Language

ENहिગુ
Scripture Library

Saundarānanda · Chapter 15

15.1

saundarananda mahākāvye "ādiprasthāna" nāma caturdaśa sarga samāpta //
pañcadaśaḥsargaḥ
vitarkaprahāṇa
yatra tatra vivikte tu baddhvā paryaṅkamuttamam /
ṛjuṃ kāyaṃ samādhāya smṛtyābhimukhayānvitaḥ

15.2

nāsāgre vā lalāṭe vā bhruvorantara eva vā /
kurvīthāścapalaṃ cittamālambanaparāyaṇam

15.3

sacet kāmavitarkastvāṃ dharṣayenmānaso jvaraḥ /
kṣeptavyo nādhivāsyaḥ sa vastre reṇurivāgataḥ

15.4

yadyapi pratisaṃkhyānāt kāmānutsṛṣṭavānasi /
tamāṃsīva prakāśena pratipakṣeṇa tāñjahi

15.5

tiṣṭhatyanuśayasteṣāṃ channo 'gniriva bhasmanā /
sa te bhāvanayā saumya praśāmyo 'gnirivāmbunā

15.6

te hi tasmāt pravartante bhūyo vījādivāṅkurāḥ /
tasya nāśena te na syurbījanāśādivāṅkurāḥ

15.7

arjanādīni kāmebhyo dṛṣṭvā duḥkhāni kāminām /
tasmāttānmūlataśchindhi mitrasaṃjñānarīniva

15.8

anityā moṣadharmāṇo riktā vyasanahetavaḥ /
bahusādhāraṇāḥ kāmā varhyā hyāśīviṣā iva

15.9

ye mṛgyamāṇā duḥkhāya rakṣyamāṇā na śāntaye /
bhraṣṭāḥ śokāya mahate prāptāśca na vitṛptaye

15.10

tṛptiṃ vittaprakarṣeṇa svargāvāptyā kṛtārthatām /
kāmebhyaśca sukhotpattiṃ yaḥ paśyati sa naśyati

15.11

calānapariniṣpannānasārānanavasthitān /
parikalpasukhān kāmānna tānsmartumihārhasi

15.12

vyāpādo vā vihiṃsā vā kṣobhayed yadi te manaḥ /
prasādyaṃ tadvipakṣeṇa maṇinevākulaṃ jalam

15.13

pratipakṣastayorjñeyo maitrī kāruṇyameva ca /
virodho hi tayornityaṃ prakāśatamasoriva

15.14

nivṛttaṃ yasya dauḥśīlyaṃ vyāpādaśca pravartate /
hanti pāṃsubhirātmānaṃ sa snāta iva vāraṇaḥ

15.15

duḥkhitebhyo hi martyebhyo vyādhimṛtyujarādibhiḥ /
āryaḥ ko duḥkhamaparaṃ saghṛṇo dhātumarhati

15.16

duṣṭena ceha manasā bādhyate vā paro na vā /
sadyastu dahyate tāvat svaṃ mano duṣṭacetasaḥ

15.17

tasmāt sarveṣu bhūteṣu maitrīṃ kāruṇyameva ca /
na vyāpādaṃ vihiṃsāṃ vā vikalpayitumarhasi

15.18

yadyadeva prasaktaṃ hi vitarkayati mānavaḥ /
abhyāsāttena tenāsya natirbhavati cetasaḥ

15.19

tasmādakuśalaṃ tyaktvā kuśalaṃ dhyātumarhasi /
yatte syādiha cārthāya paramārthasya cāptaye

15.20

saṃvardhante hyakuśalā vitarkāḥ saṃbhṛtā hṛdi /
anarthajanakāstulyamātmanaśca parasya ca

15.21

śreyaso vighnakaraṇād bhavantyātmavipattaye /
pātrībhāvopaghātāttu parabhaktivipattaye

15.22

manaḥkarmasvavikṣepamapi cābhyastumarhasi /
na tvevākuśalaṃ saumya vitarkayitumarhasi

15.23

yā vikāmopabhogāya cintā manasi vartate /
na ca taṃ guṇamāpnoti bandhanāya ca kalpate

