Language

ENहिગુ
Scripture Library

Saundarānanda · Chapter 16

16.1

saundarananda mahākāvye "vitarkaprahāṇa" nāma pañcadaśa sarga samāpta /
ṣoḍaśaḥ sargaḥ
āryasatya
evaṃ manodhāraṇayā krameṇa vyapohya kiñcit samupohya kiñcit /
dhyānāni catvāryadhigamya yogī prāpnotyabhijñā niyamena pañca

16.2

ṛddhipravekaṃ ca bahuprakāraṃ parasya cetaścaritāvabodham /
atītajanmasmaraṇaṃ ca dīrghaṃ divye viśuddhe śruticakṣuṣī ca

16.3

ataḥ paraṃ tattvaparikṣaṇena mano dadhātyāsravasaṃkṣayāya /
tato hi duḥkhaprabhṛtīni samyak catvāri satyāni padānyavaiti

16.4

bādhātmakaṃ duḥkhamidaṃ prasaktaṃ duḥkhasya hetuḥ prabhavātmako 'yam /
duḥkhakṣayo niḥsaraṇātmako 'yaṃ trāṇātmako 'yaṃ praśamāya mārgaḥ

16.5

ityāryasatyānyavabudhya buddhyā catvāri samyak pratividhya caiva /
sarvāsravān bhāvanayābhibhūya na jāyate śāntimavāpya bhūyaḥ

16.6

abodhato hyaprativedhataśca tattvātmakasyāsya catuṣṭasya /
bhavād bhavaṃ yāti na śantimeti saṃsāradolāmadhiruhya lokaḥ

16.7

tasmājjarādervyasanasya mūlaṃ samāsato duḥkhamavaihi janma /
sarvauṣadhīnāmiva bhūrbhavāya sarvāpadāṃ kṣetramidaṃ hi janma

16.8

yajjanmarūpasya hi sendriyasya duḥkhasya tannaikavidhasya janma /
yaḥ saṃbhavaścāsya samucchrayasya mṛtyośca rogasya ca saṃbhavaḥ saḥ

16.9

sadvāpyasadvā viṣamiśramannaṃ yathā vināśāya na dhāraṇāya /
loke tathā tiryaguparyadho vā duḥkhāya sarvaṃ na sukhāya janma

16.10

jarādayo naikavidhāḥ prajānāṃ satyāṃ pravṛttau prabhavantyanarthāḥ /
pravātsu ghoreṣvapi māruteṣu na hyaprasūtāstaravaścalanti

16.11

ākāśayoniḥ pavano yathā hi yathā śamīgarbhaśayo hutāśaḥ /
āpo yathāntarvasudhāśayāśca duḥkhaṃ tathā cittaśarīrayoniḥ

16.12

apāṃ dravatvaṃ kaṭhinatvamurvyā vāyoścalatvaṃ dhruvamauṣṇyamagneḥ /
yathā svabhāvo hi tathā svabhāvo duḥkhaṃ śarīrasya ca cetasaśca

16.13

kāye sati vyādhijarādi duḥkhaṃ kṣuttarṣavarṣoṣṇahimādi caiva /
rūpāśrite cetasi sānubandhe śokāratikrodhabhayādi duḥkham

16.14

pratyakṣamālokya ca janmaduḥkhaṃ duḥkhaṃ tathātītamapīti viddhi /
yathā ca tadduḥkhamidaṃ ca duḥkhaṃ duḥkhaṃ tathānāgatamapyavehi

16.15

bījasvabhāvo hi yatheha dṛṣṭo bhūto 'pi bhavyo 'pi tathānumeyaḥ /
pratyakṣataśca jvalano yathoṣṇo bhūto 'pi bhavyo 'pi tathoṣṇa eva

16.16

tannāmarūpasya guṇānurūpaṃ yatraiva nirvṛttirudāravṛtta /
tatraiva duḥkhaṃ na hi tadvimuktaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyatyabhavad bhaved vā

16.17

pravṛttiduḥkhasya ca tasya loke tṛṣṇādayo doṣagaṇā nimittam /
naiveśvaro na prakṛtirnaṃ kālo nāpo svabhāvo na vidhiryadṛcchā

16.18

jñātavyametena ca kāraṇena lokasya doṣebhya iti pravṛttiḥ /
yasmānmriyante sarajastamaskā na jāyate vītarajastamaskaḥ

16.19

icchāviśeṣe sati tatra tatra yānāsanāderbhavati prayogaḥ /
yasmādatastarṣavaśāttathaiva janma prajānāmiti veditavyam

16.20

sattvānyabhiṣvaṅgavaśāni dṛṣṭvā svajātiṣu prītiparāṇyatīva /
abhyāsayogādupapāditāni taireva doṣairiti tāni viddhi

16.21

krodhapraharṣādibhirāśrayāṇāmutpadyate ceha yathā viśeṣaḥ /
tathaiva janmasvapi naikarūpo nirvartate kleśakṛto viśeṣaḥ

16.22

doṣādhike janmani tīvradoṣa utpadyate rāgiṇi tīvrarāgaḥ /
mohādhike mohabalādhikaśca tadalpadoṣe ca tadalpadoṣaḥ

16.23

phalaṃ hi yādṛk samavaiti sākṣāt tadāgamād bījamavaityatītam /
avetya bījaprakṛtiṃ ca sākṣādanāgataṃ tatphalamabhyupaiti

16.24

doṣakṣayo jātiṣu yāsu yasya vairāgyatastāsu na jāyate saḥ /
doṣāśayastiṣṭhati yasya yatra tasyopapattirvivaśasya tatra

16.25

tajjanmano naikavidhasya saumya tṛṣṇādayo hetava ityavetya /
tāṃśchindhi duḥkhād yadi nirmumukṣā kāryakṣayaḥ kāraṇasaṃkṣayāddhi

16.26

duḥkhakṣayo hetuparikṣayācca śāntaṃ śivaṃ sākṣikuruṣva dharmaṃ /
tṛṣṇāvirāgaṃ layanaṃ nirodhaṃ sanātanaṃ trāṇamahāryamāryam

16.27

yasminna jātirna jarā na mṛtyurna vyādhayo nāpriyasaṃprayogaḥ /
necchāvipanna priyaviprayogaḥ kṣemaṃ padaṃ naiṣṭhikamacyutaṃ tat

16.28

dīpo yathā nirvṛtimabhyupeto naivāvaniṃ gacchati nāntarikṣam /
diśaṃ na kāṃcid vidiśaṃ na kāṃcit snehakṣayāt kevalameti śāntim

16.29

evaṃ kṛtī nirvṛtimabhyupeto naivāvaniṃ gacchati nāntarikṣam /
diśaṃ na kāṃcid vidiśaṃ na kāṃcit kleśakṣayāt kevalameti śāntim

16.30

asyābhyupāyo 'dhigamāya mārgaḥ prajñātrikalpaḥ praśamadvikalpaḥ /
sa bhāvanīyo vidhivad budhena śīle śucau tripramukhe sthitena

16.31

vākkarma samyak sahākāyakarma yathāvadājīvanayaśca śuddhaḥ /
idaṃ trayaṃ vṛttavidhau pravṛttaṃ śīlāśrayaṃ karmaparigrahāya

16.32

satyeṣu duḥkhādiṣu dṛṣṭirāryā samyagvitarkaśca parākramaśca /
idaṃ trayaṃ jñānavidhau pravṛttaṃ prajñāśrayaṃ kleśaparikṣayāya

16.33

nyāyena satyādhigamāya yuktā samyak smṛtiḥ samyagatho samādhiḥ /
idaṃ dvayaṃ yogavidhau pravṛttaṃ śamāśrayaṃ cittaparigrahāya

16.34

kleśāṃkurānna pratanoti śīlaṃ bījāṅkurān kāla ivātivṛttaḥ /
śucau hi śīle puruṣasya doṣā manaḥ salajjā iva dharṣayanti

16.35

kleśāṃstu viṣkambhayate samādhirvegānivādrirmahato nadīnām /
sthite samādhau hi na dharṣayanti doṣā bhujaṃgā iva mantrabaddhāḥ

16.36

prajñā tvaśeṣeṇa nihanti doṣāṃstīradrumān prāvṛṣi nimnageva /
dagdhā yayā na prabhavanti doṣā vajrāgninevānusṛtena vṛkṣāḥ

16.37

triskandhametaṃ pravigāhya mārgaṃ praspaṣṭamaṣṭāṅgamahāryamāryam /
duḥkhasya hetūn prajahāti doṣān prāpnoti cātyantaśivaṃ padaṃ tat

16.38

asyopacāre dhṛtirārjavaṃ ca hrīrapramādaḥ praviviktatā ca /
alpecchatā tuṣṭirasaṃgatā ca lokapravṛttāvaratiḥ kṣamā ca

16.39

yāthātmyato vindati yo hi duḥkhaṃ tasyodbhavaṃ tasya ca yo nirodham /
āryeṇa mārgeṇa sa śāntimeti kalyāṇamitraiḥ saha vartamānaḥ

16.40

yo vyādhito vyādhimavaiti samyag vyādhernidānaṃ ca tadauṣadhaṃ ca /
ārogyamāpnoti hi so 'cireṇa mitrairabhijñairupacaryamāṇaḥ

16.41

tadvyādhisaṃjñāṃ kuru duḥkhasatye doṣeṣvapi vyādhinidānasaṃjñām /
ārogyaṃjñāṃ ca nirodhasatye bhaiṣajyasaṃjñāmapi mārgasatye

16.42

tasmāt pravṛttiṃparigaccha duḥkhaṃ pravartakānapyavagaccha doṣān /
nivṛttimāgaccha ca tannirodhaṃ nivartakaṃ cāpyavagaccha mārgam

16.43

śirasyatho vāsasi saṃpradīpte satyāvabodhāya mativicāryā /
dagdhaṃ jagat satyanayaṃ hyadṛṣṭvā pradahyate saṃprati dhakṣyate ca

16.44

yadaiva yaḥ paśyati nāmarūpaṃ kṣayīti taddarśanamasya samyak /
samyak ca nirvedamupaiti paśyan nandīkṣayācca kṣayameti rāgaḥ

16.45

tayośca nandīrajasoḥ kṣayeṇa samyagvimuktaṃ pravadāmi cetaḥ /
samyagvimuktirmanasaśca tābhyāṃ na cāsya bhūyaḥ karaṇīyamasti

16.46

yathāsvabhāvena hi nāmarūpaṃ taddhetumevāstagamaṃ ca tasya /
vijānataḥ pasyata eva cāhaṃ bravīmi samyak kṣayamāsravāṇām

16.47

tasmāt paraṃ saumya vidhāya vīryaṃ śīghraṃ ghaṭasvāstravasaṃkṣayāya /
duḥkhānanityāṃśca nirātmakāṃśca dhātūn viśeṣeṇa parīkṣamāṇaḥ

16.48

dhātūn hi ṣaḍ bhūsalilānalādīn sāmānyataḥ svena ca lakṣaṇena /
avaiti yo nānyamavaiti tebhyaḥ so 'tyantikaṃ mokṣamavaiti tebhyaḥ

16.49

kleśaprahāṇāya ca niścitena kālo 'bhyupāyasśca parīkṣitavyaḥ /
yogo 'pyakāle hyanupāyataśca bhavatyanarthāya na tadguṇāya

16.50

ajātavatsāṃ yadi gāṃ duhīta naivāpnuyāt kṣīramakāladohī /
kāle 'pi vā syānna payo labheta mohena śṛṅgād yadi gāṃ duhīta

16.51

ārdrācca kāṣṭhājjvalanābhikāmo naiva prayatnādapi vahnimṛcchet /
kāṣṭhācca śuṣkādapi pātanena naivāgnimāpnotyanupāyapūrvam

16.52

taddeśakālau vidhivat parīkṣya yogasya mātrāmapi cābhyupāyam /
balābale cātmani saṃpradhārya kāryaḥ prayatno na tu tadviruddhaḥ

16.53

pragrāhakaṃ yattu nimittamuktamuddhanyamāne hṛdi tanna sevyam /
evaṃ hi cittaṃ praśama na yāti pravāyunā vahniriveryamāṇaḥ

16.54

śamāya yat syānniyataṃ nimittaṃ jātoddhave cetasi tasya kālaḥ /
evaṃ hi cittaṃ praśamaṃ niyacchet pradīpyamāno 'gnirivodakena

16.55

śamāvahaṃ yanniyataṃ nimittaṃ sevyaṃ na taccetasi līyamāne /
evaṃ hi bhūyo layameti cittamanīryamāṇo 'gnirivālpasāraḥ

16.56

pragrāhakaṃ yanniyataṃ nimittaṃ layaṃ gate cetasi tasya kālaḥ /
kriyāsamarthaṃ hi manastathā syānmandāyamāno 'gnirivendhanena

16.57

aupekṣikaṃ nāpi nimittamiṣṭaṃ layaṃ gate cetasi soddhave vā /
evaṃ hi tīvraṃ janayedanarthamupekṣito vyādhirivāturasya

16.58

yatsyādupekṣāniyataṃ nimittaṃ sāmyaṃ gate cetasi tasya kālaḥ /
evaṃ hi kṛtyāya bhavetprayogo ratho vidheyāśva iva prayātaḥ

16.59

rāgoddhavavyākulite 'pi citte maitropasaṃhāravidhirna kāryaḥ /
rāgātmako muhyati maitrayā hi snehaṃ kaphakṣobha ivopayujya

16.60

rāgoddhate cetasi dhairyametya niṣevitavyaṃ tvaśubhaṃ nimittam /
rāgātmako hyevamupaiti śarma kaphātmako rūkṣamivopayujya

16.61

vyāpādadoṣeṇa manasyudīrṇe na sevitavyaṃ tvaśubhaṃ nimittam /
dveṣātmakasya hyaśubhā vadhāya pittātmanastīkṣṇa ivopacāraḥ

16.62

vyāpādadoṣakṣubhite tu citte sevyā svapakṣopanayena maitrī /
dveṣātmano hi praśamāya maitrī pittātmanaḥ śīta ivopacāraḥ

16.63

mohānubaddhe manasaḥ pracāre maitrāśubhā vaiva bhavatyayogaḥ /
tābhyāṃ hi saṃmohamupaiti bhūyo vāyvātmako rūkṣamivopanīya

16.64

mohātmikāyāṃ manasaḥ pravṛttau sevyastvidampratyayatāvihāraḥ /
mūḍhe manasyeṣa hi śāntimārgo vāyvātmake snigdha ivopacāraḥ

16.65

ulkāmukhasthaṃ hi yathā suvarṇaṃ suvarṇakāro dhamatīha kāle /
kāle pariprokṣayate jalena krameṇa kāle samupekṣate ca

16.66

dahet suvarṇaṃ hi dhamannakāle jale kṣipan saṃśameyedakāle /
na cāpi samyak paripākamenaṃ nayedakāle samupekṣamāṇaḥ

16.67

saṃpragrahasya praśamasya caiva tathaiva kāle samupekṣaṇasya /
samyaṅ nimittaṃ manasā tvavekṣyaṃ nāśo hi yatno 'pyanupāyapūrvaḥ

16.68

ityevamanyāyanivartanaṃ ca nyāyaṃ ca tasmai sugato babhāṣe /
bhūyaśca tattaccaritaṃ viditvā vitarkahānāya viodhīnuvāca

16.69

yathā bhiṣak pittakaphānilānāṃ ya eva kopaṃ samupaiti doṣaḥ /
śamāya tasyaiva vidhiṃ vidhatte vyadhatta doṣeṣu tathaiva buddhaḥ

16.70

ekena kalpena sacenna hanyāt svabhyastabhāvādasubhān vitarkān /
tato dvitīyaṃ kramāmarabheta na tveva heyo guṇavān prayogaḥ

16.71

anādikālopacitātmakatvād balīyasaḥ kleśagaṇasya caiva /
samyak prayogasya ca duṣkaratvācchettuṃ na śakyāḥ sahasā hi doṣāḥ

16.72

aṇvyā yathāṇyā vipulāṇiranyā nirvāhyate tadviduṣā nareṇa /
tadvattadevākuśalaṃ nimittaṃ kṣipennimittāntarasevanena

16.73

tathāpyathādhyātmanavagrahatvānnaivopaśāmyedaśubho vitarkaḥ /
heyaḥ sa taddoṣaparīkṣaṇena saśvāpado mārga ivādhvagena

16.74

yathā kṣudhārto 'pi viśeṣa pṛktaṃ jijīviṣurnecchati bhoktumannam /
tathaiva doṣāvahamityavetya jahāti vidvānaśubhaṃ nimittam

16.75

na doṣataḥ paśyati yo hi doṣaṃ kastaṃ tato vārayituṃ samarthaḥ /
guṇaṃ guṇe paśyati yaśca yatra sa vāryamāṇo 'pi tataḥ prayāti

16.76

vyapatrapante hi kulaprasūtā manaḥpracārairaśubhaiḥ pravṛtaiḥ /
kaṇṭhe manasvīva yuvā vapuṣmānacākṣuṣairaprayatairviṣaktaiḥ

16.77

nirdhūyamānāstvatha leśato 'pi tiṣṭheyurevākuśalā vitarkāḥ /
kāryāntarairadhyayanakriyādyaiḥ sevyo vidhirvismaraṇāya teṣām

16.78

svaptavyamapyeva vicakṣaṇena kāyaklamo vāpi niṣevitavyaḥ /
na tveva saṃcintyamasannimittaṃ yatrāvasaktasya bhavedanarthaḥ

16.79

yathā hi bhīto niśi taskarebhyo dvāraṃ priyebhyo 'pi na dātumicchet /
prājñastathā saṃharati prayogaṃ samaṃ śubhasyāpyaśubhasya doṣaiḥ

16.80

evaṃ prakārairapi yadyupāyairnivāryamāṇā na parāṅmukhāḥ syuḥ /
tato yathāśthūlanivarhaṇena suvarṇadoṣā iva te praheyāḥ

16.81

drutaprayāṇaprabhṛtīṃśca tīkṣṇāt kāmaprayogāt parikhidyamānaḥ /
yathā naraḥ saṃśrayate tathaiva prājñena doṣeṣvapi vartitavyam

16.82

te cedalabdhapratipakṣabhāvā naivopaśāmyeyurasadvitarkāḥ /
muhūrtamapyaprativadhyamānā gṛhe bhujaṃgā iva nādhivāsyāḥ

16.83

dante 'pi dantaṃ praṇidhāya kāmaṃ tālvagramutpīḍya ca jivhayāpi /
cittena cittaṃ parigṛhya cāpi kāryaḥ prayatno na tu te 'nuvṛttāḥ

16.84

kimatra citraṃ yadi vītamoho vanaṃ gataḥ svasthamanā na muhyet /
ākṣipyamāṇo hṛdi tannimittairna kṣobhyate yaḥ sa kṛtī sa dhīraḥ

16.85

tadāryasatyādhigamāya pūrvaṃ viṃśodhayānena nayena mārgam /
yātrāgataḥ śatruvinigrahārthaṃ rājeva lakṣmīmajitāṃ jigīṣan

16.86

etānyaraṇyānyabhitaḥ śivāni yogānukūlānyajaneritāni /
kāyasya kṛtvā pravivekamātraṃ kleśaprahāṇāya bhajasva mārgam

16.87

kauṇḍinyanandakṛmilāniruddhāstiṣyopasenau vimalo 'tha rādhaḥ /
bāṣpottarau dhautakimoharājau kātyāyanadravyapilindavatsāḥ

16.88

bhaddālibhadrāyaṇasarpadāsasubhūtigodattasujātavatsāḥ /
saṃgrāmajid bhadrajidaśvajicca śroṇaśca śoṇaśca ca koṭikarṇaḥ

16.89

kṣemājito nandakanandamātāvupālivāgīśayaśoyaśodāḥ /
mahāvhayo valkalirāṣṭrapālau sudarśanasvāgatamedhikāśca

16.90

sa kapphinaḥ kāśyapa auruvilvo mahāmahākāśyapatiṣyanandāḥ /
pūrṇaśca pūrṇaśca sa pūrṇakaśca śonāparāntaśca sa pūrṇa eva

16.91

śāradvatīputrasubāhucundāḥ kondeyakāpyabhṛgukuṇṭhadhānāḥ /
saśaivalau revatakauṣṭhilau ca maudgalyagotraśca gavāṃpatiśca

16.92

yaṃ vikramaṃ yogavidhāvakurvaṃstameva śīghraṃ vidhivat kuruṣva /
tataḥ padaṃ prāpsyasi tairavāptaṃ sukhāvṛtaistvaṃ niyataṃ yaśaśca

16.93

dravyaṃ yathā syat kaṭukaṃ rasena taccopayuktaṃ madhuraṃ vipāke /
tathaiva vīryaṃ kaṭukaṃ śrameṇa tasyārtha siddhyai madhuro vipākaḥ

16.94

vīryaṃ paraṃ kāryakṛtau hi mūlaṃ vīryādṛte kācana nāsti siddhiḥ /
udeti vīryādiha sarvasaṃpannirvīryatā cet sakalaśca pāpmā

16.95

alabdhasyālābho niyatamupalabdhasya vigamas
tathaivātmāvajñā kṛpaṇamadhikebhyaḥ paribhavaḥ /
tamo nistejastvaṃ śrutiniyamatuṣṭivyuparamo
nṛṇāṃ nirvīryāṇāṃ bhavati vinipātaśca bhavati

16.96

nayaṃ śrutvā śakto yadayamabhivṛddhiṃ na labhate
paraṃ dharmaṃ jñātvā yadupari nivāsaṃ na labhate /
gṛhaṃ tyaktvā muktau yadayamupaśāntiṃ na labhate /
nimittaṃ kausīdyaṃ bhavati puruṣasyātra na ripuḥ

16.97

anikṣiptotsāho yadi khanati gāṃ vāri labhate /
prasaktaṃ vyāmathnan jvalanamaraṇibhyāṃ janayati /
prayuktā yoge tu dhruvamupalabhante śramaphalaṃ
drutaṃ nityaṃ yāntyo girimapi hi bhindanti saritaḥ

16.98

kṛṣṭvā gāṃ paripālya ca śramaśatairaśnoti sasyaśriyaṃ
yatnena pravigāhya sāgarajalaṃ ratnaśriyā krīḍati /
śatrūṇāmavadhūya vīryamiṣubhirbhuṅkte narendraśriyaṃ
tadvīryaṃ kuru śāntaye viniyataṃ vīrye hi sarvarddhayaḥ

Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc