સૌન્દરાનન્દ · અધ્યાય 16

સૌન્દરનન્દ મહાકાવ્યે "વિતર્કપ્રહાણ" નામ પઞ્ચદશ સર્ગ સમાપ્ત ।
ષોડશઃ સર્ગઃ
આર્યસત્ય
એવં મનોધારણયા ક્રમેણ વ્યપોહ્ય કિઞ્ચિત્ સમુપોહ્ય કિઞ્ચિત્ ।
ધ્યાનાનિ ચત્વાર્યધિગમ્ય યોગી પ્રાપ્નોત્યભિજ્ઞા નિયમેન પઞ્ચ

ઋદ્ધિપ્રવેકં ચ બહુપ્રકારં પરસ્ય ચેતશ્ચરિતાવબોધમ્ ।
અતીતજન્મસ્મરણં ચ દીર્ઘં દિવ્યે વિશુદ્ધે શ્રુતિચક્ષુષી ચ

અતઃ પરં તત્ત્વપરિક્ષણેન મનો દધાત્યાસ્રવસંક્ષયાય ।
તતો હિ દુઃખપ્રભૃતીનિ સમ્યક્ ચત્વારિ સત્યાનિ પદાન્યવૈતિ

બાધાત્મકં દુઃખમિદં પ્રસક્તં દુઃખસ્ય હેતુઃ પ્રભવાત્મકો ઽયમ્ ।
દુઃખક્ષયો નિઃસરણાત્મકો ઽયં ત્રાણાત્મકો ઽયં પ્રશમાય માર્ગઃ

ઇત્યાર્યસત્યાન્યવબુધ્ય બુદ્ધ્યા ચત્વારિ સમ્યક્ પ્રતિવિધ્ય ચૈવ ।
સર્વાસ્રવાન્ ભાવનયાભિભૂય ન જાયતે શાન્તિમવાપ્ય ભૂયઃ

અબોધતો હ્યપ્રતિવેધતશ્ચ તત્ત્વાત્મકસ્યાસ્ય ચતુષ્ટસ્ય ।
ભવાદ્ ભવં યાતિ ન શન્તિમેતિ સંસારદોલામધિરુહ્ય લોકઃ

તસ્માજ્જરાદેર્વ્યસનસ્ય મૂલં સમાસતો દુઃખમવૈહિ જન્મ ।
સર્વૌષધીનામિવ ભૂર્ભવાય સર્વાપદાં ક્ષેત્રમિદં હિ જન્મ

યજ્જન્મરૂપસ્ય હિ સેન્દ્રિયસ્ય દુઃખસ્ય તન્નૈકવિધસ્ય જન્મ ।
યઃ સંભવશ્ચાસ્ય સમુચ્છ્રયસ્ય મૃત્યોશ્ચ રોગસ્ય ચ સંભવઃ સઃ

સદ્વાપ્યસદ્વા વિષમિશ્રમન્નં યથા વિનાશાય ન ધારણાય ।
લોકે તથા તિર્યગુપર્યધો વા દુઃખાય સર્વં ન સુખાય જન્મ

જરાદયો નૈકવિધાઃ પ્રજાનાં સત્યાં પ્રવૃત્તૌ પ્રભવન્ત્યનર્થાઃ ।
પ્રવાત્સુ ઘોરેષ્વપિ મારુતેષુ ન હ્યપ્રસૂતાસ્તરવશ્ચલન્તિ

આકાશયોનિઃ પવનો યથા હિ યથા શમીગર્ભશયો હુતાશઃ ।
આપો યથાન્તર્વસુધાશયાશ્ચ દુઃખં તથા ચિત્તશરીરયોનિઃ

અપાં દ્રવત્વં કઠિનત્વમુર્વ્યા વાયોશ્ચલત્વં ધ્રુવમૌષ્ણ્યમગ્નેઃ ।
યથા સ્વભાવો હિ તથા સ્વભાવો દુઃખં શરીરસ્ય ચ ચેતસશ્ચ

કાયે સતિ વ્યાધિજરાદિ દુઃખં ક્ષુત્તર્ષવર્ષોષ્ણહિમાદિ ચૈવ ।
રૂપાશ્રિતે ચેતસિ સાનુબન્ધે શોકારતિક્રોધભયાદિ દુઃખમ્

પ્રત્યક્ષમાલોક્ય ચ જન્મદુઃખં દુઃખં તથાતીતમપીતિ વિદ્ધિ ।
યથા ચ તદ્દુઃખમિદં ચ દુઃખં દુઃખં તથાનાગતમપ્યવેહિ

બીજસ્વભાવો હિ યથેહ દૃષ્ટો ભૂતો ઽપિ ભવ્યો ઽપિ તથાનુમેયઃ ।
પ્રત્યક્ષતશ્ચ જ્વલનો યથોષ્ણો ભૂતો ઽપિ ભવ્યો ઽપિ તથોષ્ણ એવ

તન્નામરૂપસ્ય ગુણાનુરૂપં યત્રૈવ નિર્વૃત્તિરુદારવૃત્ત ।
તત્રૈવ દુઃખં ન હિ તદ્વિમુક્તં દુઃખં ભવિષ્યત્યભવદ્ ભવેદ્ વા

પ્રવૃત્તિદુઃખસ્ય ચ તસ્ય લોકે તૃષ્ણાદયો દોષગણા નિમિત્તમ્ ।
નૈવેશ્વરો ન પ્રકૃતિર્નં કાલો નાપો સ્વભાવો ન વિધિર્યદૃચ્છા

જ્ઞાતવ્યમેતેન ચ કારણેન લોકસ્ય દોષેભ્ય ઇતિ પ્રવૃત્તિઃ ।
યસ્માન્મ્રિયન્તે સરજસ્તમસ્કા ન જાયતે વીતરજસ્તમસ્કઃ

ઇચ્છાવિશેષે સતિ તત્ર તત્ર યાનાસનાદેર્ભવતિ પ્રયોગઃ ।
યસ્માદતસ્તર્ષવશાત્તથૈવ જન્મ પ્રજાનામિતિ વેદિતવ્યમ્

સત્ત્વાન્યભિષ્વઙ્ગવશાનિ દૃષ્ટ્વા સ્વજાતિષુ પ્રીતિપરાણ્યતીવ ।
અભ્યાસયોગાદુપપાદિતાનિ તૈરેવ દોષૈરિતિ તાનિ વિદ્ધિ

ક્રોધપ્રહર્ષાદિભિરાશ્રયાણામુત્પદ્યતે ચેહ યથા વિશેષઃ ।
તથૈવ જન્મસ્વપિ નૈકરૂપો નિર્વર્તતે ક્લેશકૃતો વિશેષઃ

દોષાધિકે જન્મનિ તીવ્રદોષ ઉત્પદ્યતે રાગિણિ તીવ્રરાગઃ ।
મોહાધિકે મોહબલાધિકશ્ચ તદલ્પદોષે ચ તદલ્પદોષઃ

ફલં હિ યાદૃક્ સમવૈતિ સાક્ષાત્ તદાગમાદ્ બીજમવૈત્યતીતમ્ ।
અવેત્ય બીજપ્રકૃતિં ચ સાક્ષાદનાગતં તત્ફલમભ્યુપૈતિ

દોષક્ષયો જાતિષુ યાસુ યસ્ય વૈરાગ્યતસ્તાસુ ન જાયતે સઃ ।
દોષાશયસ્તિષ્ઠતિ યસ્ય યત્ર તસ્યોપપત્તિર્વિવશસ્ય તત્ર

તજ્જન્મનો નૈકવિધસ્ય સૌમ્ય તૃષ્ણાદયો હેતવ ઇત્યવેત્ય ।
તાંશ્છિન્ધિ દુઃખાદ્ યદિ નિર્મુમુક્ષા કાર્યક્ષયઃ કારણસંક્ષયાદ્ધિ

દુઃખક્ષયો હેતુપરિક્ષયાચ્ચ શાન્તં શિવં સાક્ષિકુરુષ્વ ધર્મં ।
તૃષ્ણાવિરાગં લયનં નિરોધં સનાતનં ત્રાણમહાર્યમાર્યમ્

યસ્મિન્ન જાતિર્ન જરા ન મૃત્યુર્ન વ્યાધયો નાપ્રિયસંપ્રયોગઃ ।
નેચ્છાવિપન્ન પ્રિયવિપ્રયોગઃ ક્ષેમં પદં નૈષ્ઠિકમચ્યુતં તત્

દીપો યથા નિર્વૃતિમભ્યુપેતો નૈવાવનિં ગચ્છતિ નાન્તરિક્ષમ્ ।
દિશં ન કાંચિદ્ વિદિશં ન કાંચિત્ સ્નેહક્ષયાત્ કેવલમેતિ શાન્તિમ્

એવં કૃતી નિર્વૃતિમભ્યુપેતો નૈવાવનિં ગચ્છતિ નાન્તરિક્ષમ્ ।
દિશં ન કાંચિદ્ વિદિશં ન કાંચિત્ ક્લેશક્ષયાત્ કેવલમેતિ શાન્તિમ્

અસ્યાભ્યુપાયો ઽધિગમાય માર્ગઃ પ્રજ્ઞાત્રિકલ્પઃ પ્રશમદ્વિકલ્પઃ ।
સ ભાવનીયો વિધિવદ્ બુધેન શીલે શુચૌ ત્રિપ્રમુખે સ્થિતેન

વાક્કર્મ સમ્યક્ સહાકાયકર્મ યથાવદાજીવનયશ્ચ શુદ્ધઃ ।
ઇદં ત્રયં વૃત્તવિધૌ પ્રવૃત્તં શીલાશ્રયં કર્મપરિગ્રહાય

સત્યેષુ દુઃખાદિષુ દૃષ્ટિરાર્યા સમ્યગ્વિતર્કશ્ચ પરાક્રમશ્ચ ।
ઇદં ત્રયં જ્ઞાનવિધૌ પ્રવૃત્તં પ્રજ્ઞાશ્રયં ક્લેશપરિક્ષયાય

ન્યાયેન સત્યાધિગમાય યુક્તા સમ્યક્ સ્મૃતિઃ સમ્યગથો સમાધિઃ ।
ઇદં દ્વયં યોગવિધૌ પ્રવૃત્તં શમાશ્રયં ચિત્તપરિગ્રહાય

ક્લેશાંકુરાન્ન પ્રતનોતિ શીલં બીજાઙ્કુરાન્ કાલ ઇવાતિવૃત્તઃ ।
શુચૌ હિ શીલે પુરુષસ્ય દોષા મનઃ સલજ્જા ઇવ ધર્ષયન્તિ

ક્લેશાંસ્તુ વિષ્કમ્ભયતે સમાધિર્વેગાનિવાદ્રિર્મહતો નદીનામ્ ।
સ્થિતે સમાધૌ હિ ન ધર્ષયન્તિ દોષા ભુજંગા ઇવ મન્ત્રબદ્ધાઃ

પ્રજ્ઞા ત્વશેષેણ નિહન્તિ દોષાંસ્તીરદ્રુમાન્ પ્રાવૃષિ નિમ્નગેવ ।
દગ્ધા યયા ન પ્રભવન્તિ દોષા વજ્રાગ્નિનેવાનુસૃતેન વૃક્ષાઃ

ત્રિસ્કન્ધમેતં પ્રવિગાહ્ય માર્ગં પ્રસ્પષ્ટમષ્ટાઙ્ગમહાર્યમાર્યમ્ ।
દુઃખસ્ય હેતૂન્ પ્રજહાતિ દોષાન્ પ્રાપ્નોતિ ચાત્યન્તશિવં પદં તત્

અસ્યોપચારે ધૃતિરાર્જવં ચ હ્રીરપ્રમાદઃ પ્રવિવિક્તતા ચ ।
અલ્પેચ્છતા તુષ્ટિરસંગતા ચ લોકપ્રવૃત્તાવરતિઃ ક્ષમા ચ

યાથાત્મ્યતો વિન્દતિ યો હિ દુઃખં તસ્યોદ્ભવં તસ્ય ચ યો નિરોધમ્ ।
આર્યેણ માર્ગેણ સ શાન્તિમેતિ કલ્યાણમિત્રૈઃ સહ વર્તમાનઃ

યો વ્યાધિતો વ્યાધિમવૈતિ સમ્યગ્ વ્યાધેર્નિદાનં ચ તદૌષધં ચ ।
આરોગ્યમાપ્નોતિ હિ સો ઽચિરેણ મિત્રૈરભિજ્ઞૈરુપચર્યમાણઃ

તદ્વ્યાધિસંજ્ઞાં કુરુ દુઃખસત્યે દોષેષ્વપિ વ્યાધિનિદાનસંજ્ઞામ્ ।
આરોગ્યંજ્ઞાં ચ નિરોધસત્યે ભૈષજ્યસંજ્ઞામપિ માર્ગસત્યે

તસ્માત્ પ્રવૃત્તિંપરિગચ્છ દુઃખં પ્રવર્તકાનપ્યવગચ્છ દોષાન્ ।
નિવૃત્તિમાગચ્છ ચ તન્નિરોધં નિવર્તકં ચાપ્યવગચ્છ માર્ગમ્

શિરસ્યથો વાસસિ સંપ્રદીપ્તે સત્યાવબોધાય મતિવિચાર્યા ।
દગ્ધં જગત્ સત્યનયં હ્યદૃષ્ટ્વા પ્રદહ્યતે સંપ્રતિ ધક્ષ્યતે ચ

યદૈવ યઃ પશ્યતિ નામરૂપં ક્ષયીતિ તદ્દર્શનમસ્ય સમ્યક્ ।
સમ્યક્ ચ નિર્વેદમુપૈતિ પશ્યન્ નન્દીક્ષયાચ્ચ ક્ષયમેતિ રાગઃ

તયોશ્ચ નન્દીરજસોઃ ક્ષયેણ સમ્યગ્વિમુક્તં પ્રવદામિ ચેતઃ ।
સમ્યગ્વિમુક્તિર્મનસશ્ચ તાભ્યાં ન ચાસ્ય ભૂયઃ કરણીયમસ્તિ

યથાસ્વભાવેન હિ નામરૂપં તદ્ધેતુમેવાસ્તગમં ચ તસ્ય ।
વિજાનતઃ પસ્યત એવ ચાહં બ્રવીમિ સમ્યક્ ક્ષયમાસ્રવાણામ્

તસ્માત્ પરં સૌમ્ય વિધાય વીર્યં શીઘ્રં ઘટસ્વાસ્ત્રવસંક્ષયાય ।
દુઃખાનનિત્યાંશ્ચ નિરાત્મકાંશ્ચ ધાતૂન્ વિશેષેણ પરીક્ષમાણઃ

ધાતૂન્ હિ ષડ્ ભૂસલિલાનલાદીન્ સામાન્યતઃ સ્વેન ચ લક્ષણેન ।
અવૈતિ યો નાન્યમવૈતિ તેભ્યઃ સો ઽત્યન્તિકં મોક્ષમવૈતિ તેભ્યઃ

ક્લેશપ્રહાણાય ચ નિશ્ચિતેન કાલો ઽભ્યુપાયસ્શ્ચ પરીક્ષિતવ્યઃ ।
યોગો ઽપ્યકાલે હ્યનુપાયતશ્ચ ભવત્યનર્થાય ન તદ્ગુણાય

અજાતવત્સાં યદિ ગાં દુહીત નૈવાપ્નુયાત્ ક્ષીરમકાલદોહી ।
કાલે ઽપિ વા સ્યાન્ન પયો લભેત મોહેન શૃઙ્ગાદ્ યદિ ગાં દુહીત

આર્દ્રાચ્ચ કાષ્ઠાજ્જ્વલનાભિકામો નૈવ પ્રયત્નાદપિ વહ્નિમૃચ્છેત્ ।
કાષ્ઠાચ્ચ શુષ્કાદપિ પાતનેન નૈવાગ્નિમાપ્નોત્યનુપાયપૂર્વમ્

તદ્દેશકાલૌ વિધિવત્ પરીક્ષ્ય યોગસ્ય માત્રામપિ ચાભ્યુપાયમ્ ।
બલાબલે ચાત્મનિ સંપ્રધાર્ય કાર્યઃ પ્રયત્નો ન તુ તદ્વિરુદ્ધઃ

પ્રગ્રાહકં યત્તુ નિમિત્તમુક્તમુદ્ધન્યમાને હૃદિ તન્ન સેવ્યમ્ ।
એવં હિ ચિત્તં પ્રશમ ન યાતિ પ્રવાયુના વહ્નિરિવેર્યમાણઃ

શમાય યત્ સ્યાન્નિયતં નિમિત્તં જાતોદ્ધવે ચેતસિ તસ્ય કાલઃ ।
એવં હિ ચિત્તં પ્રશમં નિયચ્છેત્ પ્રદીપ્યમાનો ઽગ્નિરિવોદકેન

શમાવહં યન્નિયતં નિમિત્તં સેવ્યં ન તચ્ચેતસિ લીયમાને ।
એવં હિ ભૂયો લયમેતિ ચિત્તમનીર્યમાણો ઽગ્નિરિવાલ્પસારઃ

પ્રગ્રાહકં યન્નિયતં નિમિત્તં લયં ગતે ચેતસિ તસ્ય કાલઃ ।
ક્રિયાસમર્થં હિ મનસ્તથા સ્યાન્મન્દાયમાનો ઽગ્નિરિવેન્ધનેન

ઔપેક્ષિકં નાપિ નિમિત્તમિષ્ટં લયં ગતે ચેતસિ સોદ્ધવે વા ।
એવં હિ તીવ્રં જનયેદનર્થમુપેક્ષિતો વ્યાધિરિવાતુરસ્ય

યત્સ્યાદુપેક્ષાનિયતં નિમિત્તં સામ્યં ગતે ચેતસિ તસ્ય કાલઃ ।
એવં હિ કૃત્યાય ભવેત્પ્રયોગો રથો વિધેયાશ્વ ઇવ પ્રયાતઃ

રાગોદ્ધવવ્યાકુલિતે ઽપિ ચિત્તે મૈત્રોપસંહારવિધિર્ન કાર્યઃ ।
રાગાત્મકો મુહ્યતિ મૈત્રયા હિ સ્નેહં કફક્ષોભ ઇવોપયુજ્ય

રાગોદ્ધતે ચેતસિ ધૈર્યમેત્ય નિષેવિતવ્યં ત્વશુભં નિમિત્તમ્ ।
રાગાત્મકો હ્યેવમુપૈતિ શર્મ કફાત્મકો રૂક્ષમિવોપયુજ્ય

વ્યાપાદદોષેણ મનસ્યુદીર્ણે ન સેવિતવ્યં ત્વશુભં નિમિત્તમ્ ।
દ્વેષાત્મકસ્ય હ્યશુભા વધાય પિત્તાત્મનસ્તીક્ષ્ણ ઇવોપચારઃ

વ્યાપાદદોષક્ષુભિતે તુ ચિત્તે સેવ્યા સ્વપક્ષોપનયેન મૈત્રી ।
દ્વેષાત્મનો હિ પ્રશમાય મૈત્રી પિત્તાત્મનઃ શીત ઇવોપચારઃ

મોહાનુબદ્ધે મનસઃ પ્રચારે મૈત્રાશુભા વૈવ ભવત્યયોગઃ ।
તાભ્યાં હિ સંમોહમુપૈતિ ભૂયો વાય્વાત્મકો રૂક્ષમિવોપનીય

મોહાત્મિકાયાં મનસઃ પ્રવૃત્તૌ સેવ્યસ્ત્વિદમ્પ્રત્યયતાવિહારઃ ।
મૂઢે મનસ્યેષ હિ શાન્તિમાર્ગો વાય્વાત્મકે સ્નિગ્ધ ઇવોપચારઃ

ઉલ્કામુખસ્થં હિ યથા સુવર્ણં સુવર્ણકારો ધમતીહ કાલે ।
કાલે પરિપ્રોક્ષયતે જલેન ક્રમેણ કાલે સમુપેક્ષતે ચ

દહેત્ સુવર્ણં હિ ધમન્નકાલે જલે ક્ષિપન્ સંશમેયેદકાલે ।
ન ચાપિ સમ્યક્ પરિપાકમેનં નયેદકાલે સમુપેક્ષમાણઃ

સંપ્રગ્રહસ્ય પ્રશમસ્ય ચૈવ તથૈવ કાલે સમુપેક્ષણસ્ય ।
સમ્યઙ્ નિમિત્તં મનસા ત્વવેક્ષ્યં નાશો હિ યત્નો ઽપ્યનુપાયપૂર્વઃ

ઇત્યેવમન્યાયનિવર્તનં ચ ન્યાયં ચ તસ્મૈ સુગતો બભાષે ।
ભૂયશ્ચ તત્તચ્ચરિતં વિદિત્વા વિતર્કહાનાય વિઓધીનુવાચ

યથા ભિષક્ પિત્તકફાનિલાનાં ય એવ કોપં સમુપૈતિ દોષઃ ।
શમાય તસ્યૈવ વિધિં વિધત્તે વ્યધત્ત દોષેષુ તથૈવ બુદ્ધઃ

એકેન કલ્પેન સચેન્ન હન્યાત્ સ્વભ્યસ્તભાવાદસુભાન્ વિતર્કાન્ ।
તતો દ્વિતીયં ક્રમામરભેત ન ત્વેવ હેયો ગુણવાન્ પ્રયોગઃ

અનાદિકાલોપચિતાત્મકત્વાદ્ બલીયસઃ ક્લેશગણસ્ય ચૈવ ।
સમ્યક્ પ્રયોગસ્ય ચ દુષ્કરત્વાચ્છેત્તું ન શક્યાઃ સહસા હિ દોષાઃ

અણ્વ્યા યથાણ્યા વિપુલાણિરન્યા નિર્વાહ્યતે તદ્વિદુષા નરેણ ।
તદ્વત્તદેવાકુશલં નિમિત્તં ક્ષિપેન્નિમિત્તાન્તરસેવનેન

તથાપ્યથાધ્યાત્મનવગ્રહત્વાન્નૈવોપશામ્યેદશુભો વિતર્કઃ ।
હેયઃ સ તદ્દોષપરીક્ષણેન સશ્વાપદો માર્ગ ઇવાધ્વગેન

યથા ક્ષુધાર્તો ઽપિ વિશેષ પૃક્તં જિજીવિષુર્નેચ્છતિ ભોક્તુમન્નમ્ ।
તથૈવ દોષાવહમિત્યવેત્ય જહાતિ વિદ્વાનશુભં નિમિત્તમ્

ન દોષતઃ પશ્યતિ યો હિ દોષં કસ્તં તતો વારયિતું સમર્થઃ ।
ગુણં ગુણે પશ્યતિ યશ્ચ યત્ર સ વાર્યમાણો ઽપિ તતઃ પ્રયાતિ

વ્યપત્રપન્તે હિ કુલપ્રસૂતા મનઃપ્રચારૈરશુભૈઃ પ્રવૃતૈઃ ।
કણ્ઠે મનસ્વીવ યુવા વપુષ્માનચાક્ષુષૈરપ્રયતૈર્વિષક્તૈઃ

નિર્ધૂયમાનાસ્ત્વથ લેશતો ઽપિ તિષ્ઠેયુરેવાકુશલા વિતર્કાઃ ।
કાર્યાન્તરૈરધ્યયનક્રિયાદ્યૈઃ સેવ્યો વિધિર્વિસ્મરણાય તેષામ્

સ્વપ્તવ્યમપ્યેવ વિચક્ષણેન કાયક્લમો વાપિ નિષેવિતવ્યઃ ।
ન ત્વેવ સંચિન્ત્યમસન્નિમિત્તં યત્રાવસક્તસ્ય ભવેદનર્થઃ

યથા હિ ભીતો નિશિ તસ્કરેભ્યો દ્વારં પ્રિયેભ્યો ઽપિ ન દાતુમિચ્છેત્ ।
પ્રાજ્ઞસ્તથા સંહરતિ પ્રયોગં સમં શુભસ્યાપ્યશુભસ્ય દોષૈઃ

એવં પ્રકારૈરપિ યદ્યુપાયૈર્નિવાર્યમાણા ન પરાઙ્મુખાઃ સ્યુઃ ।
તતો યથાશ્થૂલનિવર્હણેન સુવર્ણદોષા ઇવ તે પ્રહેયાઃ

દ્રુતપ્રયાણપ્રભૃતીંશ્ચ તીક્ષ્ણાત્ કામપ્રયોગાત્ પરિખિદ્યમાનઃ ।
યથા નરઃ સંશ્રયતે તથૈવ પ્રાજ્ઞેન દોષેષ્વપિ વર્તિતવ્યમ્

તે ચેદલબ્ધપ્રતિપક્ષભાવા નૈવોપશામ્યેયુરસદ્વિતર્કાઃ ।
મુહૂર્તમપ્યપ્રતિવધ્યમાના ગૃહે ભુજંગા ઇવ નાધિવાસ્યાઃ

દન્તે ઽપિ દન્તં પ્રણિધાય કામં તાલ્વગ્રમુત્પીડ્ય ચ જિવ્હયાપિ ।
ચિત્તેન ચિત્તં પરિગૃહ્ય ચાપિ કાર્યઃ પ્રયત્નો ન તુ તે ઽનુવૃત્તાઃ

કિમત્ર ચિત્રં યદિ વીતમોહો વનં ગતઃ સ્વસ્થમના ન મુહ્યેત્ ।
આક્ષિપ્યમાણો હૃદિ તન્નિમિત્તૈર્ન ક્ષોભ્યતે યઃ સ કૃતી સ ધીરઃ

તદાર્યસત્યાધિગમાય પૂર્વં વિંશોધયાનેન નયેન માર્ગમ્ ।
યાત્રાગતઃ શત્રુવિનિગ્રહાર્થં રાજેવ લક્ષ્મીમજિતાં જિગીષન્

એતાન્યરણ્યાન્યભિતઃ શિવાનિ યોગાનુકૂલાન્યજનેરિતાનિ ।
કાયસ્ય કૃત્વા પ્રવિવેકમાત્રં ક્લેશપ્રહાણાય ભજસ્વ માર્ગમ્

કૌણ્ડિન્યનન્દકૃમિલાનિરુદ્ધાસ્તિષ્યોપસેનૌ વિમલો ઽથ રાધઃ ।
બાષ્પોત્તરૌ ધૌતકિમોહરાજૌ કાત્યાયનદ્રવ્યપિલિન્દવત્સાઃ

ભદ્દાલિભદ્રાયણસર્પદાસસુભૂતિગોદત્તસુજાતવત્સાઃ ।
સંગ્રામજિદ્ ભદ્રજિદશ્વજિચ્ચ શ્રોણશ્ચ શોણશ્ચ ચ કોટિકર્ણઃ

ક્ષેમાજિતો નન્દકનન્દમાતાવુપાલિવાગીશયશોયશોદાઃ ।
મહાવ્હયો વલ્કલિરાષ્ટ્રપાલૌ સુદર્શનસ્વાગતમેધિકાશ્ચ

સ કપ્ફિનઃ કાશ્યપ ઔરુવિલ્વો મહામહાકાશ્યપતિષ્યનન્દાઃ ।
પૂર્ણશ્ચ પૂર્ણશ્ચ સ પૂર્ણકશ્ચ શોનાપરાન્તશ્ચ સ પૂર્ણ એવ

શારદ્વતીપુત્રસુબાહુચુન્દાઃ કોન્દેયકાપ્યભૃગુકુણ્ઠધાનાઃ ।
સશૈવલૌ રેવતકૌષ્ઠિલૌ ચ મૌદ્ગલ્યગોત્રશ્ચ ગવાંપતિશ્ચ

યં વિક્રમં યોગવિધાવકુર્વંસ્તમેવ શીઘ્રં વિધિવત્ કુરુષ્વ ।
તતઃ પદં પ્રાપ્સ્યસિ તૈરવાપ્તં સુખાવૃતૈસ્ત્વં નિયતં યશશ્ચ

દ્રવ્યં યથા સ્યત્ કટુકં રસેન તચ્ચોપયુક્તં મધુરં વિપાકે ।
તથૈવ વીર્યં કટુકં શ્રમેણ તસ્યાર્થ સિદ્ધ્યૈ મધુરો વિપાકઃ

વીર્યં પરં કાર્યકૃતૌ હિ મૂલં વીર્યાદૃતે કાચન નાસ્તિ સિદ્ધિઃ ।
ઉદેતિ વીર્યાદિહ સર્વસંપન્નિર્વીર્યતા ચેત્ સકલશ્ચ પાપ્મા

અલબ્ધસ્યાલાભો નિયતમુપલબ્ધસ્ય વિગમસ્
તથૈવાત્માવજ્ઞા કૃપણમધિકેભ્યઃ પરિભવઃ ।
તમો નિસ્તેજસ્ત્વં શ્રુતિનિયમતુષ્ટિવ્યુપરમો
નૃણાં નિર્વીર્યાણાં ભવતિ વિનિપાતશ્ચ ભવતિ

નયં શ્રુત્વા શક્તો યદયમભિવૃદ્ધિં ન લભતે
પરં ધર્મં જ્ઞાત્વા યદુપરિ નિવાસં ન લભતે ।
ગૃહં ત્યક્ત્વા મુક્તૌ યદયમુપશાન્તિં ન લભતે ।
નિમિત્તં કૌસીદ્યં ભવતિ પુરુષસ્યાત્ર ન રિપુઃ

અનિક્ષિપ્તોત્સાહો યદિ ખનતિ ગાં વારિ લભતે ।
પ્રસક્તં વ્યામથ્નન્ જ્વલનમરણિભ્યાં જનયતિ ।
પ્રયુક્તા યોગે તુ ધ્રુવમુપલભન્તે શ્રમફલં
દ્રુતં નિત્યં યાન્ત્યો ગિરિમપિ હિ ભિન્દન્તિ સરિતઃ

કૃષ્ટ્વા ગાં પરિપાલ્ય ચ શ્રમશતૈરશ્નોતિ સસ્યશ્રિયં
યત્નેન પ્રવિગાહ્ય સાગરજલં રત્નશ્રિયા ક્રીડતિ ।
શત્રૂણામવધૂય વીર્યમિષુભિર્ભુઙ્ક્તે નરેન્દ્રશ્રિયં
તદ્વીર્યં કુરુ શાન્તયે વિનિયતં વીર્યે હિ સર્વર્દ્ધયઃ