Saundarānanda · Chapter 15
saundarananda mahākāvye "ādiprasthāna" nāma caturdaśa sarga samāpta //
pañcadaśaḥsargaḥ
vitarkaprahāṇa
yatra tatra vivikte tu baddhvā paryaṅkamuttamam /
ṛjuṃ kāyaṃ samādhāya smṛtyābhimukhayānvitaḥ
nāsāgre vā lalāṭe vā bhruvorantara eva vā /
kurvīthāścapalaṃ cittamālambanaparāyaṇam
sacet kāmavitarkastvāṃ dharṣayenmānaso jvaraḥ /
kṣeptavyo nādhivāsyaḥ sa vastre reṇurivāgataḥ
yadyapi pratisaṃkhyānāt kāmānutsṛṣṭavānasi /
tamāṃsīva prakāśena pratipakṣeṇa tāñjahi
tiṣṭhatyanuśayasteṣāṃ channo 'gniriva bhasmanā /
sa te bhāvanayā saumya praśāmyo 'gnirivāmbunā
te hi tasmāt pravartante bhūyo vījādivāṅkurāḥ /
tasya nāśena te na syurbījanāśādivāṅkurāḥ
arjanādīni kāmebhyo dṛṣṭvā duḥkhāni kāminām /
tasmāttānmūlataśchindhi mitrasaṃjñānarīniva
anityā moṣadharmāṇo riktā vyasanahetavaḥ /
bahusādhāraṇāḥ kāmā varhyā hyāśīviṣā iva
ye mṛgyamāṇā duḥkhāya rakṣyamāṇā na śāntaye /
bhraṣṭāḥ śokāya mahate prāptāśca na vitṛptaye
tṛptiṃ vittaprakarṣeṇa svargāvāptyā kṛtārthatām /
kāmebhyaśca sukhotpattiṃ yaḥ paśyati sa naśyati
calānapariniṣpannānasārānanavasthitān /
parikalpasukhān kāmānna tānsmartumihārhasi
vyāpādo vā vihiṃsā vā kṣobhayed yadi te manaḥ /
prasādyaṃ tadvipakṣeṇa maṇinevākulaṃ jalam
pratipakṣastayorjñeyo maitrī kāruṇyameva ca /
virodho hi tayornityaṃ prakāśatamasoriva
nivṛttaṃ yasya dauḥśīlyaṃ vyāpādaśca pravartate /
hanti pāṃsubhirātmānaṃ sa snāta iva vāraṇaḥ
duḥkhitebhyo hi martyebhyo vyādhimṛtyujarādibhiḥ /
āryaḥ ko duḥkhamaparaṃ saghṛṇo dhātumarhati
duṣṭena ceha manasā bādhyate vā paro na vā /
sadyastu dahyate tāvat svaṃ mano duṣṭacetasaḥ
tasmāt sarveṣu bhūteṣu maitrīṃ kāruṇyameva ca /
na vyāpādaṃ vihiṃsāṃ vā vikalpayitumarhasi
yadyadeva prasaktaṃ hi vitarkayati mānavaḥ /
abhyāsāttena tenāsya natirbhavati cetasaḥ
tasmādakuśalaṃ tyaktvā kuśalaṃ dhyātumarhasi /
yatte syādiha cārthāya paramārthasya cāptaye
saṃvardhante hyakuśalā vitarkāḥ saṃbhṛtā hṛdi /
anarthajanakāstulyamātmanaśca parasya ca
śreyaso vighnakaraṇād bhavantyātmavipattaye /
pātrībhāvopaghātāttu parabhaktivipattaye
manaḥkarmasvavikṣepamapi cābhyastumarhasi /
na tvevākuśalaṃ saumya vitarkayitumarhasi
yā vikāmopabhogāya cintā manasi vartate /
na ca taṃ guṇamāpnoti bandhanāya ca kalpate
sattvānāmupaghātāya parikleśāya cātmanaḥ /
mohaṃ vrajati kāluṣyaṃ narakāya ca vartate
tad vitarkairakuśalairnātmānaṃ hantumarhasi /
suśastraṃ ratnavikṛtaṃ mṛddhato gāṃ khananniva
anabhijño yathā jātyaṃ dahedaguru kāṣṭhavat /
anyāyena manuṣyatvamupahanyādidaṃ tathā
tyaktvā ratnaṃ yathā loṣṭaṃ ratnadvīpācca saṃharet /
tyaktvā naiḥśreyasaṃ dharmaṃ cintayedaśubhaṃ tathā
himavantaṃ yathā gatvā viṣaṃ bhuñjīta nauṣadham /
manuṣyatvaṃ tathā prāpya pāpaṃ seveta no śubham
tad buddhavā pratipakṣeṇa vitarkaṃ kṣeptumarhasi /
sūkṣmeṇa pratikīlena kīlaṃ dārvantarādiva
vṛddhyavṛddhyoratha bhaveccintā jñātijanaṃ prati /
svabhāvo jīvalokasya parīkṣyastannivṛttaye
saṃsāre kṛṣyamāṇānāṃ sattvānāṃ svena karmaṇā /
ko janaḥ svajanaḥ ko vā mohāt sakto jane janaḥ
atīte 'dhvani saṃvṛttaḥ svajano hi janastava /
aprāpte cādhvani janaḥ svajanaste bhaviṣyati
vihagānāṃ yathā sāyaṃ tatra tatra samāgamaḥ /
jātau jātau tathāśleṣo janasya svajanasya ca
pratiśrayaṃ bahuvidhaṃ saṃśrayanti yathādhvagāḥ /
pratiyānti punastyaktvā tadvajjñātisamāgamaḥ
loke prakṛtibhinne 'sminna kaścit kasyacit priyaḥ /
kāryakāraṇasambaddhaṃ vālukāmuṣṭivajjagat
bibharti hi sutaṃ mātā dhārayiṣyati māmiti /
mātaraṃ bhajate putro garbheṇādhatta māmiti
anukūlaṃ pravartante jñātiṣu jñātayo yadā /
tadā snehaṃ prakurvanti riputvaṃ tu viparyayāt
ahito dṛśyate jñātirajñātirdṛśyate hitaḥ /
snehaṃ kāryāntarāllokāśchinatti ca karoti ca
svayameva yathālikhya rajyeccitrakaraḥ striyam /
tathā kṛtvā svayaṃ snehaṃ saṃgameti jane janaḥ
yo 'bhavad bāndhavajanaḥ paraloke priyastava /
sa te karmathaṃ kurute tvaṃ vā tasmai karoṣi kam
tasmājjñātivitarkeṇa mano nāveṣṭumarhasi /
vyavasthā nāsti saṃsāre svajanasya janasya ca
asau kṣemo janapadaḥ subhikṣo 'sāvasau śivaḥ /
ityevamatha jāyeta vitarkastava kaścana
praheyaḥ sa tvayā saumya nādhivāsyaḥ kathaṃcana /
viditvā sarvamādīptaṃ taistairdoṣāgnibhirjagat
ṛtucakranivartācca kṣutpipāsāklamādapi /
sarvatra niyataṃ duḥkhaṃ na kvacid vidyate śivam
kvacicchītaṃ kvacid dharmaḥ kvacid rogo bhayaṃ kvacit /
bādhate 'bhyadhikaṃ lokaṃ tasmādaśaraṇaṃ jagat
jarā vyādhiśca mṛtyuśca lokasyāsya mahad bhayam /
nāsti deśaḥ sa yatrāsya tad bhayaṃ nopapadyate
yatra gacchati kāyo 'yaṃ duḥkhaṃ tatrānugacchati /
nāsti kācid gatirloke gato yatra na bādhyate
ramaṇīyo 'pi deśaḥ san subhikṣaḥ kṣema eva ca /
kudeśa iti vijñeyo yatra kleśairvidahyate
lokasyābhyāhatasyāsya duḥkhaiḥ śārīramānasaiḥ /
kṣemaḥ kaścinna deśo 'sti svastho yatra gato bhavet
duḥkhaṃ sarvatra sarvasya vartate sarvadā yadā /
chandarāgamataḥ saumya lokacitreṣu mā kṛthāḥ
yadā tasmānnivṛttaste chandarāgo bhaviṣyati /
jīvalokaṃ tadā sarvamādīptamiva maṃsyase
atha kaścid vitarkaste bhavedamaraṇāśrayaḥ /
yatnena sa vihantavyo vyādhirātmagato yathā
muhūrtamapi viśrambhaḥ kāryoṃ na khalu jīvite /
nilīna iva hi vyāghraḥ kālo viśvastaghātakaḥ
balastho 'haṃ yuvā veti na te bhavitumarhati /
mṛtyuḥ sarvāsvasthāsu hanti nāvekṣate vayaḥ
kṣetrabhūtamanarthānāṃ śarīraṃ parikarṣataḥ /
svāsthyāśā jīvitāśā vā na dṛṣṭārthasya jāyate
nirvṛttaḥ ko bhavet kāyaṃ mahābhūtāśrayaṃ vahan /
parasparaviruddhānāmahīnāmiva bhājanam
praśvasityayamanvakṣaṃ yaducchvasiti mānavaḥ /
avagaccha tadāścaryamaviśvāsyaṃ hi jīvitam
idamāścaryamaparaṃ yatsuptaḥ pratibudhyate /
svapityutthāya vā bhūyo bahvamitrā hi dehinaḥ
garbhāt prabhṛti yo lokaṃ jighāṃsuranugacchati /
kastasmin viśvasenmṛtyāvudyatāsāvarāviva
prasūtaḥ puruṣo loke śrutavān balavānapi /
na jayatyantakaṃ kaścinnājayannāpi jeṣyati
sāmnā dānena bhedena daṇḍena niyamena vā /
prāpto hi rabhaso mṛtyuḥ pratihantuṃ na śakyate
tasmānnāyuṣi viśvāsaṃ cañcale kartumarhasi /
nityaṃ harati kālo hi sthāviryaṃ na pratīkṣate
niḥsāraṃ paśyato lokaṃ toyabudbuddurbalam /
kasyāmaravitarko hi syādanunmattacetasaḥ
tasmādeṣāṃ vitarkāṇāṃ prahāṇārthaṃ samāsataḥ /
ānāpānasmṛtiṃ saumya viṣayīkartumarhasi
ityanena prayogeṇa kāle sevitumarhasi /
pratipakṣān vitarkāṇāṃ gadānāmagadāniva
suvarṇahetorapi pāṃsudhāvakau vihāya pāṃsūn bṛhato yathāditaḥ /
jahāti sūkṣmānapi tadviśuddhaye viśodhya hemāvayavān niyacchati
vimokṣahetorapi yuktamānaso vihāya doṣān bṛhatastathāditaḥ /
jahāti sūkṣmānapi tadviśuddhaye viśodhya dharmāvayavān niyacchati
krameṇādbhiḥ śuddhaṃ kanakamiha pāṃsuvyavahitaṃ
yathāgnau karmāraḥ pacati bhṛśamāvartayati ca /
tathā yogācāro nipuṇamiha doṣavyavahitaṃ
viśodhya kleśebhyaḥ śamayati manaḥ saṃkṣipati ca
yathā ca svacchandādupanayati karmāśrayasukhaṃ
suvarṇaṃ karmāro bahuvidhamalaṅkāravidhiṣu /
manaḥśuddho bhikṣurvaśagatamabhijñāsvapi tathā
yathecchaṃ yatrecchaṃ śamayati manaḥ prerayati ca
Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0