમેકાગ્રભાવાન્મનસઃ પ્રસન્નમ્ ।
સમાધિજં પ્રીતિસુખં દ્વિતીયં ધ્યાનં તદાધ્યાત્મશિવં સ દધ્યૌ

તદ્ધ્યાનમાગમ્ય ચ ચિત્તમૌનં લેભે પરાં પ્રીતિમલબ્ધપૂર્વામ્ ।
પ્રીતૌ તુ તત્રાપિ સ દોષદર્શી યથા વિતર્કેષ્વભવત્તથૈવ

પ્રીતિઃ પરા વસ્તુનિ યત્ર યસ્ય વિપર્યયાત્તસ્ય હિ તત્ર દુઃખમ્ ।
પ્રીતાવતઃ પ્રેક્ષ્ય સ તત્ર દોષાન્ પ્રીતિક્ષયે યોગમુપારુરોહ

પ્રીતેર્વિરાગાત્ સુખમાર્યજુષ્ટં કાયેન વિન્દન્નથ સંપ્રજાનન્ ।
ઉપેક્ષકઃ સ સ્મૃતિમાન્ વ્યહાર્ષિદ્ ધ્યાનં તૃતીયં પ્રતિલભ્ય ધીરઃ

યસ્માત્ પરં તત્ર સુખં સુખેભ્યસ્તતઃ પરં નાસ્તિ સુખપ્રવૃત્તિઃ ।
તસ્માદ્ બભાષે શુભકૃત્સ્નભૂમિઃ પરાપરજ્ઞઃ પરમેતિ મૈત્ર્યા

ધ્યાને ઽપિ તત્રાથ દદર્શ દોષં મેને પરં શાન્તમનિઞ્જમેવ ।
આભોગતો ઽપીઞ્જયતિ સ્મ તસ્ય ચિત્તં પ્રવૃત્તં સુખમિત્યસ્રમ્

યત્રેઞ્જિતં સ્પન્દિતમસ્તિ તત્ર યત્રાસ્તિ ચ સ્પન્દિતમસ્તિ દુઃખમ્ ।
યસ્માદતસ્તત્સુખમિઞ્જકત્વાત્ પ્રશાન્તિકામા યતયસ્ત્યજન્તિ

અથ પ્રહાણાત્ સુખદુઃખયોશ્ચ મનોવિકારસ્ય ચ પૂર્વમેવ ।
દધ્યાવુપેક્ષાસ્મૃતિમદ્ વિશુદ્ધં ધ્યાનં તથાદુઃખસુખં ચતુર્થમ્

યસ્માત્તુ તસ્મિન્ન સુખં ન દુઃખં જ્ઞાનં ચ તત્રાસ્તિ તદર્થચારિ ।
તસ્માદુપેક્ષાસ્મૃતિપારિશુદ્ધિર્નિરુચ્યતે ધ્યાનવિધૌ ચતુર્થે

ધ્યાનં સ નિશ્રિત્ય તતશ્ચતુર્થમર્હત્ત્વલાભાય મતિં ચકાર ।
સંધાય મિત્રં બલવન્તમાર્યં રાજેવ દેશાનજિતાન્ જિગીષુઃ

ચિચ્છેદ કાર્ત્સ્ન્યેન તતઃ સ પઞ્ચ પ્રજ્ઞાસિના ભાવનયેરિતેન ।
ઊર્ધ્વઙ્ગમાન્યુત્તમબન્ધનાનિ સંયોજનાન્યુત્તમબન્ધનાનિ

બોધ્યઙ્ગનાગૈરપિ સપ્તભિઃ સ સપ્તૈવ ચિત્તાનુશયાન્ મમર્દ ।
દ્વિપાનિવોપસ્થિતવિપ્રણાશાન્ કાલો ગ્રહૈઃ સપ્તભિરેવ સપ્ત

અગ્નિદ્રુમાજ્યામ્બુષુ યા હિ વૃત્તિઃ કબન્ધવાય્વગ્નિદિવાકરાણામ્ ।
દોષેષુ તાં વૃત્તિમિયાય નન્દો નિર્વાપણોત્પાટનદાહશોષૈઃ

ઇતિ ત્રિવેગં ત્રિઝષં ત્રિવિચમેકામ્ભસં પઞ્ચરયં દ્વિકૂલમ્ ।
દ્વિગ્રાહમષ્ટાઙ્ગવતા પ્લવેન દુઃખાર્ણવં દુસ્તરમુત્તતાર

અર્હત્ત્વમાસાદ્ય સ સત્ક્રિયાર્હો નિરુત્સુકો નિષ્પ્રણયો નિરાશઃ ।
વિભીર્વિશુગ્વીતમદો વિરાગઃ સ એવ ધૃત્યાન્ય ઇવાબભાસે

ભ્રાતુશ્ચ શાસ્તુશ્ચ તયાનુશિષ્ટ્યા નન્દસ્તતઃ સ્વેન ચ વિક્રમેણ ।
પ્રશાન્તચેતાઃ પરિપૂર્ણકાર્યો વાણીમિમામાત્મગતાં જગાદ

નમો ઽસ્તુ તસ્મૈ સુગતાય યેન હિતૈષિણા મે કરુણાત્મકેન ।
બહૂનિ દુઃખાન્યપવર્તિતાનિ સુખાનિ ભૂયાંસ્યુપસંહૃતાનિ

અહં હ્યનાર્યેણ શરીરજેન દુઃખાત્મકે વર્ત્મનિ કૃષ્યમાણઃ ।
નિવર્તિતસ્તદ્વચનાઙ્કુશેન દર્પાન્વિતો નાગ ઇવાઙ્કુશેન

તસ્યાજ્ઞયા કારુણિકસ્ય શાસ્તુર્હૃદિસ્થમુત્પાટ્ય હિ રાગશલ્યમ્ ।
અદ્યૈવ તાવત્ સુમહત્ સુખં મે સર્વક્ષયે કિંબત નિર્વૃતસ્ય

નિર્વાપ્ય કામાગ્નિમહં હિ દીપ્તં ધૃત્યમ્બુના પાવકમમ્બુનેવ ।
હ્લાદં પરં સાંપ્રતમાગતો ઽસ્મિ શીતં હ્રદં ઘર્મ ઇવાવતીર્ણઃ

ન મે પ્રિયં કિંચન નાપ્રિયં મે ન મે ઽનુરોધો ઽસ્તિ કુતો વિરોધઃ ।
તયોરભાવાત્ સુખિતો ઽસ્મિ સદ્યો હિમાતપાભ્યામિવ વિપ્રમુક્તઃ

મહાભયાત્ ક્ષેમમિવોપલભ્ય મહાવરોધાદિવ વિપ્રમોક્ષમ્ ।
મહાર્ણવાત્ પારમિવાપ્લવઃ સન્ ભીમાન્ધકારાદિવ ચ પ્રકાશમ્

રોગાદિવારોગ્યમસહ્યરૂપાદૃણાદિવાનૃણ્યમનન્તસંખ્યાત્ ।
દ્વિષત્સકાશાદિવ ચાપયાનં દુર્ભિક્ષયોગાચ્ચ યથા સુભિક્ષમ્

તદ્વત્પરાં શાન્તિમુપાગતો ઽહં યસ્યાનુભાવેન વિનાયકસ્ય ।
કરોમિ ભૂયઃ પુનરુક્તમસ્મૈ નમો નમો ઽર્હાય તથાગતાય

યેનાહં ગિરિમુપનીય રૂક્મશૃઙ્ગં સ્વર્ગં ચ પ્લવગવધૂનિદર્શનેન ।
કામાત્મા ત્રિદિવચરીભિરઙ્ગનાભિર્નિષ્કૃષ્ટો યુવતિમયે કલૌ નિમગ્નઃ

તસ્માચ્ચ વ્યસનપરાદનર્થપઙ્કાદુત્કૃષ્ય ક્રમશિથિલઃ કરીવ પઙ્કાત્ ।
શાન્તે ઽસ્મિન્ વિરજસિ વિજ્વરે વિશોકે સદ્ધર્મે વિતમસિ નૈષ્ઠિકે વિમુક્તઃ

તં વન્દે પરમનુકમ્પકં મહર્ષિ મૂર્ધ્નાહં પ્રકૃતિગુણજ્ઞમાશયજ્ઞમ્ ।
સંબુદ્ધં દશબલિનં ભિષક્પ્રધાનં ત્રાતારં પુનરપિ ચાસ્મિ સંનતસ્તમ્