15.24

sattvānāmupaghātāya parikleśāya cātmanaḥ /
mohaṃ vrajati kāluṣyaṃ narakāya ca vartate

15.25

tad vitarkairakuśalairnātmānaṃ hantumarhasi /
suśastraṃ ratnavikṛtaṃ mṛddhato gāṃ khananniva

15.26

anabhijño yathā jātyaṃ dahedaguru kāṣṭhavat /
anyāyena manuṣyatvamupahanyādidaṃ tathā

15.27

tyaktvā ratnaṃ yathā loṣṭaṃ ratnadvīpācca saṃharet /
tyaktvā naiḥśreyasaṃ dharmaṃ cintayedaśubhaṃ tathā

15.28

himavantaṃ yathā gatvā viṣaṃ bhuñjīta nauṣadham /
manuṣyatvaṃ tathā prāpya pāpaṃ seveta no śubham

15.29

tad buddhavā pratipakṣeṇa vitarkaṃ kṣeptumarhasi /
sūkṣmeṇa pratikīlena kīlaṃ dārvantarādiva

15.30

vṛddhyavṛddhyoratha bhaveccintā jñātijanaṃ prati /
svabhāvo jīvalokasya parīkṣyastannivṛttaye

15.31

saṃsāre kṛṣyamāṇānāṃ sattvānāṃ svena karmaṇā /
ko janaḥ svajanaḥ ko vā mohāt sakto jane janaḥ

15.32

atīte 'dhvani saṃvṛttaḥ svajano hi janastava /
aprāpte cādhvani janaḥ svajanaste bhaviṣyati

15.33

vihagānāṃ yathā sāyaṃ tatra tatra samāgamaḥ /
jātau jātau tathāśleṣo janasya svajanasya ca

15.34

pratiśrayaṃ bahuvidhaṃ saṃśrayanti yathādhvagāḥ /
pratiyānti punastyaktvā tadvajjñātisamāgamaḥ

15.35

loke prakṛtibhinne 'sminna kaścit kasyacit priyaḥ /
kāryakāraṇasambaddhaṃ vālukāmuṣṭivajjagat

15.36

bibharti hi sutaṃ mātā dhārayiṣyati māmiti /
mātaraṃ bhajate putro garbheṇādhatta māmiti

15.37

anukūlaṃ pravartante jñātiṣu jñātayo yadā /
tadā snehaṃ prakurvanti riputvaṃ tu viparyayāt

15.38

ahito dṛśyate jñātirajñātirdṛśyate hitaḥ /
snehaṃ kāryāntarāllokāśchinatti ca karoti ca

15.39

svayameva yathālikhya rajyeccitrakaraḥ striyam /
tathā kṛtvā svayaṃ snehaṃ saṃgameti jane janaḥ

15.40

yo 'bhavad bāndhavajanaḥ paraloke priyastava /
sa te karmathaṃ kurute tvaṃ vā tasmai karoṣi kam

15.41

tasmājjñātivitarkeṇa mano nāveṣṭumarhasi /
vyavasthā nāsti saṃsāre svajanasya janasya ca

15.42

asau kṣemo janapadaḥ subhikṣo 'sāvasau śivaḥ /
ityevamatha jāyeta vitarkastava kaścana

15.43

praheyaḥ sa tvayā saumya nādhivāsyaḥ kathaṃcana /
viditvā sarvamādīptaṃ taistairdoṣāgnibhirjagat

15.44

ṛtucakranivartācca kṣutpipāsāklamādapi /
sarvatra niyataṃ duḥkhaṃ na kvacid vidyate śivam

15.45

kvacicchītaṃ kvacid dharmaḥ kvacid rogo bhayaṃ kvacit /
bādhate 'bhyadhikaṃ lokaṃ tasmādaśaraṇaṃ jagat

15.46

jarā vyādhiśca mṛtyuśca lokasyāsya mahad bhayam /
nāsti deśaḥ sa yatrāsya tad bhayaṃ nopapadyate

15.47

yatra gacchati kāyo 'yaṃ duḥkhaṃ tatrānugacchati /
nāsti kācid gatirloke gato yatra na bādhyate

15.48

ramaṇīyo 'pi deśaḥ san subhikṣaḥ kṣema eva ca /
kudeśa iti vijñeyo yatra kleśairvidahyate

15.49

lokasyābhyāhatasyāsya duḥkhaiḥ śārīramānasaiḥ /
kṣemaḥ kaścinna deśo 'sti svastho yatra gato bhavet

15.50

duḥkhaṃ sarvatra sarvasya vartate sarvadā yadā /
chandarāgamataḥ saumya lokacitreṣu mā kṛthāḥ

15.51

yadā tasmānnivṛttaste chandarāgo bhaviṣyati /
jīvalokaṃ tadā sarvamādīptamiva maṃsyase

15.52

atha kaścid vitarkaste bhavedamaraṇāśrayaḥ /
yatnena sa vihantavyo vyādhirātmagato yathā

15.53

muhūrtamapi viśrambhaḥ kāryoṃ na khalu jīvite /
nilīna iva hi vyāghraḥ kālo viśvastaghātakaḥ

15.54

balastho 'haṃ yuvā veti na te bhavitumarhati /
mṛtyuḥ sarvāsvasthāsu hanti nāvekṣate vayaḥ

15.55

kṣetrabhūtamanarthānāṃ śarīraṃ parikarṣataḥ /
svāsthyāśā jīvitāśā vā na dṛṣṭārthasya jāyate

15.56

nirvṛttaḥ ko bhavet kāyaṃ mahābhūtāśrayaṃ vahan /
parasparaviruddhānāmahīnāmiva bhājanam

15.57

praśvasityayamanvakṣaṃ yaducchvasiti mānavaḥ /
avagaccha tadāścaryamaviśvāsyaṃ hi jīvitam

15.58

idamāścaryamaparaṃ yatsuptaḥ pratibudhyate /
svapityutthāya vā bhūyo bahvamitrā hi dehinaḥ

15.59

garbhāt prabhṛti yo lokaṃ jighāṃsuranugacchati /
kastasmin viśvasenmṛtyāvudyatāsāvarāviva

15.60

prasūtaḥ puruṣo loke śrutavān balavānapi /
na jayatyantakaṃ kaścinnājayannāpi jeṣyati

15.61

sāmnā dānena bhedena daṇḍena niyamena vā /
prāpto hi rabhaso mṛtyuḥ pratihantuṃ na śakyate

15.62

tasmānnāyuṣi viśvāsaṃ cañcale kartumarhasi /
nityaṃ harati kālo hi sthāviryaṃ na pratīkṣate

15.63

niḥsāraṃ paśyato lokaṃ toyabudbuddurbalam /
kasyāmaravitarko hi syādanunmattacetasaḥ

15.64

tasmādeṣāṃ vitarkāṇāṃ prahāṇārthaṃ samāsataḥ /
ānāpānasmṛtiṃ saumya viṣayīkartumarhasi

15.65

ityanena prayogeṇa kāle sevitumarhasi /
pratipakṣān vitarkāṇāṃ gadānāmagadāniva

15.66

suvarṇahetorapi pāṃsudhāvakau vihāya pāṃsūn bṛhato yathāditaḥ /
jahāti sūkṣmānapi tadviśuddhaye viśodhya hemāvayavān niyacchati

15.67

vimokṣahetorapi yuktamānaso vihāya doṣān bṛhatastathāditaḥ /
jahāti sūkṣmānapi tadviśuddhaye viśodhya dharmāvayavān niyacchati

15.68

krameṇādbhiḥ śuddhaṃ kanakamiha pāṃsuvyavahitaṃ
yathāgnau karmāraḥ pacati bhṛśamāvartayati ca /
tathā yogācāro nipuṇamiha doṣavyavahitaṃ
viśodhya kleśebhyaḥ śamayati manaḥ saṃkṣipati ca

15.69

yathā ca svacchandādupanayati karmāśrayasukhaṃ
suvarṇaṃ karmāro bahuvidhamalaṅkāravidhiṣu /
manaḥśuddho bhikṣurvaśagatamabhijñāsvapi tathā
yathecchaṃ yatrecchaṃ śamayati manaḥ prerayati ca

Original text: Saundarānanda · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc