Saundarānanda · Chapter 16
saundarananda mahākāvye "vitarkaprahāṇa" nāma pañcadaśa sarga samāpta /
ṣoḍaśaḥ sargaḥ
āryasatya
evaṃ manodhāraṇayā krameṇa vyapohya kiñcit samupohya kiñcit /
dhyānāni catvāryadhigamya yogī prāpnotyabhijñā niyamena pañca
ṛddhipravekaṃ ca bahuprakāraṃ parasya cetaścaritāvabodham /
atītajanmasmaraṇaṃ ca dīrghaṃ divye viśuddhe śruticakṣuṣī ca
ataḥ paraṃ tattvaparikṣaṇena mano dadhātyāsravasaṃkṣayāya /
tato hi duḥkhaprabhṛtīni samyak catvāri satyāni padānyavaiti
bādhātmakaṃ duḥkhamidaṃ prasaktaṃ duḥkhasya hetuḥ prabhavātmako 'yam /
duḥkhakṣayo niḥsaraṇātmako 'yaṃ trāṇātmako 'yaṃ praśamāya mārgaḥ
ityāryasatyānyavabudhya buddhyā catvāri samyak pratividhya caiva /
sarvāsravān bhāvanayābhibhūya na jāyate śāntimavāpya bhūyaḥ
abodhato hyaprativedhataśca tattvātmakasyāsya catuṣṭasya /
bhavād bhavaṃ yāti na śantimeti saṃsāradolāmadhiruhya lokaḥ
tasmājjarādervyasanasya mūlaṃ samāsato duḥkhamavaihi janma /
sarvauṣadhīnāmiva bhūrbhavāya sarvāpadāṃ kṣetramidaṃ hi janma
yajjanmarūpasya hi sendriyasya duḥkhasya tannaikavidhasya janma /
yaḥ saṃbhavaścāsya samucchrayasya mṛtyośca rogasya ca saṃbhavaḥ saḥ
sadvāpyasadvā viṣamiśramannaṃ yathā vināśāya na dhāraṇāya /
loke tathā tiryaguparyadho vā duḥkhāya sarvaṃ na sukhāya janma
jarādayo naikavidhāḥ prajānāṃ satyāṃ pravṛttau prabhavantyanarthāḥ /
pravātsu ghoreṣvapi māruteṣu na hyaprasūtāstaravaścalanti
ākāśayoniḥ pavano yathā hi yathā śamīgarbhaśayo hutāśaḥ /
āpo yathāntarvasudhāśayāśca duḥkhaṃ tathā cittaśarīrayoniḥ
apāṃ dravatvaṃ kaṭhinatvamurvyā vāyoścalatvaṃ dhruvamauṣṇyamagneḥ /
yathā svabhāvo hi tathā svabhāvo duḥkhaṃ śarīrasya ca cetasaśca
kāye sati vyādhijarādi duḥkhaṃ kṣuttarṣavarṣoṣṇahimādi caiva /
rūpāśrite cetasi sānubandhe śokāratikrodhabhayādi duḥkham
pratyakṣamālokya ca janmaduḥkhaṃ duḥkhaṃ tathātītamapīti viddhi /
yathā ca tadduḥkhamidaṃ ca duḥkhaṃ duḥkhaṃ tathānāgatamapyavehi
bījasvabhāvo hi yatheha dṛṣṭo bhūto 'pi bhavyo 'pi tathānumeyaḥ /
pratyakṣataśca jvalano yathoṣṇo bhūto 'pi bhavyo 'pi tathoṣṇa eva
tannāmarūpasya guṇānurūpaṃ yatraiva nirvṛttirudāravṛtta /
tatraiva duḥkhaṃ na hi tadvimuktaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyatyabhavad bhaved vā
pravṛttiduḥkhasya ca tasya loke tṛṣṇādayo doṣagaṇā nimittam /
naiveśvaro na prakṛtirnaṃ kālo nāpo svabhāvo na vidhiryadṛcchā
jñātavyametena ca kāraṇena lokasya doṣebhya iti pravṛttiḥ /
yasmānmriyante sarajastamaskā na jāyate vītarajastamaskaḥ
icchāviśeṣe sati tatra tatra yānāsanāderbhavati prayogaḥ /
yasmādatastarṣavaśāttathaiva janma prajānāmiti veditavyam
sattvānyabhiṣvaṅgavaśāni dṛṣṭvā svajātiṣu prītiparāṇyatīva /
abhyāsayogādupapāditāni taireva doṣairiti tāni viddhi
krodhapraharṣādibhirāśrayāṇāmutpadyate ceha yathā viśeṣaḥ /
tathaiva janmasvapi naikarūpo nirvartate kleśakṛto viśeṣaḥ
doṣādhike janmani tīvradoṣa utpadyate rāgiṇi tīvrarāgaḥ /
mohādhike mohabalādhikaśca tadalpadoṣe ca tadalpadoṣaḥ
phalaṃ hi yādṛk samavaiti sākṣāt tadāgamād bījamavaityatītam /
avetya bījaprakṛtiṃ ca sākṣādanāgataṃ tatphalamabhyupaiti
doṣakṣayo jātiṣu yāsu yasya vairāgyatastāsu na jāyate saḥ /
doṣāśayastiṣṭhati yasya yatra tasyopapattirvivaśasya tatra
tajjanmano naikavidhasya saumya tṛṣṇādayo hetava ityavetya /
tāṃśchindhi duḥkhād yadi nirmumukṣā kāryakṣayaḥ kāraṇasaṃkṣayāddhi
duḥkhakṣayo hetuparikṣayācca śāntaṃ śivaṃ sākṣikuruṣva dharmaṃ /
tṛṣṇāvirāgaṃ layanaṃ nirodhaṃ sanātanaṃ trāṇamahāryamāryam
yasminna jātirna jarā na mṛtyurna vyādhayo nāpriyasaṃprayogaḥ /
necchāvipanna priyaviprayogaḥ kṣemaṃ padaṃ naiṣṭhikamacyutaṃ tat
dīpo yathā nirvṛtimabhyupeto naivāvaniṃ gacchati nāntarikṣam /
diśaṃ na kāṃcid vidiśaṃ na kāṃcit snehakṣayāt kevalameti śāntim
evaṃ kṛtī nirvṛtimabhyupeto naivāvaniṃ gacchati nāntarikṣam /
diśaṃ na kāṃcid vidiśaṃ na kāṃcit kleśakṣayāt kevalameti śāntim
asyābhyupāyo 'dhigamāya mārgaḥ prajñātrikalpaḥ praśamadvikalpaḥ /
sa bhāvanīyo vidhivad budhena śīle śucau tripramukhe sthitena
vākkarma samyak sahākāyakarma yathāvadājīvanayaśca śuddhaḥ /
idaṃ trayaṃ vṛttavidhau pravṛttaṃ śīlāśrayaṃ karmaparigrahāya
satyeṣu duḥkhādiṣu dṛṣṭirāryā samyagvitarkaśca parākramaśca /
idaṃ trayaṃ jñānavidhau pravṛttaṃ prajñāśrayaṃ kleśaparikṣayāya
nyāyena satyādhigamāya yuktā samyak smṛtiḥ samyagatho samādhiḥ /
idaṃ dvayaṃ yogavidhau pravṛttaṃ śamāśrayaṃ cittaparigrahāya
kleśāṃkurānna pratanoti śīlaṃ bījāṅkurān kāla ivātivṛttaḥ /
śucau hi śīle puruṣasya doṣā manaḥ salajjā iva dharṣayanti
kleśāṃstu viṣkambhayate samādhirvegānivādrirmahato nadīnām /
sthite samādhau hi na dharṣayanti doṣā bhujaṃgā iva mantrabaddhāḥ
prajñā tvaśeṣeṇa nihanti doṣāṃstīradrumān prāvṛṣi nimnageva /
dagdhā yayā na prabhavanti doṣā vajrāgninevānusṛtena vṛkṣāḥ
triskandhametaṃ pravigāhya mārgaṃ praspaṣṭamaṣṭāṅgamahāryamāryam /
duḥkhasya hetūn prajahāti doṣān prāpnoti cātyantaśivaṃ padaṃ tat
asyopacāre dhṛtirārjavaṃ ca hrīrapramādaḥ praviviktatā ca /
alpecchatā tuṣṭirasaṃgatā ca lokapravṛttāvaratiḥ kṣamā ca
yāthātmyato vindati yo hi duḥkhaṃ tasyodbhavaṃ tasya ca yo nirodham /
āryeṇa mārgeṇa sa śāntimeti kalyāṇamitraiḥ saha vartamānaḥ
yo vyādhito vyādhimavaiti samyag vyādhernidānaṃ ca tadauṣadhaṃ ca /
ārogyamāpnoti hi so 'cireṇa mitrairabhijñairupacaryamāṇaḥ
tadvyādhisaṃjñāṃ kuru duḥkhasatye doṣeṣvapi vyādhinidānasaṃjñām /
ārogyaṃjñāṃ ca nirodhasatye bhaiṣajyasaṃjñāmapi mārgasatye
tasmāt pravṛttiṃparigaccha duḥkhaṃ pravartakānapyavagaccha doṣān /
nivṛttimāgaccha ca tannirodhaṃ nivartakaṃ cāpyavagaccha mārgam
śirasyatho vāsasi saṃpradīpte satyāvabodhāya mativicāryā /
dagdhaṃ jagat satyanayaṃ hyadṛṣṭvā pradahyate saṃprati dhakṣyate ca
yadaiva yaḥ paśyati nāmarūpaṃ kṣayīti taddarśanamasya samyak /
samyak ca nirvedamupaiti paśyan nandīkṣayācca kṣayameti rāgaḥ
tayośca nandīrajasoḥ kṣayeṇa samyagvimuktaṃ pravadāmi cetaḥ /
samyagvimuktirmanasaśca tābhyāṃ na cāsya bhūyaḥ karaṇīyamasti
yathāsvabhāvena hi nāmarūpaṃ taddhetumevāstagamaṃ ca tasya /
vijānataḥ pasyata eva cāhaṃ bravīmi samyak kṣayamāsravāṇām
tasmāt paraṃ saumya vidhāya vīryaṃ śīghraṃ ghaṭasvāstravasaṃkṣayāya /
duḥkhānanityāṃśca nirātmakāṃśca dhātūn viśeṣeṇa parīkṣamāṇaḥ
dhātūn hi ṣaḍ bhūsalilānalādīn sāmānyataḥ svena ca lakṣaṇena /
avaiti yo nānyamavaiti tebhyaḥ so 'tyantikaṃ mokṣamavaiti tebhyaḥ
kleśaprahāṇāya ca niścitena kālo 'bhyupāyasśca parīkṣitavyaḥ /
yogo 'pyakāle hyanupāyataśca bhavatyanarthāya na tadguṇāya
ajātavatsāṃ yadi gāṃ duhīta naivāpnuyāt kṣīramakāladohī /
kāle 'pi vā syānna payo labheta mohena śṛṅgād yadi gāṃ duhīta
ārdrācca kāṣṭhājjvalanābhikāmo naiva prayatnādapi vahnimṛcchet /
kāṣṭhācca śuṣkādapi pātanena naivāgnimāpnotyanupāyapūrvam
taddeśakālau vidhivat parīkṣya yogasya mātrāmapi cābhyupāyam /
balābale cātmani saṃpradhārya kāryaḥ prayatno na tu tadviruddhaḥ
pragrāhakaṃ yattu nimittamuktamuddhanyamāne hṛdi tanna sevyam /
evaṃ hi cittaṃ praśama na yāti pravāyunā vahniriveryamāṇaḥ
śamāya yat syānniyataṃ nimittaṃ jātoddhave cetasi tasya kālaḥ /
evaṃ hi cittaṃ praśamaṃ niyacchet pradīpyamāno 'gnirivodakena
śamāvahaṃ yanniyataṃ nimittaṃ sevyaṃ na taccetasi līyamāne /
evaṃ hi bhūyo layameti cittamanīryamāṇo 'gnirivālpasāraḥ
pragrāhakaṃ yanniyataṃ nimittaṃ layaṃ gate cetasi tasya kālaḥ /
kriyāsamarthaṃ hi manastathā syānmandāyamāno 'gnirivendhanena
aupekṣikaṃ nāpi nimittamiṣṭaṃ layaṃ gate cetasi soddhave vā /
evaṃ hi tīvraṃ janayedanarthamupekṣito vyādhirivāturasya
yatsyādupekṣāniyataṃ nimittaṃ sāmyaṃ gate cetasi tasya kālaḥ /
evaṃ hi kṛtyāya bhavetprayogo ratho vidheyāśva iva prayātaḥ
rāgoddhavavyākulite 'pi citte maitropasaṃhāravidhirna kāryaḥ /
rāgātmako muhyati maitrayā hi snehaṃ kaphakṣobha ivopayujya
rāgoddhate cetasi dhairyametya niṣevitavyaṃ tvaśubhaṃ nimittam /
rāgātmako hyevamupaiti śarma kaphātmako rūkṣamivopayujya
vyāpādadoṣeṇa manasyudīrṇe na sevitavyaṃ tvaśubhaṃ nimittam /
dveṣātmakasya hyaśubhā vadhāya pittātmanastīkṣṇa ivopacāraḥ
vyāpādadoṣakṣubhite tu citte sevyā svapakṣopanayena maitrī /
dveṣātmano hi praśamāya maitrī pittātmanaḥ śīta ivopacāraḥ
mohānubaddhe manasaḥ pracāre maitrāśubhā vaiva bhavatyayogaḥ /
tābhyāṃ hi saṃmohamupaiti bhūyo vāyvātmako rūkṣamivopanīya
mohātmikāyāṃ manasaḥ pravṛttau sevyastvidampratyayatāvihāraḥ /
mūḍhe manasyeṣa hi śāntimārgo vāyvātmake snigdha ivopacāraḥ
ulkāmukhasthaṃ hi yathā suvarṇaṃ suvarṇakāro dhamatīha kāle /
kāle pariprokṣayate jalena krameṇa kāle samupekṣate ca
dahet suvarṇaṃ hi dhamannakāle jale kṣipan saṃśameyedakāle /
na cāpi samyak paripākamenaṃ nayedakāle samupekṣamāṇaḥ
saṃpragrahasya praśamasya caiva tathaiva kāle samupekṣaṇasya /
samyaṅ nimittaṃ manasā tvavekṣyaṃ nāśo hi yatno 'pyanupāyapūrvaḥ
ityevamanyāyanivartanaṃ ca nyāyaṃ ca tasmai sugato babhāṣe /
bhūyaśca tattaccaritaṃ viditvā vitarkahānāya viodhīnuvāca
yathā bhiṣak pittakaphānilānāṃ ya eva kopaṃ samupaiti doṣaḥ /
śamāya tasyaiva vidhiṃ vidhatte vyadhatta doṣeṣu tathaiva buddhaḥ
ekena kalpena sacenna hanyāt svabhyastabhāvādasubhān vitarkān /
tato dvitīyaṃ kramāmarabheta na tveva heyo guṇavān prayogaḥ
anādikālopacitātmakatvād balīyasaḥ kleśagaṇasya caiva /
samyak prayogasya ca duṣkaratvācchettuṃ na śakyāḥ sahasā hi doṣāḥ
aṇvyā yathāṇyā vipulāṇiranyā nirvāhyate tadviduṣā nareṇa /
tadvattadevākuśalaṃ nimittaṃ kṣipennimittāntarasevanena
tathāpyathādhyātmanavagrahatvānnaivopaśāmyedaśubho vitarkaḥ /
heyaḥ sa taddoṣaparīkṣaṇena saśvāpado mārga ivādhvagena
yathā kṣudhārto 'pi viśeṣa pṛktaṃ jijīviṣurnecchati bhoktumannam /
tathaiva doṣāvahamityavetya jahāti vidvānaśubhaṃ nimittam
na doṣataḥ paśyati yo hi doṣaṃ kastaṃ tato vārayituṃ samarthaḥ /
guṇaṃ guṇe paśyati yaśca yatra sa vāryamāṇo 'pi tataḥ prayāti
vyapatrapante hi kulaprasūtā manaḥpracārairaśubhaiḥ pravṛtaiḥ /
kaṇṭhe manasvīva yuvā vapuṣmānacākṣuṣairaprayatairviṣaktaiḥ
nirdhūyamānāstvatha leśato 'pi tiṣṭheyurevākuśalā vitarkāḥ /
kāryāntarairadhyayanakriyādyaiḥ sevyo vidhirvismaraṇāya teṣām
svaptavyamapyeva vicakṣaṇena kāyaklamo vāpi niṣevitavyaḥ /
na tveva saṃcintyamasannimittaṃ yatrāvasaktasya bhavedanarthaḥ
yathā hi bhīto niśi taskarebhyo dvāraṃ priyebhyo 'pi na dātumicchet /
prājñastathā saṃharati prayogaṃ samaṃ śubhasyāpyaśubhasya doṣaiḥ
evaṃ prakārairapi yadyupāyairnivāryamāṇā na parāṅmukhāḥ syuḥ /
tato yathāśthūlanivarhaṇena suvarṇadoṣā iva te praheyāḥ
drutaprayāṇaprabhṛtīṃśca tīkṣṇāt kāmaprayogāt parikhidyamānaḥ /
yathā naraḥ saṃśrayate tathaiva prājñena doṣeṣvapi vartitavyam
te cedalabdhapratipakṣabhāvā naivopaśāmyeyurasadvitarkāḥ /
muhūrtamapyaprativadhyamānā gṛhe bhujaṃgā iva nādhivāsyāḥ
dante 'pi dantaṃ praṇidhāya kāmaṃ tālvagramutpīḍya ca jivhayāpi /
cittena cittaṃ parigṛhya cāpi kāryaḥ prayatno na tu te 'nuvṛttāḥ
kimatra citraṃ yadi vītamoho vanaṃ gataḥ svasthamanā na muhyet /
ākṣipyamāṇo hṛdi tannimittairna kṣobhyate yaḥ sa kṛtī sa dhīraḥ
tadāryasatyādhigamāya pūrvaṃ viṃśodhayānena nayena mārgam /
yātrāgataḥ śatruvinigrahārthaṃ rājeva lakṣmīmajitāṃ jigīṣan
etānyaraṇyānyabhitaḥ śivāni yogānukūlānyajaneritāni /
kāyasya kṛtvā pravivekamātraṃ kleśaprahāṇāya bhajasva mārgam
kauṇḍinyanandakṛmilāniruddhāstiṣyopasenau vimalo 'tha rādhaḥ /
bāṣpottarau dhautakimoharājau kātyāyanadravyapilindavatsāḥ
bhaddālibhadrāyaṇasarpadāsasubhūtigodattasujātavatsāḥ /
saṃgrāmajid bhadrajidaśvajicca śroṇaśca śoṇaśca ca koṭikarṇaḥ
kṣemājito nandakanandamātāvupālivāgīśayaśoyaśodāḥ /
mahāvhayo valkalirāṣṭrapālau sudarśanasvāgatamedhikāśca
sa kapphinaḥ kāśyapa auruvilvo mahāmahākāśyapatiṣyanandāḥ /
pūrṇaśca pūrṇaśca sa pūrṇakaśca śonāparāntaśca sa pūrṇa eva
śāradvatīputrasubāhucundāḥ kondeyakāpyabhṛgukuṇṭhadhānāḥ /
saśaivalau revatakauṣṭhilau ca maudgalyagotraśca gavāṃpatiśca
yaṃ vikramaṃ yogavidhāvakurvaṃstameva śīghraṃ vidhivat kuruṣva /
tataḥ padaṃ prāpsyasi tairavāptaṃ sukhāvṛtaistvaṃ niyataṃ yaśaśca
dravyaṃ yathā syat kaṭukaṃ rasena taccopayuktaṃ madhuraṃ vipāke /
tathaiva vīryaṃ kaṭukaṃ śrameṇa tasyārtha siddhyai madhuro vipākaḥ
vīryaṃ paraṃ kāryakṛtau hi mūlaṃ vīryādṛte kācana nāsti siddhiḥ /
udeti vīryādiha sarvasaṃpannirvīryatā cet sakalaśca pāpmā
alabdhasyālābho niyatamupalabdhasya vigamas
tathaivātmāvajñā kṛpaṇamadhikebhyaḥ paribhavaḥ /
tamo nistejastvaṃ śrutiniyamatuṣṭivyuparamo
nṛṇāṃ nirvīryāṇāṃ bhavati vinipātaśca bhavati
nayaṃ śrutvā śakto yadayamabhivṛddhiṃ na labhate
paraṃ dharmaṃ jñātvā yadupari nivāsaṃ na labhate /
gṛhaṃ tyaktvā muktau yadayamupaśāntiṃ na labhate /
nimittaṃ kausīdyaṃ bhavati puruṣasyātra na ripuḥ
anikṣiptotsāho yadi khanati gāṃ vāri labhate /
prasaktaṃ vyāmathnan jvalanamaraṇibhyāṃ janayati /
prayuktā yoge tu dhruvamupalabhante śramaphalaṃ
drutaṃ nityaṃ yāntyo girimapi hi bhindanti saritaḥ
kṛṣṭvā gāṃ paripālya ca śramaśatairaśnoti sasyaśriyaṃ
yatnena pravigāhya sāgarajalaṃ ratnaśriyā krīḍati /
śatrūṇāmavadhūya vīryamiṣubhirbhuṅkte narendraśriyaṃ
tadvīryaṃ kuru śāntaye viniyataṃ vīrye hi sarvarddhayaḥ
Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0